آستان مقدس حضرت عباس(ع)

از ویکی حج
پرش به: ناوبری، جستجو
آستان مقدس حضرت عباس(ع)
145.jpg
اطلاعات اوليه
بنيانگذار مختار ثقفی
مکان عراق شهر کربلا
اشخاص مدفون در حرم حضرت عباس(ع)
معماری
مساحت حرم 4370 مترمربع و صحن 9300 متر مربع
دروازه‌های صحن باب القبله؛ باب الامام الحسن‌(ع)؛ باب الامام الحسین‌(ع)؛ باب صاحب‌الزمان(عج)؛ باب الامام موسی بن جعفر‌(ع)؛ باب الامام محمد الجواد‌(ع)؛ باب الامام الهادی‌(ع)؛ باب الفرات؛ باب امیرمؤمنان‌(ع)
رواق‌های حرم رواق شمالی، رواق شرقی، رواق غربی، رواق جنوبی
ایوان‌های حرم ایوان بالاسر، ایوان شرقی، ایوان شمالی و ایوان قبله
مشخصات گنبد نیم‌کروی، اما نوک تیز و دارای ساقه‌ای بلند
مشخصات گلدسته‌ها ارتفاع 4 متری


آستان مقدس حضرت عباس(ع)، محل دفن حضرت ابوالفضل العباس(ع) فرزند حضرت علی(ع) در کشور عراق در کربلا بوده و در شمال شرقی آستان مقدس امام حسین(ع) قرار دارد.

در مورد بنای بارگاه حضرت عباس(ع) قبل از دوره صفویه چندان اطلاعی در دست نیست. اما برخی از نویسندگان بنای آن را به مختار ثقفی و بازسازی آن را به زید داعی نسبت داده‌اند. در دوره صفویه به بعد تحول قابل توجهی در توسعه و بازسازی بارگاه حضرت عباس به وجود آمد. در این دوره کاشی‌کاری گنبد و بازسازی رواق و صحن توسط شاه طهماسب و آینه‌کاری قسمتی از حرم توسط نادر شاه افشار انجام گردید.

در سال‌های بعد یکی از شاهان هند گنبدخانه را ساخت و فتحلی‌شاه قاجار بعد از تخریب حرم توسط وهابی‌ها، به بازسازی و کاشی‌کاری گنبد پرداخت. تاریخ نقل شده برای نصب صندوقچه و ضریح بر روی قبر شریف حضرت عباس(ع)، نشان می‌دهد که این کار توسط شاه عباس صفوی انجام شده است.

صحن مطهر دارای چهار ایوان و 9 ورودی می‌باشد. گنبدخانه حرم اتاقی است که قبر مطهر حضرت عباس در آنجا قرار دارد و دارای شش ورودی و چهار رواق است. در بالای قبر شریف ایشان یک گنبد ساخته شده با خشت طلا و دو گلدسته قرار دارد.

معرفی اجمالی[ویرایش]

آستان حضرت عباس‌(ع)، حدود 350 متری شمال شرقی آستان مقدس سیدالشهدا(ع) واقع است. این آستان، در کلیات نقشه و طرح بنا، با آستان امام حسین(ع) تفاوت چندانی ندارد و تفاوت عمده آن در تعداد رواق‌های پیرامون گنبدخانه و همچنین غرفه‌های پیرامون صحن است. بنای آستان، شامل یک صحن و حجره‌های اطراف آن، چندین ایوان و ورودی، حرم مطهر میان صحن، با گنبد و دو گلدسته طلاکاری شده، است.

تاریخچه[ویرایش]

از جزئیات نخستین بنای ساخته شده بر قبر حضرت عباس (ع)، و نیز روند تعمیرات و بازسازی‌های این آستان مقدس تا دوره صفویه، آگاهی‌های زیادی در دست نیست. اما می‌توان تصور کرد که همواره کسانی که به بازسازی و توسعه حرم سیدالشهدا(ع) توجه داشته‌اند، به بازسازی حرم حضرت عباس(ع) نیز اهتمام داشته‌اند.

بر این اساس، برخی نویسندگان دوره اخیر، از ساخته شدن بارگاه حضرت عباس(ع) به دست مختار و بازسازی آن به دست زید داعی و سپس در دوره آل‌بویه، سخن گفته‌اند.[۱] البته در منابع کهن و دست اول تاریخی، آشکارا از چنین اقدامی، سخن به میان نیامده است. اما با توجه به اهتمام آل‌بویه به خدمات اجتماعی و عمرانی و احداث بناهای معماری، نظیر مساجد و نیز اهتمام آنان به گسترش تشیع و توجه به علما و سادات شیعه، صورت گرفتن این اقدام از سوی آنان، بعید نیست.

تصویر قدیمی از حرم حضرت عباس(ع)

به هر حال، مسلم است که در دوره صفویه، تحول ویژه و چشمگیری به بازسازی و توسعه بارگاه حضرت عباس(ع) شکل گرفت. در این دوره، شاه طهماسب صفوی، دستور کاشی‌کاری گنبد را داد و رواق و صحن را بازسازی کرد و ایوانِ حرم را ساخت. سپس در سال 1153 ه. ق، نادرشاه افشار، هدیه‌های فراوانی به این آستان مقدس، هدیه نمود و بخش‌هایی از حرم را آینه‌کاری کرد. در سال 1172 ه. ق، وزیر وی به زیارت کربلا رفت و صندوقچه روی قبر و رواق‌های حرم را بازسازی کرد.[۲]

در سال 1259 ه. ق، محمدعلی شاه، پسر سلطان ماجدشاه، از شاهان هند، گنبدخانه حرم حضرت عباس(ع) را نوسازی کرد. پس از هجوم وهابی‌ها در سال 1216 ه. ق، به کربلا که غارت و تخریب حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت عباس(ع) را در پی داشت، فتحعلی‌شاه قاجار به بازسازی حرم پرداخت و از جمله، گنبد حرم حضرت عباس(ع) را کاشی‌کاری کرد.[۳]

در سال 1263 ه. ق، سلطان عبدالمجید خان اول عثمانی (1255- 1277 ه. ق)، دو شمعدان مزین به گلبرگ‌های طلایی را به حرم حضرت عباس(ع) هدیه کرد که همچنان در حرم وجود دارد. همچنین وی در سال 1266 ه. ق، ساختمان حرم را بازسازی کرد که شاعر عراقی محمدعلی کمونه، در این‌باره اشعاری سرود و ماده تاریخ آن را به نظم درآورد. در همین سال، مادر سلطان عبدالمجید، پرده‌های حریر به حرم هدیه کرد.[۴]

تصویر سردابه حرم حضرت ابوالفضل(ع)

تاریخ نصب صندوقچه و ضریح[ویرایش]

درباره چگونگی قبر حضرت عباس(ع) تا پیش از دوره صفویه، اطلاعی در دست نیست. اما گفته‌اند که در سال 1032 ه. ق، ضریحی روی صندوق خاتم نفیس قبر، نصب شد. البته این اقدام را به شاه طهماسب صفوی، نسبت داده‌اند؛ در حالی‌که تاریخ مذکور، مصادف با دوره سلطنت شاه طهماسب نیست و اگر این تاریخ درست باشد، باید این اقدام را از شاه عباس صفوی، به شمار آورد که در همین سال، به زیارت کربلا آمد و اقداماتی در بارگاه امام حسین(ع) انجام داد.

در سال 1172 ه. ق، وزیر نادرشاه، صندوقچه قبر را بازسازی کرد. سلمان آل طعمه نوشته است که در جریان بازسازی صندوقچه خاتم روی قبر نیز، عبارت «یا اباالفضل‌ العباس ادرکنی 1264» را بر آن یافتند که نشان‌دهنده ساخته شدن یا بازسازی صندوقچه، در این تاریخ است.

همچنین بر ضریح فولادی روی قبر، عبارت «ضریح العباس سنة 1182 ه. ق، عمل احمد اکبر»، نقش بسته بوده است که می‌تواند نشان‌دهنده تاریخ ساخت آن باشد. در سال 1236 ه. ق، به دستور محمدشاه قاجار (پدر ناصرالدین‌شاه)، ضریح جدیدی از جنس نقره بر قبر حضرت عباس(ع) نصب شد.

ضریح نقره‌ای دوره قاجار، در سال 1385 ه. ق، با ضریح جدیدی که تاکنون بر قبر شریف موجود می‌باشد، تعویض گردید. این ضریح، به درخواست آیت‌الله سیدمحسن حکیم، مرجع تقلید شیعیان، در اصفهان ساخته شد و پس از آماده شدن، طی مراسم باشکوهی در تاریخ 28 رجب سال 1385 ه. ق، بر قبر مطهر حضرت عباس(ع) نصب گردید.[۵]

صحن و ایوان‌ها[ویرایش]

مساحت صحن حرم حضرت ابوالفضل‌(ع)، 9300 مترمربع است و گرداگرد آن را حجره‌هایی فراگرفته است. همچنین صحن، دارای چهار ایوان وسیع است که عبارت‌اند از: ایوان بالاسر (در ضلع غربی صحن)، ایوان شرقی، ایوان شمالی و ایوان قبله (در ضلع‌ جنوبی صحن). سقف این ایوان‌ها، دارای مقرنس‌کاری‌ها و کاشی‌کاری‌ها و تزیینات زیباست که در کتیبه‌های موجود در آنها، تاریخ 1304 ه. ق، به چشم می‌خورد.

گفتنی است در گذشته، صحن کوچکی به شکل مربع، کنار «باب القبله» (از ورودی‌های آستان)، وجود داشت که در شرق آن، یک حجره و یک سقاخانه قرار داشت. هنگام احداث خیابانی که آستان حضرت عباس(ع) را در برگرفته است، نیمی از این صحن، خراب شد و باقی‌مانده آن نیز بعدها در گنجینه آستان، ادغام شد. این محل، زمانی مسجد و رواق بود و بعدها در سال 1383 ه. ق، (1963 م)، کتابخانه آستان حضرت عباس(ع) نام گرفت.[۶]

ورودی‌های صحن‌[ویرایش]

در قدیم، صحن آستان حضرت عباس‌(ع)، دارای شش ورودی بوده که هریک از آنها، به یکی از محله‌های قدیمی شهر، باز می‌شده است. این ورودی‌ها، با توجه به موقعیت قرار گرفتن آنها، نام‌های مشخصی داشته است که عبارت‌اند از: «باب القبله»، «باب القبلة الصغیر»، «باب البرکه»، «باب السدره»، «باب صاحب الزمان» و «باب السوق».[۷]

صحن در حال حاضر، دارای نُه ورودی جدید است که در سال 1394 ه. ق، ساخته شده و عبارت‌اند از:[۸]

1. باب القبله: این در به طول چهار متر و عرض 5/ 3 متر، در جنوب صحن، واقع است.

2. باب الامام الحسن‌(ع): در غرب صحن و در مسیر زائران به سمت حرم امام حسین(ع) قرار دارد و طول و عرض آن، 4* 3 متر است.

3. باب الامام الحسین‌(ع): کنار باب امام حسن(ع) و هم‌اندازه آن است.

4. باب صاحب‌الزمان (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف): در ضلع غربی صحن، واقع شده و طول و عرض آن، 4* 5/ 3 متر است.

5. باب الامام موسی بن جعفر‌(ع): در زاویه شمال غربی صحن، قرار دارد و طول و عرض آن، 4* 5/ 3 متر است.

6. باب الامام محمد الجواد‌(ع): با طول و عرض 4* 3 متر، در شمال صحن قرار دارد.

7. باب الامام الهادی‌(ع): این درگاه، در شمال شرقی صحن، واقع شده و طول و عرض آن، 4* 5/ 3 متر است.

8. باب الفرات: در ضلع شرقی صحن قرار دارد و طول و عرض آن، 4* 5/ 3 متر است.

9. باب امیرمؤمنان‌(ع): در شرق صحن، واقع شده و طول و عرض آن، 4* 5/ 3 متر است.

ایوان طلا[ویرایش]

ایوان طلای آستان حضرت عباس‌(ع)، جلوی گنبدخانه حرم و مشرف به ضلع جنوبی صحن، واقع است. مساحت آن، 320 مترمربع و در نمای آن، از آجرهای مسی‌رنگ و طلاکاری، استفاده شده است. بر پیشانی ایوان، اشعاری به زبان ترکی وجود دارد که در یکی از بیت‌های آن، نام سلطان عبدالحمید عثمانی، به چشم می‌خورد و نشان می‌دهد که این ایوان، در دوره وی بازسازی شده است. میان ضلع شمالی ایوان، دری از نقره به رواق جنوبی حرم باز می‌شود که بر آن، اشعاری به زبان عربی، به چشم می‌خورد.

«محمدعلی‌شاه لکنهوری»، نخستین بار، ضلع شمالی این ایوان را طلاکاری کرد. سپس «حاج شکرالله بن بدل بک افشاری» در سال 1309 ه. ق، ضلع شرقی ایوان و «مقتدرالسلطنه» نیز در سال 1319 ه. ق، ضلع غربی آن را طلاکاری کرد.[۹]

ایوان طلای حرم حضرت عباس(ع)

حرم و گنبدخانه‌[ویرایش]

مساحت بنای حرم، اعم از رواق‌ها، گنبدخانه و ایوان، 4370 مترمربع است. میان حرم، گنبدخانه قرار دارد که قبر شریف حضرت عباس‌(ع)، درست میان آن است. روی قبر صندوق چوبی خاتم‌کاری شده گران‌بهایی وجود دارد و روی آن نیز، ضریح مشبک طلا و نقره‌کوب، نصب شده است. گنبدخانه، مستطیل به ابعاد 110* 120 متر است.

حرم مطهر، دارای شش در است که پنج در، به رواق‌ها گشوده می‌شود و یک ورودی، قسمت بالاسر قرار دارد. این درها، دارای پوشش طلا و نقره است و روی آنها، اشعاری به زبان عربی، در مدح حضرت عباس(ع) و بارگاه مطهر ایشان، به چشم می‌خورد.

رواق‌های حرم‌[ویرایش]

گنبدخانه را چهار رواق دربرگرفته که سقف و دیوارهای هریک از آنها، از داخل با کاشی و آینه، تزیین شده است. این رواق‌ها، عبارت‌اند از:

- رواق شمالی: در ضلع شمالی این رواق، حجره‌ای است که دری نقره‌ای دارد و به راهرویی زیرزمینی گشوده می‌شود که به قبر حضرت ابوالفضل(ع) می‌رسد. گفته‌اند که اینجا، بر نهر علقمه، مشرف بوده است.

- رواق غربی: دو سوی این رواق، دو در قرار دارد که یکی از آنها، به نام «باب الرواق»، سمت جلو قرار دارد و به صحن باز می‌شود و دیگری، در ضلع شمال غربی و به نام باب المراد است.

- رواق شرقی: در این رواق، چند مقبره وجود دارد که در آنها، تعدادی از افراد خاندان «آل طعمه» و متولیان حرم حضرت ابوالفضل‌(ع)، به خاک سپرده شده‌اند.

- رواق جنوبی: این رواق با سه در، به ایوان طلا و کفشداری‌های آن، متصل است.

گنبد و مناره‌ها[ویرایش]

بر فراز حرم حضرت عباس، گنبدی به قطر 12 متر و به ارتفاع 39 متر، وجود دارد. شکل آن، نزدیک به نیم‌کروی، اما نوک تیز و دارای ساقه‌ای بلند است. پوشش گنبد تا پیش از چند دهه قبل کاشی‌کاری بود و براساس کتیبه آن، این کاشی‌کاری به دست امین‌الدوله صدر اصفهانی در سال 1305 ه. ق، صورت گرفته بود. در سال 1375 ه. ق، این‌ گنبد با 6418 خشت طلا، تزیین و طلاکاری شد.

دو طرف ایوان طلا و کنار دیوار حرم، دو گلدسته با ارتفاع 44 متر وجود دارد که نیمه بالایی هریک از این گلدسته‌ها، با طلای خالص، روکش شده است. نیمه پایین گلدسته‌ها نیز دارای ترکیب کاشی و آجرهای طلاکاری است. در مجموع، 2016 خشت طلا در دو گلدسته، به کار رفته است.

گنجینه آستان‌[ویرایش]

گنجینه حرم حضرت عباس(ع)

در یکی از حجره‌های ضلع جنوبی صحن، گنجینه آستان قرار دارد که اشیای باارزش و گران‌قیمتی، نظیر قالی‌های زربافت، پرده‌های حریر، چلچراغ‌ها و ساعت‌های دیواری طلایی، شمشیرهای مرصّع، تابلوی نقاشی از سر امام حسین(ع) که از ایتالیا آورده شده است و نیز تعدادی قرآن‌های خطی کهن و نفیس، از جمله یک نسخه قرآن منسوب به امیرمؤمنان(ع) به خط کوفی، در آن نگهداری می‌شود.

پانویس[ویرایش]

  1. تاریخ جغرافیایی کربلای معلی، ص181 و 182.
  2. تاریخ مرقد الحسین والعباس(ع)، ص263.
  3. تاریخ مرقد الحسین والعباس(ع)، ص263.
  4. همان، ص264.
  5. تاریخ مرقد الحسین و العباس(ع)، ص‌36، 270.
  6. کربلا و حرم‌های مطهر، ص303.
  7. کربلا و حرم‌های مطهر، ص305.
  8. همان، ص309.
  9. مدینة الحسین، ج2، ملحق، ص«ه.

منابع[ویرایش]

این مقاله برگرفته از کتاب زیارت‌گاه‌های عراق، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم. بخش «آستان مقدس حضرت عباس(ع)»، ج1، ص255. است.
  • تاريخ جغرافيائى كربلاى معلى، عمادالدين حسين اصفهانى (حسين عمادزاده)، بى‌جا، بى‌نا، بى‌تا.
  • تاريخ مرقد الحسين والعباس(ع)، سلمان هادي آل طعمة، ط ١، بيروت، مؤسسة الاعلمي، ١۴١۶ه. ق - ١٩٩۶م.
  • كربلا و حرم‌هاى مطهر، سلمان هادى آل طعمه، ترجمه: حسين صابرى، چاپ اول، مشعر، ١٣٧٨ه. ش.