در حال ویرایش صفویان

اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.

صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.<ref>تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.</ref> بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]<ref>صفویه از ظهور، ص۷۰.</ref> و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.<ref>صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.</ref> این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.</ref>

سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.<ref>«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.</ref> در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.</ref> دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.<ref>صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.</ref>

در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.<ref>اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.</ref> در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.<ref>منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.</ref> همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.<ref>سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.</ref>با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.</ref>

== رابطه صفویان با حاکمان مکه‌ ==

اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.<ref>الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.</ref> درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.<ref>نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.</ref> اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.<ref>مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.</ref> نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.<ref>منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.</ref>

== موقوفات ==

در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال [[شاه عباس اول|شاه عباس]] در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.<ref>سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.</ref>

 

بخشی از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌های عمومی مسلمانان مانند [[عید فطر]] و [[عید قربان]]، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار می‌شد. به نظر می‌رسد، وجود رقابت‌های سیاسی و دینی صفویه با عثمانی‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصدای زیاد، این جشن‌ها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوی توجه ویژه‌ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر [[عید غدیر|غدیر خم]] و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیین‌های شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر می‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.<ref>«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، ص۲۶۲.</ref>

بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. <ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.</ref>

در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.</ref> به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است<ref>''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.</ref>

اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا  بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. <ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>

[[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.</ref>مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref>

در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.<ref>''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.</ref> در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.<ref>''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.</ref>