آداب و رسوم حج ایرانیان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]
-'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعه‌ای از آداب و رفتار ایرانیان در مورد [[حج|سفر حج]] است. فرهنگ ایرانیان در مورد سفر حج بر اساس دانسته‌ها و نوشته‌جات تاریخ‌نگاران و یا سفرنامه‌نویسان گزارش شده است. در این گزارشات، شوق به حج و ازدحام ایرانیان در این سفر و همچنین استخاره [[حاجی|حاجیان]] برای شروع، تعیین طالع سفر، شیوه بدرقه حاجیان و استقبال از آنان و شیوه جمع‌آوری هزینه‌های حج سخن رفته است.
+[[پرونده:آیین بدرقه زائران بیت‌الله الحرام ۱۴۰۴ش.jpg|بندانگشتی|چپ|آیین بدرقه زائران بیت‌الله الحرام ۱۴۰۴ش]]
+'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و رفتارهای [[ایران|ایرانیان]] در ارتباط با [[حج|سفر حج]] است که در منابع تاریخی و [[سفرنامه‌های فارسی حج|سفرنامه‌ها]] گزارش شده است. احترام اجتماعی حاجیان، دشواری سفر و آیین‌هایی مانند حلالیت‌طلبی و استخاره، از ویژگی‌های آداب مرتبط به حج نزد ایرانیان است.
-به گزارش برخی تاریخ‌نگاران، رفتار ایرانیان در حج نسبت به حاجیان سایر کشورها فرق داشته. لمس و بوسیدن کعبه، روشن کردن شمع و مشعل در [[مکه]] و [[مدینه]] و گریه‌هایی از روی ابراز احساسات نمونه‌ای از رفتار ایرانیان است که گزارش شده است. پایبندی ایرانیان به زیارت ائمه بقیع و اجرای مراسمات ماه محرم در عربستان و مشکلات موجود میان زائران ایرانی و ماموران عربستان در این زمینه‌ها نیز از دیگر نمونه‌های گزارش شده درمورد حج‌گزاری ایرانیان در [[حجاز]] است.
-بازتاب فرهنگی سفر حج در اشعار شاعران ایرانی و ضرب‌المثل‌ها قابل توجه است. شعرهای زیادی در باب دشواری راه، طعنه به وضعیت مالی حاجیان که معمولا متمولان جامعه بودند و سایر اوضاع سفر حج در ادبیات کهن فارسی وجود دارد که نشان از توجه ویژه ایرانیان به سفر حج بوده است.
+در گذشته، حج سفری پرهزینه و عمدتاً ویژه توانگران بود و [[زیارت عتبات عراق]] و گاه [[حرم امام رضا(ع)]] نیز بخشی از سنت سفر حج ایرانیان محسوب می‌شد. [[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]]، همراه با جشن، [[ولیمه]]، سوغات و آیین‌هایی مانند قربانی، از رسوم دیرینه این سفر بوده است. همچنین شور فراوان در [[مناسک]]، اهتمام به [[زیارت‌نامه امامان بقیع|زیارت بقیع]] و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]]، از ویژگی‌های ایرانیان در آیین حج به‌شمار آمده است.
 == اهمیت حج نزد ایرانیان ==
 سفر حج نزد [[ایران|ایرانیان]] از اهمیت فراوان برخوردار بوده و [[حاجی|حاجیان]] پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بوده‌اند.<ref>سفرنامه کازاما، ص113.</ref> از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگ‌ومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت می‌طلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانه‌ی راه، [[استخاره]] و طالع‌بینی می‌کردند.<ref>سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.</ref>
 همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به [[حج]]، ثبت‌نام میلیون‌نفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالی‌که در گذشته با وجود احترام این سفر، مهم‌ترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref>
+[[پرونده:مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران.jpg|بندانگشتی|راست|مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران]]
 == هزینه‌های سفر ==
 سفر حج امروزه همگانی شده؛<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> اما در گذشته هزینه‌ی سنگینی داشت و ویژه‌ی توانگران بود؛ ازاین‌رو حاجی باید هزینه‌ی یک‌سال خانواده را تأمین می‌کرد.<ref>قابوس نامه، ص16.</ref> این نابرابری اقتصادی، به رواج ضرب‌المثل‌های اعتراضی و کنایه‌آمیز درباره‌ی حاجیان انجامید.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.</ref> در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستان‌های صوفیان که با توکل و بی‌زادوتوشه سفر می‌کردند.<ref>نک: گلستان سعدی، ص58، 124.</ref>
-کاروان‌ها در گذشته در مسیر زمینی حج، مزار بزرگان را زیارت می‌کردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار می‌رفت.<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در عراق را در همین سفر به جا می‌آوردند<ref>تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص178، 318.</ref> و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به زیارت امام رضا(ع) در خراسان می‌رفتند.<ref>نک: زبور آل داود، ص136-137.</ref>
+کاروان‌ها در گذشته در [[مسیر زمینی حج]]، مزار بزرگان را [[زیارت]] می‌کردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار می‌رفت.<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در [[عراق]] را در همین سفر به جا می‌آوردند<ref>تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص178، 318.</ref> و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به [[زیارت امام رضا(ع)]] در [[مشهد|خراسان]] می‌رفتند.<ref>نک: زبور آل داود، ص136-137.</ref>
 == بدرقه و استقبال ==
-از آداب سفر حج در ایران، بدرقه و استقبال حاجیان بوده است که در نقاط گوناگون ایران با آداب و رسوم محلی آمیخته شده و امروزه نیز کم و بیش اجرا می‌شود. در گذشته، بستگان و آشنایان حاجی تا قسمتی از بیرون شهر یا روستای محل اقامت حاجی یا گاه تا نخستین آبادی یا شهرهای دورتر، او را بدرقه و در آن‌جا وداع می‌کردند. در دوران معاصر نیز بدرقه‌کنندگان تا محل گرد آمدن و حرکت حاجیان مانند اداره درشکه یا گاراژ اتومبیل، او را همراهی می‌کردند.<ref>خاطرات سفر مکه، ص6.</ref> از آن‌جا که معمولاً شماری از مردم یک محل یا روستا با هم سفر می‌نمودند، شمار این بدرقه‌کنندگان بسیار فراوان بوده است؛ به حدی که روبوسی و خداحافظی با همه افراد گاه موجب خستگی و آزار حاجی می‌شد.<ref>پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.</ref>
+[[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]] از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کم‌وبیش اجرا می‌شود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه می‌کردند<ref>خاطرات سفر مکه، ص6.</ref> و شمار زیاد بدرقه‌کنندگان گاه حاجی را خسته می‌کرد.<ref>پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.</ref> هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی می‌رفتند.<ref>پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.</ref>
-هنگام استقبال از حاجی نیز مردم معمولاً به بیرون از شهر می‌رفتند. برخی نزدیکان حاجی گاه به شهرهای سر راه وی و حتی شهرهای مرزی ایران سفر می‌کردند و آن‌جا منتظر ورود حاجیان می‌ماندند.<ref>پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.</ref> مراسم استقبال از حاجیان برای مردم شهر اهمیت فراوان داشته و با شادی بسیار و جشن همراه بوده است. در گلستان سعدی حکایتی است که نشان می‌دهد گاه والیان شهر به یُمن ورود حاجیان و سلامت آنان، زندانیان را آزاد می‌کرده‌اند. داستانی دیگر در گلستان سعدی، ماجرای فردی را حکایت می‌کند که برای کسب احترام حاکم خود را حاجی خواند و با حاجیان به شهر وارد شد. این نیز نشانگر احترام بسیار حاجی هنگام بازگشت به زادگاه خود است.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> افزون بر همشهری‌های حاجی، مردم شهرهای سر راه که عبور کاروان حاجیان را می‌دیدند، شادی می‌کردند و به آنان خوش‌آمد می‌گفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref>
-امروزه بستگان و نزدیکان حاجی معمولاً تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال او می‌روند. گاه برخی بستگان برای بدرقه حاجی از نقاط دور به فرودگاه محل اعزام وی می‌روند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> دوستان و آشنایان حاجی با نصب پارچه‌نوشته‌هایی در پیرامون منزل وی، ورود او را تبریک می‌گویند. در روز ورود حاجی نیز افزون بر گروهی که به بدرقه او می‌روند، شماری در منزل منتظر ورودش می‌مانند و با قربانی‌کردن و فرستادن صلوات از وی استقبال می‌کنند. حاجی پس از بازگشت از حج، بستگان و آشنایان را به یک مهمانی دعوت کرده، به آنان ولیمه می‌دهد. حاجیان ایرانی معمولاً به آوردن سوغاتی از سفر مکه پایبندی دارند. این سوغاتی‌ها شامل هدیه‌های مذهبی مانند [[آب زمزم]] و نیز دیگر سوغاتی‌هایی است که از بازار مکه و مدینه خریداری می‌شود و برای یادبود به افراد دور و نزدیک فامیل داده می‌شود.<ref>‌ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref>
+مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنان‌که در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد می‌کردند.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> مردم شهرهای سرراه نیز به [[کاروان حج]]، شادی می‌کردند و خوش‌آمد می‌گفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref> امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال می‌روند<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> و با پارچه‌نوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک می‌گویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی [[ولیمه]] می‌دهد و برای آشنایان سوغاتی‌هایی مانند [[آب زمزم]] و هدایای مذهبی از [[مکه]] و [[مدینه]] می‌آورد.<ref>‌ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref>
+[[پرونده:برگزاری دعای کمیل شب‌های جمعه در بقیع.jpg|بندانگشتی|چپ|برگزاری دعای کمیل شب‌های جمعه در بقیع]]
 == ویژگی‌های ایرانیان در اعمال حج ==
-کهن‌ترین منبعی که درباره آداب و رفتار ایرانیان در حج سخن گفته، سفرنامه ابن‌جبیر است که از شور و شوق ایرانیان برای زیارت کعبه خبر داده که در سال حضور او بسیار پرشمار بوده‌اند. با ورود ایرانیان به مکه، دیگر امکان ورود به درون خانه خدا برای ابن‌جبیر پیش نیامده و ازدحام ایرانیان به‌اندازه‌ای بوده که تلف‌شدن حاجیان زیر دست و پا احتمال فراوان داشته است.
+کهن‌ترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به [[ابن جبیر]] است که از شور و ازدحام فراوان آنان در [[مکه]] خبر داده و به روشن‌کردن شب‌های مکه و مدینه خصوصا [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] با شمع‌های بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسنده‌ای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref>
-او همچنین از تعویض پوشش چوبین روی سنگ مقام با پوشش آهنین به مناسبت ورود حاجیان ایرانی و از بیم نابود شدن سنگ به دلیل ازدحام ایرانیان برای لمس آن گزارش می‌دهد. سبقت جستن برای روشن کردن شمع در مکه و مدینه، از آدابی بوده که به احترام مکه و مدینه رواج داشته و به گفته ابن‌جبیر، ایرانیان در آن سال‌ها، در انجام این کار از دیگران پیشی می‌گرفته‌اند. به گفته او، [[مسجدالحرام]] در مدت اقامت ایرانیان شب‌ها کاملاً روشن بود؛ زیرا هر یک از ایرانیان شمع و مشعلی در دست داشت و حتی برخی شمع‌ها به قدری بزرگ بود که آن را روی دوش حمل می‌کردند.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج سده پس از ابن‌جبیر، نویسنده‌ای روسی که در آستانه سده بیستم م (۱۸۹۸م) به حج رفته، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان هنگام انجام اعمال حج، ممتاز دانسته و به سر و صدای حاجیان ایرانی، گریه‌های آنان و همچنین رفتار آنان در بوسیدن و لمس کردن در و دیوار [[مسجدالحرام]] اشاره کرده است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref>
-پس از [[صفویان|دوران صفویه]]، حضور ایرانیان به دلیل تفاوت مذهب با دیگر مسلمانان، جلوه‌هایی ویژه یافت. سفرنامه‌نویسان از آداب ویژه ایرانیان در حرمین سخن گفته‌اند. مهم‌ترین این آداب، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور امامان در [[بقیع]] بوده است. امروزه نیز رفتار ایرانیان در پایبندی و دلبستگی به زیارت بقیع در مدینه، آنان را از دیگر حاجیان متمایز می‌کند؛ هر چند به دلیل مخالفت پلیس [[عربستان]]، ایرانیان امکان بوسیدن مکان‌ها و خواندن زیارت برای قبور یا نماز گزاردن در بقیع را ندارند. برگزاری مراسم دعای کمیل که دو شب جمعه در مدینه در جوار بقیع با حضور زائران ایرانی به صورت رسمی برگزار می‌شود، از ویژگی‌های زیارت آنان در [[موسم حج]] است.<ref>نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.</ref>
-از دیگر ویژگی‌های حج ایرانیان که در مکه و مدینه، آنان را متمایز می‌ساخت و گاه دردسرهایی برایشان پدیدمی‌آورد، مراسم عزاداری در محرم‌الحرام بود. گاه حضور ایرانیان در مکه و مدینه تا پس از ماه ذی‌حجه و آغاز ماه محرم ادامه داشت و در این هنگام، ایرانیان به برگزاری مراسم عزاداری در خانه‌های خود و منازل ایرانیان ساکن در [[حجاز]] می‌پرداختند. گزارش‌های این گونه مراسم در برخی سفرنامه‌های ایرانی [[قاجاریان|دوران قاجار]] بازتاب یافته است.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.</ref>
-ایرانیان همچنین در موسم حج ارتباطی ویژه با اقلیت [[شیعه|شیعیان]] ساکن در مدینه که [[نخاوله]] خوانده می‌شوند، برقرار می‌کردند و امروزه نیز این ارتباط برقرار است. ایرانیان از دوران قاجار افزون بر دیدار با نخاوله، در خانه آنان در مدینه ساکن می‌شدند و از آن‌جا که این گروه از طبقه فقیر مدینه بودند، ایرانیان به روش‌های گوناگون به آنان یاری مالی می‌رساندند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.</ref>
+از [[صفویان|دوران صفویه]]، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]] در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگی‌های زیارت ایرانیان است.<ref>نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.</ref> برگزاری [[مراسم عزاداری محرم]] توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از [[ذی‌الحجه (ماه قمری)|ذی‌الحجه]] از دیگر ویژگی‌های متمایز آنان بوده که در سفرنامه‌های قاجار بازتاب یافته است.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.</ref> ایرانیان همچنین از [[قاجاریان|دوران قاجار]] ارتباط ویژه‌ای با [[شیعیان نخاوله مدینه]] داشته، در خانه‌های آنان ساکن می‌شدند و به آنان یاری مالی می‌رساندند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.</ref>
 == پانویس ==
 {{پانویس}}
+==منابع==
+{{منابع}}
+{{دانشنامه
+ | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/8027
+ | عنوان = ایران
+ | نویسنده = کامران محمدحسینی
+}}
+* '''آداب سفر حج''': سید علی قاضی عسکر؛
+* '''ای قوم به حج رفته''': جواد مجابی، تهران، نشر موج، ۱۳۵۲ش؛
+* '''با کاروان ابراهیم در حج۷۱''': رسول جعفریان و محمد علی خسروی‏؛
+* '''با کاروان عشق''': مهدوی راد و جعفریان‏، گزارشی از فعالیت‌های بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
+* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
+* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
+* '''تاریخ بیهقی''': محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
+* '''تاریخ حج‌گزاری ایرانیان''': اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
+* '''تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق''': محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
+* '''حج ۲۵''': رضا مختاری‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
+* '''خاطرات سفر مکه''': احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
+* '''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م؛
+* '''الرحلة السریة للعقید الروسی''': عبدالعزیز دولتشین، الدار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۸ق؛
+* '''زبور آل داود''':هاشم میرزا سلطان (م. ۱۲۳۶ق)، به کوشش نوایی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش؛
+* '''زمزم تاریخچه، تحولات، آثار''': محمد تقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش؛
+* '''سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات''': به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
+* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
+* '''سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم''': سید علی رضاهاشمی، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
+* '''سفرنامه فرهاد میرزا''': فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
+* '''سفرنامه کازاما نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران''': آکی یوکازا، ترجمه:هاشم رجب‌زاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش؛
+* '''سفرنامه میرزا داود میروظایف''': داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
+* '''فرهنگ امثال سخن''': حسن انوری ودیگران، تهران، سخن، ۱۳۸۴ش؛
+* '''قابوسنامه''': کیکاووس قابوس بن وشمگیر زیاری، تهران، طهوری؛
+* '''گلستان سعدی نسخه علمی و انتقادی''': به کوشش برات زنجانی، تهران، سپهر، ۱۳۷۳ش؛
+* '''میراث شهاب''': قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی؛
+{{پایان}}