| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات کتاب | | {{در دست ویرایش|ماه=[[بهمن]]|روز=[[۲۵]]|سال=[[۱۴۰۴]]|کاربر=Salar2 }} |
| | تصویر =مصباح.webp
| |
| | عرض تصویر =
| |
| | توضیح تصویر =
| |
| | نویسنده = [[شیخ طوسی]]
| |
| | برگرداننده =
| |
| | به کوشش =
| |
| | به تصحیح =
| |
| | تاریخ نگارش = قرن پنجم
| |
| | ویراستار =
| |
| | موضوع = دعا و زیارت
| |
| | سبک =
| |
| | زبان = عربی
| |
| | تعداد جلد = ۱
| |
| | صفحه = 600
| |
| | قطع =
| |
| | ناشر =
| |
| | وبسایت ناشر =
| |
| | محل انتشارات =
| |
| | تاریخ_نشر =
| |
| | ترجمه به =
| |
| | شمارگان =
| |
| | شابک =
| |
| | مجموعه =
| |
| | نوع رسانه =
| |
| | تصویرگر =
| |
| | نسخه الکترونیکی =
| |
| | ردهبندی کنگره =
| |
| | ردهبندی دیویی =
| |
| | سایر مشخصات =
| |
| }}
| |
| '''مِصباح المُتَهَجِّد و سِلاح المُتعَبد''' عنوان کتابی در موضوع [[دعا]] و [[زیارت]]، اثر [[شیخ طوسی]] از عالمان شیعه قرن پنجم هجری است. شیخ طوسی در این کتاب روایات مربوط به عبادتها، دعاها، زیارتها و متن ادعیه را جمعآوری کرده است. همچنین به بخشى از احکام فقهى مرتبط با عبادات که در طول سال مستحب است نیز اشاره شده است. این کتاب مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفت تا جایی که شرحها، ترجمهها و خلاصههایی بر آن نوشته شد و جزو منابع کتابهای دعایی بعد از خود قرار گرفت. شیخ طوسی خود نیز کتاب را خلاصه کرد و آن را مصباح المتهجد صغیر نامید.
| |
|
| |
|
| == نویسنده ==
| | [[رده:مقالههای در حال ویرایش]] |
| {{اصلی|شیخ طوسی}}
| |
| ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطائفه، فقیه، متکلم و حدیثنگار شیعی است.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.</ref> تحصیلات او در خراسان، بغداد و [[نجف]] بود. [[شیخ مفید]](درگذشت: ۴۱۳ق) و [[سید مرتضی]](درگذشت: ۴۳۶ق) از استادان او در بغداد بودند.<ref>زندگینامه و آثار شیخ طوسی، ص8.</ref> با حمله [[سلجوقیان]] به بغداد در سال ۴۷۷ قمری، شیخ طوسی به نجف رفته و پایههای حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت.<ref>زندگینامه و آثار شیخ طوسی، ص13.</ref> او در سال 460 قمری در نجف درگذشت و در منزلش در نزدیکی [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] دفن گردید.<ref>خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، ص360.</ref>
| |
|
| |
|
| شیخ طوسی در مجموعهای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ منبع اصلی حدیث شیعه از آثار اوست: کتاب ''تهذیب الاحکام'' و کتاب ''الاستبصار فیما اختلف من الاخبار''.<ref>«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، ص372</ref> همچنین علاوه بر کتاب مصباح المتهجد، رسالهای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه»،<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۶.</ref> و «مختصر من عمل یوم و لیلة»، در معرفی عبادات و نوافل روزانه،'' ازجمله آثار اوست.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص14۰.</ref> | | مصباح المتهجد و سلاح المتعبد کتابی شامل دعاها و زیارتها نوشته شیخ طوسی، فقیه شیعه مشهور قرن پنجم است. این کتاب از اعتبار زیادی بین شیعه برخوردار است و بارها توسط علمای دیگر گزینش و شرح شده است. |
|
| |
|
| == محتوا و اهمیت کتاب == | | == معرفی نویسنده و کتاب == |
| [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] در کتاب مصباح المتهجد روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمعآوری کرده است. کتاب با مقدمهای درباره احکام طهارت، کفن و دفن و نماز آغاز میشود.<ref>نک: مصباح المتهجد، ص4-249</ref> سپس اعمال مستحب هر روز هفته<ref>مصباح المتهجد، ۲۴۹ - ۵۳۳</ref> و پس از آن اعمال مستحب و دعاها و زیارتهای هر ماه در فصلی ذیل نام آن ماه جمع آوری شده است.<ref>مصباح المتهجد، ص۵۳۷ به بعد</ref>
| | این کتاب تألیف شیخ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن حسن طوسى(۳۸۵- ۴۶۰ق) معروف به شیخ الطایفه، در موضوع ادعیه و زیارات است. |
|
| |
|
| شیخ طوسی در این کتاب مجموعه کاملی از نیایشهای شیعی را بر اساس زمان انجام آنها در طول یک سال قمری جمعآوری کرده است. شیوهای که پیش از او به کار گرفته نشده بود.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67 | | شیخ طوسى در این کتاب روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه، زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را، که در طول سال مستحب است، جمعآوری کرده است. |
| </ref> گفته شده که به دلیل اهمیت و جامعیت این کتاب تا زمان ابنطاووس در دو قرن پنجم و ششم کتاب دعایی مهم دیگری تالیف نشد.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68</ref>
| |
|
| |
|
| کتاب مصباح المتهجد از کتابهاى معتبر روایى شیعه به شمار مىآید و برخی برآنند که تمام کتابها دعایی شیعیان وامدار آنند.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه»، ص67</ref> علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کردهاند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشتهاند. | | کتاب مصباح المتهجد از کتابهاى معتبر روایى شیعه به شمار مىآید و از زمان نگارش تا به حال پیوسته علما و مردم به آن توجه کردهاند. علماى بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کردهاند و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشتهاند. |
|
| |
|
| === نام کتاب ===
| | این کتاب از منابع مهم کتابهاى دعا و زیارتی است که بعد از شیخ طوسى تا این زمان نوشته شده است. کتابهایى که علماى شیعه درباره دعا و زیارت نگاشتهاند (مانند مصباح کفعمی، إقبال الأعمال سید ابن طاووس و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمى)، از این کتاب استفاده فراوان کردهاند. |
| شیخ طوسی خود در دیگر آثارش این کتاب را با عنوان ''مصباح المتهجد فی عمل السَنَة'' نام داده است.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص68</ref> | |
|
| |
|
| == گزیدههای مصباح المتهجد == | | == گزیدههای مصباح المتهجد == |
| با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى برای استفاده سادهتر از کتاب، آن را خلاصه کرد و نامش را ''مصباح المتهجد صغیر'' نهاد.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج21، ص118</ref> پس از شیخ طوسی علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده اند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1173588/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%AC%D8%AF?q=%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%AC%D8%AF&score=274877907000.0&rownumber=4 «خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، ص74]</ref> از جمله میتوان ''قبس الإصباح فی تلخیص المصباح نوشته سلیمان مهرشتی، [[منهاج الصلاح فی مختصر المصباح]] نوشته علامه حلی و'' ا''ختیار المصباح'' اثر علی بن حسین ابن باقی از علمای قرن هفتم را نام برد.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۲۱، ص118</ref><ref>«خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، ص76</ref> | | با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شد، شیخ طوسى خود تصمیم به خلاصه کردن این کتاب گرفت تا عموم بهتر استفاده کنند و نام آن را مصباح المتهجد صغیر نهاد (آقا بزرگ تهرانی، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸). |
|
| |
|
| همچنین چندین شرح بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى نگاشته شده است.<ref>الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۴، ص۶۶</ref>
| | علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کردهاند؛ از جمله: |
| | |
| | * شیخ نظام الدین سلیمان بن حسن مهرشتى کتاب مصباح المتهجد را تلخیص و نام آن را قبس الإصباح فی تلخیص المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۳۰). |
| | * علامه حلى به درخواست محمد بن قوهدى (وزیر کتاب) مصباح المتهجد را خلاصه کرده و نام آن را منهاج الصلاح فی مختصر المصباح گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۱۶۴). |
| | * سیدعلی بن حسین باقی قرشی، مشهور به ابن باقی، تلخیص خود را اختیار المصباح نام نهاده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۹۰). |
| | * میرزا حاتم بن نظام الملک نام تلخیص خود را ضیاء الثقلین گذاشته است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۱۲۳). |
| | * سیدعبدالله شبر، مصباح را ترجمه و آن را مختصر المصباح نام گذاشت (همان، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۱۸). |
|
| |
|
| == ترجمههای مصباح المتهجد == | | == ترجمههای مصباح المتهجد == |
| چندین ترجمه فارسی از کتاب مصباح المتهجد یا از گزیدههای آن باقی مانده است. گفته شده که دستکم سه ترجمه کهن از سدههای 6 و ۷ و چند ترجمه از عصر [[صفویان|صفویه]] باقی مانده است.<ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 90</ref>
| | علماى بزرگى نیز این کتاب را ترجمه کردهاند؛ مانند: |
| | |
| == نسخه شناسی ==
| |
| از کتاب مصباح المتهجد نسخههای متعددی باقی مانده است. برخی پژوهشها به شش نسخه خطی و یک نسخه چاپ سنگی از کتاب اشاره کردهاند. قدیمترین این نسخهها از سال 502 یعنی چهل سال پس از وفات شیخ طوسی به جای مانده است. <ref>«تداوم و تحول در ادبیات دعای شیعه»، ص 86</ref>
| |
|
| |
|
| == مطالعه و بارگیری کتاب ==
| | * ترجمهای متعلق به سال ۱۰۸۶ قمری از مترجمی ناشناخته است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳). |
| | * سیدعلى بن محمد بن اسد الله امامى اصفهانى، معاصر با سیدعلی طباطبایی (معروف به صاحب ریاض) نیز مصباح المتهجد را ترجمه کرده است. |
| | * شیخ عباس قمى کتاب مصباح المتهجد را در سال ۱۳۳۱ قمری به فارسى ترجمه کرده است. این کتاب در حاشیه کتاب مصباح به چاپ رسیده است (همان، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۳۷). |
|
| |
|
| * [[:پرونده:مصباح المتهجد.pdf|مطالعه و دانلود کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسی چاپ موسسه فقه الشیعه]]
| | == شرحهای مصباح المتهجد == |
| | علماى بزرگى نیز بر کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسى شرح نگاشتهاند؛ مانند: |
|
| |
|
| == پانویس ==
| | * سیدزینالدین على بن عبدالحمید حسینى نجفى |
| {{پانویس}}
| | * دو شرح مفصل و مختصر از شیخ خضر رازی نجفی، شاگرد شریف جرجانی: یکی با نام جامع الدرر و دیگری با نام مفتاح الغرر ثبت شده است. |
| | * شرح ابن ابیجمهور احسائی با نام معین الفکر |
| | * شرح علی بن عبدالکریم نیلی با نام ایضاح المصباح |
| | * شرح عبدالوحید بن نعمتالله استرآبادی، شاگرد شیخ بهائی با نام فتح الباب (همان، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۶۶؛ احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۳) |
|
| |
|
| == منابع == | | == نسخه شناسی == |
| * [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/365178/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%ae-%d8%b7%d9%88%d8%b3%db%8c '''«پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی»''']، محمد ادیبی مهر، فصلنامه پژوهش دینی، شماره 12، زمستان 1384ش.
| | از کتاب مصباح المتهجد نسخههای متعددی وجود دارد که در کتابخانههای زیر نگهداری میشود: |
| * [https://jap.isca.ac.ir/article_72958_c1fcc33be1a24020d13d1d76d4be28d2.pdf '''«تداوم و تحول در ادبیات دعای امامیه: مصباح المتهجد شیخ طوسی»''']، محمدحسین حکیم، آینه پژوهش، شماره 194، خرداد و تیر 1401ش.
| |
| * '''خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال'''، حسن بن یوسف حلی، بنیاد فرهنگ جعفری، قم، 1400ش.
| |
| * «خلاصههای چاپ شده مصباح المتهجد»، عباسعلی مرادی، مجله آینه پژوهش، شماره ۱۳۴، خرداد و تیر ۱۳۹۱ش.
| |
| * '''الذریعه الی تصانیف الشیعه'''، آقا بزرگ تهرانی، تصحیح حسینی اشکوری، بیروت، دارالاضواء، 1403ق.
| |
| * '''زندگینامه و آثار شیخ طوسی'''، آقا بزرگ تهرانی، ترجمه علیرضا میرزا محمد و حمید طبیبیان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376ش.
| |
| * [https://noorlib.ir/book/view/17055/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?volumeNumber=2&pageNumber=361&viewType=pdf '''«شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»''']، سید عبدالعزیز طباطبایی، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، ص361 - 412، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی، 1373ش.
| |
| * '''مصباح المتهجد و سلاح المتعبد'''، محمد بن حسن طوسی، بیروت، موسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
| |
|
| |
|
| [[رده:کتابها با موضوع زیارتنامه]]
| | * نسخهای در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود که تاریخ نگارش آن به چهل سال بعد از وفات شیخ طوسی (سال ۵۰۲ق) برمیگردد. |
| [[رده:کتابهای شیخ طوسی]]
| | * نسخه عنایتالله بن اشرف حسینی که در تاریخ ۱۰۳۹قمری نسخهبرداری شده است. |
| [[رده:مقالههای تکمیلشده]]
| | * نسخهای به قلم محمدهاشم بن شاهمحمود که در تاریخ ۱۰۷۵قمری استنساخ شده است. |
| | * سخهای در کتابخانه شیخ اسماعیل انصاری که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ قمری است. |
| | * نسخهای به خط محمدباقر بن محمدمهدی مشهدی که در تاریخ ۱۱۰۹ قمری تحریر شده است. |
| | * نسخهای که نویسنده آن ناشناس است و در تاریخ ۱۱۱۶ قمری نسخهبرداری شده است. |
| | * سخهای چاپشده که متعلق به شیخ عباس قمی، صاحب مفاتیح الجنان، است (احمدی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۲). |
