بدرالدین لؤلؤ

بدرالدین لؤلؤ

ضرب سکه به نام بدرالدین لؤلؤ، آغاز پادشاهی او در موصل
مشخصات فردی
نام کامل	بدرالدین ابوالفضایل لؤلؤ اتابکی نوری
لقب	مَلِک رحیم
نسب	از ممالیک ارمنی
محل زندگی	موصل
دین	اسلام
مذهب	شیعه
منصب	حاکم دولت آل زنگی در موصل
تاریخ درگذشت	657ق.
مشخصات دینی
نقش‌های برجسته	ساخت زیارت‌گاه‌های شیعی
حج و زیارت
بناهای ساخته شده	زیارتگاه‌های یحیی بن قاسم؛ عون‌الدین بن حسن؛زینت صغری در موصل

بَدْرُالدین لُؤْلُؤ، از حاکمان شیعی آل زنگی یا اتابکان موصل است. او در شمال عراق و موصل، مشاهدی منتسب به فرزندان ائمه را بنا نهاده است. شاخص ترین این مشاهد، مزار یحیی بن قاسم بن حسن(ع)، عون الدین بن حسن(ع) و مزار زینب بنت علی(ع) هستند که در سال‌های اخیر این مزارها به دست داعش تخریب شده‌اند.

بدرالدین لؤلؤ به مشاهد علوی و حسینی نیز توجه ویژه‌ای داشت و هرسال قندیل‌های طلا و شمعدان‌های طلا و نقره‌کوب به حرم امام علی(ع)، می‌فرستاد و نیز گزارشی از سنگفرش کردن حرم امام حسین(ع) به دستور بدرالدین لؤلؤ موجود است.

بدرالدین لؤلؤ حاکمی دوستدار علم بود و مدارسی دینی را نیز بنا نهاد، که مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی در موصل به‌شمار می‌رفت. همچنین نویسندگان و مورخانی، به دلیل توجه بدرالدین لؤلؤ به مشاهد شیعی کتب خود را به نام وی نگاشته‌اند. همچنین بدرالدین لؤلؤ نویسندگان و مورخانی را برای نگاشتن صفات اهل بیت و نیز مصائب شهادت امام حسین(ع) مکلف کرده بود.

زندگی‌نامه

بدرالدین ابوالفضایل لؤلؤ اتابکی نوری، مشهور به الملک‌الرحیم، غلامی اصالتاً ارمنی بود که در دستگاه نورالدین ارسلان شاه (حکومت:589-607ق) از پادشاهان آل زنگی موصل خدمت کرد و ارتقای مرتبه و قدرت زیادی یافت. بدرالدین لؤلؤ پس از درگذشت ارسلان شاه، در دوره حکومت فرزندش ملک قاهر عزالدین مسعود (607-615ق) نیز اداره امور را در اختیار داشت. پس از درگذشت این پادشاه نیز دو فرزند وی را یکی پس از دیگری به پادشاهی گماشت؛ اما سرانجام از سال 630 قمری خود را پادشاه مطلق اعلام کرد.

بیشتر تاریخ‌نگاران سال درگذشت بدرالدین لؤلؤ را 657قمری تعیین کرده‌اند؛ اما برخی از منابع نیز 565قمری گفته‌اند. درباره محل دفن وی نیز منابع اختلاف نظر دارند. برخی محل دفن را ابتدا در موصل و سپس در مدرسه بدریه ذکره کرده و عده‌ای نیز محل دفن را ابتدا در موصل و سپس دفن در حرم امام علی(ع) دانسته‌اند.

علاقه به علم و ساخت مدارس

بدالدین لؤلؤ را شخصیتی دوستدار علم و علاقمند به تقرب جستن به علما توصیف کرده‌اند. ساختن مدارس دینی نیز از جلوه‌های این علاقه به‌شمار می‌رود. مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی ساخته شده به‌دست بدرالدین لؤلؤ در موصل است که دارای جایگاه علمی و آموزشی بالایی بود. منابع نام علمایی چون عمادالدین ابن باطیش(د.640ق)، فقیه شافعی را در زمره علمای مشغول در این مدسه ذکر کرده‌اند.

رسیدگی به زیارتگاه‌های امامان

گفته شده بدرالدین لؤلؤ تا پایان عمر خود، هر سال یک قندیل طلا به ارزش هزار دینار و یک شمعدان طلا و نقره کوب به حرم امام علی(ع) ارسال می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که پس از مرگ او شمار قندیل‌ها و شمعدان‌هایی که نام وی بر آن‌ها بود به چهل می‌رسید. او از محدث حنبلی، عزالدین عبدالرزاق موصلی (درگذشت: 660ق)، خواسته‌ بود که احادیث فضیلت امام علی(ع) را استخراج کند و دستور داد این احادیث را بر شمعدان‌های ارسالی به حرم آن حضرت بنویسند.

همچنین بنابر گزارشی به سنگفرش کردن حرم امام حسین(ع) در سال 646 یا 647ق به دستور بدرالدین لؤلؤ اشاره شده است.

ساخت زیارتگاه‌های منسوب به فرزندان ائمه

مزار یحیی بن قاسم در موصل

بدرالدین لؤلؤ اهتمام ویژه‌ای در ساخت آثار معماری و یادمان‌های شیعی داشته است؛ از جمله مزار یحیی بن قاسم و عون‌الدین بن حسن(ع) در موصل و مزار زینب بنت علی(ع) در سنجار.

گفته شده انتساب این اماکن از نظر شواهد و مستندات تاریخی قابل پذیرش نیست و حتی برخی از شخصیت‌هایی که این مشاهد به ‌آنها منسوب شده‌اند، همچون یحیی بن قاسم بن حسن(ع) و عون‌الدین بن حسن(ع) وجود خارجی ندارند. برخی دیگر از این امامزادگان نیز همچون محسن بن علی(ع) و زینب بنت علی(ع) در سنجار، از نظر تاریخی امکان اثبات دفن آنها در این مزارها وجود ندارد. برخی منابع بر این باورند که بیشتر این مشاهد در محل بناهای قدیمی‌تری شکل گرفته‌اند و درواقع تغییر کاربری یافته از مدارس دینی و مقابر اهل سنت از دوره‌های قبلی بوده‌اند.

این آرامگاه‌ها در سال‌های اخیر به‌دست داعش تخریب شده است. امروزه برخی از این بناها بازسازی شده؛ اما برخی تغییر نام یافته‌اند، چنان‌که مزار زینب بنت علی(ع)، پس از بازسازی به زینب صغری دختر امام زین‌العابدین(ع)، منتسب شده است.

شاخصه معماری بناها

یادمان‌های شیعی دوره حکمرانی بدرالدین لؤلؤ معمولا از عناصر و ویژگی‌های معماری مشترکی برخوردار بوده است؛ عناصری همچون گنبد مخروطی شیاردار، صندوق‌های چوبی با تزیینات گیاهی و اسلیمی و کتیبه‌‌های متعدد به خط کوفی و نسخ روی قبور. همچنین در کتیبه‌نگاری داخل این بناها و نیز روی صندوق‌های قبور، به‌طور گسترده آیات قرآنی و گاه شعارهای دینی شیعی، همچون صلوات بر چهارده معصوم، به‌کار رفته است.

حمایت از کتاب‌های شیعی

بدرالدین، عزالدین عبدالرزاق موصلی را مکلف به نگارش کتابی درباب مقتل امام حسین(ع) نمود و عزالدین عبدالرزاق، کتاب «مصرع الحسین» را به رشته نگارش درآورد.

کتابی دیگر که به نام بدرالدین و درباب فضایل اهل بیت نوشته شده، «النعیم المقیم لعتره النبأ العظیم» اثر عمربن محمد موصلی (درگذشت: 678ق) است که در آن به شرح مناقب و فضایل دوازده امام پرداخته است.

منابع

این مقاله برگرفته از بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، احمد خامه یار، فصلنامه فرهنگ زیارت، سال 14، ش57، 1402ش است.

• البدایه والنهایه، اسماعیل بن عمر، ابن کثیر، تحقیق:عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، جیزه، دار هجر، 1419ق/1998م.

• الموصل فی العهد الاتابکی، سعید، دیوه‌جی، بغداد، وزارة المعارف العامة، 1958م.

• اهل بیت فی المکتبه العربیه، السید عبدالعزیز، محقق طباطبایی، قم، مؤسسه آل البیت لإحیاءالتراث، 1417ق.

• تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، شمس الدین محمدبن احمد، ذهبی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1424ق/2003م.

• کشف الغمه فی معرفه الائمه، علی بن عیسی، اربلی، بیروت، دارالاضواء، 1405ق/1985م.

• گزارشی مستند از تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در استان نینوا به دست داعش، تحلیلی بر جریان بعثی تکفیری داعش(گزارش راهبردی شماره 5)،احمد، خامه یار، قم و تهران، مجمع جهانی اهل بیت، 1393ش.

• مدینه سنجار من الفتح العربی الاسلامی حتی الفتح العثمانی، حسن، شمیسانی، بیروت، دارالآفاق الجدیده، 1403ق/1983م.

• مجمع الآداب فی معجم الالقاب، عبدالرزاق بن احمد، ابن قوطی، تحقیق: محمد الکاظم، طهران، وزارة الثقافه والارشاد الاسلامی، مؤسسه الطباعه و النشر، 1416ق.

• مناقب آل محمد المسمی بالنعیم المقیم لعتره النبأالعظیم، عمربن محمد، موصلی، تحقیق: علی عاشور، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 2003م.

• نزهه الانام فی تاریخ الاسلام، ابراهیم بن محمد، ابن دقماق، تحقیق: سمیر طباره، بیروت، المکتبه العصریه، 1420ق/1999م.

• بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، احمد خامه یار، فصلنامه فرهنگ زیارت، سال 14، ش57، 1402ش.