در حال ویرایش مصباح المتهجد و سلاح المتعبد (کتاب)

{{جعبه اطلاعات کتاب
 | تصویر =مصباح.webp 
 | عرض تصویر = 
 | توضیح تصویر = 
 | نویسنده = [[شیخ طوسی]]
 | برگرداننده = 
 | به کوشش = 
 | به تصحیح = 
 | تاریخ نگارش = قرن پنجم
 | ویراستار = 
 | موضوع = دعا و زیارت
 | سبک = 
 | زبان = عربی
 | تعداد جلد = ۱ 
 | صفحه = 600
 | قطع = 
 | ناشر = 
 | وبسایت ناشر = 
 | محل انتشارات = 
 | تاریخ_نشر = 
 | ترجمه به = 
 | شمارگان = 
 | شابک = 
 | مجموعه = 
 | نوع رسانه = 
 | تصویرگر = 
 | نسخه الکترونیکی = 
 | رده‌بندی کنگره = 
 | رده‌بندی دیویی = 
 | سایر مشخصات = 
}}
'''مِصباح المُتَهَجِّد و سِلاح المُتعَبد''' عنوان کتابی در موضوع [[دعا]] و [[زیارت]]، اثر [[شیخ طوسی]] از عالمان شیعه قرن پنجم هجری است. شیخ طوسی در این کتاب روایات مربوط به عبادت‌ها، دعاها، زیارت‌ها و متن ادعیه را جمع‌آوری کرده است. همچنین به بخشى از احکام فقهى مرتبط با عبادات که در طول سال مستحب است نیز اشاره شده است. این کتاب مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفت تا جایی که شرح‌ها، ترجمه‌ها و خلاصه‌هایی بر آن نوشته شد و جزو منابع کتاب‌های دعایی بعد از خود قرار گرفت. شیخ طوسی خود نیز کتاب را خلاصه کرد و آن را مصباح المتهجد صغیر نامید. 

== نویسنده ==
{{اصلی|شیخ طوسی}}
ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطائفه، فقیه، متکلم و حدیث‌نگار شیعی است.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.</ref> تحصیلات او در خراسان، بغداد و [[نجف]] بود. [[شیخ مفید]](درگذشت: ۴۱۳ق) و [[سید مرتضی]](درگذشت: ۴۳۶ق) از استادان او در بغداد بودند.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص8.</ref> با حمله [[سلجوقیان]] به بغداد در سال ۴۷۷ قمری، شیخ طوسی به نجف رفته و پایه‌های حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت.<ref>زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی، ص13.</ref> او در سال 460 قمری در نجف درگذشت و در منزلش در نزدیکی [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] دفن گردید.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.</ref>

شیخ طوسی در مجموعه‌ای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ منبع اصلی حدیث شیعه از آثار اوست: کتاب ''تهذیب الاحکام'' و کتاب ''الاستبصار فیما اختلف من الاخبار''.<ref>«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، ص372</ref> همچنین علاوه بر کتاب مصباح المتهجد، رساله‌ای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه»،<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۶.</ref> و «مختصر من عمل یوم و لیلة»، در معرفی عبادات و نوافل روزانه،'' ازجمله آثار اوست.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۰.</ref>

== محتوا و اهمیت کتاب ==
[[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] در کتاب مصباح المتهجد روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمع‌آوری کرده است. کتاب با مقدمه‌ای درباره احکام طهارت، کفن و دفن و نماز آغاز می‌شود.<ref>نک: مصباح المتهجد، ص4-249</ref> سپس اعمال مستحب هر روز هفته<ref>مصباح المتهجد، ۲۴۹ - ۵۳۳</ref> و پس از آن اعمال مستحب و دعاها و زیارت‌های هر ماه در فصلی ذیل نام آن ماه جمع آوری شده است.<ref>مصباح المتهجد، ص۵۳۷ به بعد</ref>

شیخ طوسی در این کتاب مجموعه کاملی از نیایش‌های شیعی را بر اساس زمان انجام آن‌ها در طول یک سال قمری جمع‌آوری کرده است. شیوه‌ای که پیش از او به کار گرفته نشده بود.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67
</ref> گفته شده که به دلیل اهمیت و جامعیت این کتاب تا زمان ابن‌طاووس در دو قرن پنجم و ششم کتاب دعایی مهم دیگری تالیف نشد.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68</ref>

کتاب مصباح المتهجد از کتاب‏‌هاى معتبر روایى شیعه به شمار مى‏‌آید و برخی برآنند که تمام کتاب‌ها دعایی شیعیان وامدار آنند.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67</ref> علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کرده‌اند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشته‌‏اند.

=== نام کتاب ===
شیخ طوسی خود در دیگر آثارش این کتاب را با عنوان ''مصباح المتهجد فی عمل السَنَة'' نام‌ داده است.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68</ref>

== گزیده‌های مصباح المتهجد ==
با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى برای استفاده ساده‌تر از کتاب، آن را خلاصه کرد و نامش را ''مصباح المتهجد صغیر'' نهاد.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج21، ص118</ref> پس از شیخ طوسی علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده ‏اند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1173588/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%AC%D8%AF?q=%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%AC%D8%AF&score=274877907000.0&rownumber=4 «خلاصه‌های چاپ شده مصباح المتهجد»، ص74]</ref> از جمله می‌توان ''قبس الإصباح فی تلخیص المصباح نوشته سلیمان مهرشتی، [[منهاج الصلاح فی مختصر المصباح]] نوشته علامه حلی و'' ا''ختیار المصباح'' اثر علی بن حسین ابن باقی از علمای قرن هفتم را نام برد.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۲۱، ص118</ref><ref>«خلاصه‌های چاپ شده مصباح المتهجد»، ص76</ref>

همچنین چندین شرح بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى نگاشته شده است.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۴، ص۶۶</ref>

== ترجمه‌های مصباح المتهجد ==
چندین ترجمه‌ فارسی از کتاب مصباح المتهجد یا از گزیده‌های آن باقی مانده است. گفته شده که دست‌کم سه ترجمه کهن از سده‌های 6 و ۷ و چند ترجمه از عصر [[صفویان|صفویه]] باقی مانده است.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 90</ref> 

== نسخه شناسی ==
از کتاب مصباح المتهجد نسخه‌های متعددی باقی مانده است. برخی پژوهش‌ها به شش نسخه خطی و یک نسخه چاپ سنگی از کتاب اشاره کرده‌اند. قدیم‌ترین این نسخه‌ها از سال 502 یعنی چهل سال پس از وفات شیخ طوسی به جای مانده است. <ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 86</ref>

== مطالعه و بارگیری کتاب ==

* [[:پرونده:مصباح المتهجد.pdf|دانلود کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسی]] چاپ موسسه فقه الشیعه

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/365178/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%ae-%d8%b7%d9%88%d8%b3%db%8c '''«پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی»''']، محمد ادیبی مهر، فصلنامه پژوهش دینی، شماره 12، زمستان 1384ش.
* [https://jap.isca.ac.ir/article_72958_c1fcc33be1a24020d13d1d76d4be28d2.pdf '''«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه: مصباح المتهجد شیخ طوسی»''']، محمدحسین حکیم، آینه پژوهش، شماره 194، خرداد و تیر 1401ش.
* '''خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال'''، حسن بن یوسف حلی، بنیاد فرهنگ جعفری، قم، 1400ش.
* «خلاصه‌های چاپ شده مصباح المتهجد»، عباسعلی مرادی، مجله آینه پژوهش، شماره ۱۳۴، خرداد و تیر ۱۳۹۱ش.
* '''الذریعه الی تصانیف الشیعه'''، آقا بزرگ تهرانی، تصحیح حسینی اشکوری، بیروت، دارالاضواء، 1403ق.
* '''زندگی‌نامه و آثار شیخ طوسی'''، آقا بزرگ تهرانی، ترجمه علیرضا میرزا محمد و حمید طبیبیان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376ش.
* [https://noorlib.ir/book/view/17055/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?volumeNumber=2&pageNumber=361&viewType=pdf '''«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»''']، سید عبدالعزیز طباطبایی، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، ص361 - 412، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1373ش.
* '''مصباح المتهجد و سلاح المتعبد'''، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.

[[رده:کتاب‌ها با موضوع زیارت‌نامه]]
[[رده:کتاب‌های شیخ طوسی]]
[[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]