محمدجمال هاشمی

محمدجمال هاشمی (۱۳۳۲-۱۳۹۷ق) فقیه و شاعر اهل‌بیت(ع) در عراق در دوره معاصر است. شعرهای آیینی او در عراق شهرت خاصی دارد و اشعارش مورد استفاده مداحان قرار می‌گیرد. اشعار آیینی هاشمی در حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق مورد استفاده قرار گرفته است. برخی اشعار او پیرامون ساعت بزرگ صحن مطهر علوی، درِ طلای ورودی صحن مطهر علوی، روی ضریح جدید مرقد مطهر حضرت عباس، روی ضریح مرقد مسلم بن عقیل و دیگر اماکن مقدس عراق حک و نوشته شده است.

معرفی

سیدمحمدجمال هاشمی گلپایگانی، فقیه و شاعر توانا، فرزند مرجع تقلید سیدجمال‌الدین هاشمی گلپایگانی، در سال ۱۳۳۲ق در نجف اشرف متولد شد. محمدرضا مظفر، میرزاحسن بجنوردی، آقاضیای عراقی، سیدابوالحسن اصفهانی از اساتید وی در حوزه بودند. وی از ملازمان سیدعلی قاضی طباطبایی بود. او از طرف پدر خود و آقاضیای عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی اجازه اجتهاد داشت. محمدجمال هاشمی از مدرسان و ادیبان مشهور نجف بود و فقه و اصول و فلسفه و ادبیات تدریس می‌کرد و چندین کتاب فقهی و اصولی مانند حاشیه بر کفایه آخوند خراسانی و حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری دارد. وی همچنین از خواص اصحاب مرجع عالیقدر سیدمحسن حکیم به شمار می‌رفت. هاشمی در سال ۱۳۹۷ هجری، در سن ۶۵ سالگی، در شهر نجف اشرف، درگذشت و در قبرستان وادی‌السلام به خاک سپرده شد.

هامشی در کنار جایگاه فقهی، به عنوان یکی از بزرگترین شاعران آیینی عرب زبان شناخته می‌شود. وی به دلیل سرودن قصیده زیبای «بنت الخلود» درباره حضرت زهرا(س) بین شعرای عرب شهرتی عظیم دارد و اغلب اشعار آیینی وی مورد استفاده مداحان در موالید و مآتم ائمه اطهار قرار می‌گیرد.

دیوان «مع النبی و آله»

دیوان شعر هاشمی که به «الهاشمیّات» یا «مع النّبیّ و آله» مشهور است اختصاص به ذکر مناقب و مدایح و مراثی اهل‌بیت(ع) دارد. دیوان وی نخستین بار توسط خود شاعر در اواخر عمر جمع‌بندی و تبویب شده است و شاعر پس از مرتب کردن قصاید و نوشتن تاریخ نظم و ذکر مناسبت‌ها و عناوین هر کدام، آن را «الهاشمیّات» یا «مع النّبیّ و آله» نامیده است. این دیوان نخستین بار در سال ۱۴۰۶ هجری (۱۳۶۴ شمسی) تحت عنوان «مع النّبیّ وآله؛ دیوان السید محمدجمال الهاشمیّ»، در دو جلد، در تهران به چاپ رسید.

در این دیوان، ۹ قصیده درباره پیامبر(ص)، ۲ قصیده درباره حضرت زهرا(س)، ۹ قصیده درباره امام علی(ع)، ۲۳ قصیده درباره غدیر، ۷ قصیده درباره امام حسن(ع)، ۱۴ قصیده درباره امام حسین(ع) و قصایدی درباره دیگر ائمه(ع) سروده شده است.

قصاید شاعر در مشاهد مشرفه

اشعار آیینی محمدجمال هاشمی در بسیاری از حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق در تزیینات و کتیبه‌ها و نوشته‌های روی دَر و ضریح و قبور مورد استفاده قرار گرفته است. برخی از این قطعات و ابیات به این شرح است:

• هفت بیت از قصیده «باب الخلود» زینت‌بخش درِ طلای ورودی صحن مطهر حرم امام علی(ع) است و با خط زیبای ثلث نگاشته شده است.
• سه بیت از اشعار هاشمی در پیرامون ساعت بزرگ صحن مطهر علوی بر دیواره مقابل ایوان طلا نوشته شده است.
• قصیده «ضریحک»، روی ضریح جدید مرقد مطهر حضرت عباس(ع) نوشته و نصب شده است. این ابیات همگی به خط خوشنویس نامدار عراقی، روضان البهیّه، نوشته شده است.
• اشعاری از قصیده ۱۹ بیتی تحت عنوان «أیها الصخرة» زینت‌بخش سنگی است که داخل ضریح مطهر حضرت عباس و روی قبر شریفش قرار داده شده است.
• قصیده بائیه «یا أباالفضل» در ۲۶ بیت، روی درِ طلای حرم مطهر حضرت عباس(ع) نوشته شده است.
• قصیده میمیه‌ای روی ضریح مطهر حرم مسلم بن عقیل نوشته شده است.
• قصیده رائیه که در بزرگداشت مقام والای حضرت زینب(س) سروده شده است، بر درِ ورودی حرم حضرت زینب کبری در دمشق نوشته شده است.

منابع

این مقاله برگرفته از مقاله «سید محمدجمال الهاشمی؛ شاعر قصائد و مقطّعات مشاهد مشرّفه»، در مجله فرهنگ زیارت است.

• «سید محمدجمال الهاشمی؛ شاعر قصائد و مقطّعات مشاهد مشرّفه»، راثی تهرانی، حبیب، فرهنگ زیارت، شماره ۴۴، پاییز 1399ش.