اقتصاد حج

اقتصاد حج، ابعاد و کارکردهای اقتصادی حج است. در قرآن و روایات، بهره‌برداری اقتصادی از سفر حج جایز شمرده شده و به برخی از جنبه‌های اقتصادی آن مانند خرید سوغاتی و بخشش گوشت قربانی به تهی‌دست اشاره شده است. به باور برخی، حج می‌تواند با تقویت گردشگری دینی، ایجاد بازار مشترک اسلامی و راه‌اندازی اتحادیه همکاری اقتصادی وارد عرصه توسعه و رونق اقتصادی شود. با این همه، بر پایه روایات، برجسته‌ترین ابعاد حج، ابعاد عبادی و معنوی آن است و ابعاد اقتصادی نیز باید در همین مسیر و رویکرد قرار بگیرند؛ از این رو، غلبه ابعاد مادی و اقتصادی نکوهش شده است.

در قرآن

بر پایه آیه ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا... لِّيَشۡهَدُواْ مَنَافِعَ لَهُمۡ﴾ و تفسیر معصومان(ع)، منافع حج شامل سودهای مادی و معنوی می‌شود.بر پایه قرآن، مسئله معیشت و اقتصاد در حج، از آغاز پایه‌گذاری مکه به‌دست حضرت ابراهیم(ع) مطرح شده است؛ زیرا او از خدا خواست از انواع محصولات و میوه‌ها روزی مردم این شهر کند و خداوند خواسته او را مستجاب کرده، مکه را حرم امنی قرار داد که همه نوع ثمرات و کالاها به آن برده می‌شد و می‌شود.

قرآن، در موسم حج به قربانی و بخشش گوشت قربانی در میان مردم به ویژه تهیدستان دستور داده است. حج و آیین‌های آن به گونه‌ای تنظیم شده است که مسئله تعاون و نیکوکاری را بین مردم تقویت کند. هدف قربانی در بهره‌مندی مستمندان در احادیث اسلامی نیز مورد تأیید قرار گرفته است.

در روایات

روایات مربوط به اقتصاد حج، در باور برخی، به دو دسته تقسیم شده و به دو مفهوم پرداخته‌اند که عبارت‌اند از:‌

• جایز بودن سود اقتصادی در حج:

بر پایه برخی روایات، فعالیت اقتصادی در حج جایز است. این روایات، تفکری که حج را عبادتی عارفانه دانسته که با اقتصاد تناسب ندارد، رد کرده است. برخی که اسلام را آمیزه‌ای از تلفیق معاش با معاد دانسته‌اند نیز، نمونه بارز آن را مناسک حج شمرده‌اند.

• بیان ابعاد و آثار اقتصادی حج:

در روایتی، حضرت محمد(ص)، کسی را که خواهان دنیا و آخرت است، سفارش به آهنگ کعبه کرده و در روایتی دیگر، ادای حج را مایه بی‌نیازی دانسته است. در روایاتی از امامان(ع) نیز، به تأثیر حج در افزایش روزی، و جلوگیری از فقیر شدن اشاره شده است. در حدیثی از امام صادق(ع)، تجارت و بهره‌گیری از منافع مادی آن، یکی از هدف‌های حج شمرده شده است. تأکید روایات بر خرید سوغاتی نیز، بر ابعاد اقتصادی حج دلالت دارد.

آسیب‌شناسی

بر پایه روایات، برجسته‌ترین ابعاد حج، ابعاد عبادی و معنوی آن است و ابعاد اقتصادی نیز در همین مسیر و رویکرد قرار می‌گیرند؛ از این رو، غلبه ابعاد مادی و اقتصادی نکوهش شده است. برای نمونه، امام صادق(ع) حج‌گزاران را به سه دسته تقسیم می‌کند؛ گروهی که از آتش جهنم رهایی می‌یابند، گروهی که گناهانشان بخشوده می‌شود و گروهی که اهل و اموال آن‌ها حفظ می‌شود. وی در مقام ارزش‌گذاریِ این گروه‌ها، کم بهره‌ترین افراد از حج را گروه سوم می‌داند. حضرت محمد(ص)، در حجة الوداع از زمانی که ثروتمندان برای تفریح و تفرج، افراد متوسط برای خرید و فروش و تهی‌دستان برای ریا و کسب شهرت به مکه بروند ابراز نگرانی کرده است.

راهکارهای توسعه اقتصادی

پژوهشگرانی که به موضوع اقتصادی حج پرداخته اند راهکارهایی را برای توسعه اقتصادی با استفاده از ظرفیت حج ارائه کرده اند. برخی از این چشم اندازها و راهکارها به قرار زیر است:

گردشگری دینی

حج، دارای این ظرفیت است که اقتصاد محدود خود را به اقتصادی متنوع، با بهره‌گیری از شغل‌های موجود در بخش گردشگری و صنایع وابسته به آن تبدیل کند. به باور برخی، اگر ظرفیت‌های گردشگری حج، در راستای ایجاد تحول اقتصادی در جهان اسلام، درست بهره‌برداری شود، با صنعت نفتِ جهان اسلام برابری خواهد کرد.یکی از شرایط توسعه گردشگری، هم‌گرا کردن فرهنگ‌ها و ایجاد یکپارچگی است و به باور برخی، کارکردهای فرهنگی حج می‌تواند، این هم‌گرایی را میان فرهنگ‌های گوناگون در بستر مناسک حج، ایجاد کند.

بازار مشترک اسلامی

شکل‌گیری بازارهای مشترک در بین کشورهای اسلامی، برای متفکران مسلمان اهمیت ویژه‌ای دارد. جمعیت مسلمانان، بیش از ۲۵ درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد. این جمعیت، از بُعد اقتصادی ایده‌ای را به همراه دارد که آیا می‌شود بازارهایی در میان مسلمانان شکل گیرد که تنها کالاهای تولیدی کشورهای اسلامی در آن خرید و فروش شود و از این طریق به تقویت بخش تولیدی و مصرفی خود بپردازند؟

در حال حاضر، میزان صادرات و واردات درون‌گروهی کشورهای اسلامی کم است و به دلیل مشکلات سیاسی، نهادی، جغرافیایی و اقتصادیِ بسیاری از کشورهای مسلمان، ایجاد بازار مشترک اسلامی ممکن نیست. برخی، کارکردهای فرهنگی و اجتماعی حج را، زمینه مناسبی برای برداشتن این موانع دانسته‌اند.

اتحادیه‌ همکاری اقتصادی

برخی، بر پایه فلسفه حج، بخش مهمی از منافع حج را دستیابی به توانمندی اقتصادی و رسیدن به وحدت امت اسلامی دانسته‌اند؛‌ از این رو، گردهمایی حج را مناسب‌ترین ابزار برای رسیدن به اتحادیه اقتصادی شمرده‌اند.

منابع

محتوای این مقاله برگرفته شده است از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل اقتصاد حج.

• ابعاد اقتصادی حج، محمدتقی رهبر، مشعر، تهران، ۱۳۸۱ش.
• اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، محمد بن عبدالله الازرقی(-۲۴۸ق)، به کوشش رشدی الصالح ملحس، قم، انتشارات شریف الرضی، ۱۴۰۳ق.
• اسرار عرفانی حج، محمد تقی فعالی، تهران، انتشارات مشعر، ۱۳۸۷ش.
• اسلام و چالش اقتصادی، محمد عمر چپرا، ترجمه سید حسین میرمعزی و همکاران، پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ۱۳۸۴ش.
• اسواق العرب فی الجاهلیه و الاسلام، سعید الافغانی، الطبعه الثالثه، دارالفکر، بیروت، ۱۳۹۴.
• اقتصاد بخش عمومی (مالیات‌ها)، جمشید پژویان، ص۱۲۴، دانشگاه تربیت مدرس، پژوهشکده اقتصاد، تهران، ۱۳۷۳ش.
• اقتصاد بین‌الملل، علی رضا رحیمی بروجردی، صص ۲۸۶–۲۸۳، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
• بازار مشترک اسلامی، غلام حسین خورشیدی، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷ش.
• بازار یا نابازار؟، محسن رنانی، ص۱۳۵، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ۱۳۷۶ش.
• بررسی مسائل اجتماعی ایران، صدیق اورعی، غلام رضا، انتشارات کتاب امروز، ۱۳۷۵ش.
• تأثیر حج ابراهیمی بر رفتار عاملان اقتصادی برای تأمین توسعه پایدار؛ تحلیلی براساس رشد فراگیری با انجام کار با نرخ پس‌انداز درون‌زا، ناصر الهی.
• تاریخ عقاید اقتصادی، فریدون تفضلی، نشر نی، تهران، ۱۳۷۲.
• تاریخچه بازار مشترک، ژان فرانسوا دونیو، ژرار دروئسن، ترجمه محمد اسفندیاری، صص ۲۰–۱۹، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
• ترجمه قرآن (انصاریان)، حسین انصاریان، اسوه، قم، ۱۳۸۳ش.
• تجزیه و تحلیل اقتصادی و فلسفله اخلاق، دی. ام هازمن و ام. اس مک فرسن، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، تهران، ۱۳۸۶.
• تحقیقات اقتصادی (فصلنامه)، سید منصور خلیلی عراقی، دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران.
• تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و دیگران، دارالکتب الاسلامیه، ویرایش جدید، چ ۴۰، تهران، ۱۳۸۶.
• جهان شمولی اسلام، تهران، الیاس نادران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ج۲، ۱۳۸۲.
• حج ایرانی، وحدت و تنش گفتمان‌های رقیب، مهرداد عربستانی، همان.
• حج برنامه تکامل، سید محمد ضیاءآبادی، تهران، انتشارات مشعر، ۱۳۸۷ش.
• حج گنجینه اسرار، محمداکبر محقق، تهران، انتشارات مشعر، ۱۳۹۰ش.
• حج مقبول، سید ابوالحسن حسینی ادیانی، تهران، انتشارات مشعر، ۱۳۷۶ش.
• حج، تجلی معنویت و کانون دیپلماسی فرهنگی جهان اسلام، به کوشش ابراهیم حاجیانی، پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تهران، ۱۳۹۱.
• ربا، بخش فرهنگی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، مؤسسه بوستان کتاب قم، ۱۳۸۱ ش.
• شکل‌دادن مجدد به اقتصاد مالیه و بانکداری اسلامی در سیاست جهانی، بیل مائورر، ترجمه رضا سیمبر، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ۱۳۸۹.
• صهبای حج، عبدالله جوادی آملی، تنظیم حسن واعظی محمدی، قم، اسراء، ۱۳۷۷ش.
• العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین، تقی الدین محمد بن احمد الحسنی الفاسی المکی، تحقیق محمد حامد القیفی، بی جا، ۱۴۰۶ق.
• فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، علی اکبر رشاد، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• فلسفتنا، سید محمدباقر صدر، دارالکتاب الاسلامی، تهران، ۱۴۰۱ ق.
• فلسفه و آثار حج، محمد امامی، تهران، صدر، ۱۳۹۳ق.
• کاربرد اندیشه سیستمی، درک هیچنز، ترجمه رشید اصلانی، مرکز آموزش مدیریت دولتی، تهران، ۱۳۷۶.
• کتاب بیداری اسلامی (ویژه مطالعات موردی)، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران، تهران، ۱۳۹۱.
• المغازی، محمد بن عمر الواقدی (-۲۰۷ق)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.
• مبانی اقتصاد اسلامی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، سمت، تهران، ۱۳۷۱.
• متن کامل گزارش ریاست دبیرخانه نشان حلال، عبدالحسین فخاری، دبیرخانه نشان حلال، تهران، ۱۳۸۶.
• مجموعه مقالات اولین همایش حج و اقتصاد، پژوهشکده حج و زیارت، ۱۳۹۱.
• مراه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷–۱۱۱۰ق)، به کوشش سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۳ش.
• مطالعه اقتصادی برای تشکیل بازار مشترک اسلامی، احمد شایق، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ۱۳۷۱.
• معجم المعالم الجغرافیه فی السیرة النبویه، عاتق بن غیث (- ۱۴۳۱ ق)، مکه، دار مکه، ۱۴۰۲ق.
• میقات حج (فصلنامه)
• نمادها و رمزواره‌های حج، مجتبی شریفی، رویش نو، تهران، ۱۳۸۸.
• همکاری‌های اجتماعی در اسلام، عبدالله ناصح علوان، ترجمه محمدصالح سعیدی، انتشارات پیام، ۱۳۷۳.

• Geographical Review, American Geographical Society, Vol. 62, No. 4 (Oct. , 1972)
• Annals, Association of American Geographers, Vol. 50, No. 3 (Sep. , 1960)
• Capital, Savings and Credit in Peasant Societies, ed. Firth, Raymond and B. S. Yamey. Chicago: Aldine Publishing Company
• Contemporary Southeast Asia, Vol. 4، No. 1 (ژوئن ۱۹۸۲)، pp. 58 ـ ۷۵.
• Geography, Geographical Association, NO. 62
• Hajj Movements from the Islamic Countries (in Arabic), Ismail, Ahmad Ali ,Paper presented at the First Islamic Geographical Conference, Imam Muhammad bin Saud Islamic University, Riyadh, January1979
• Hajj Studies, Vol. 1، ed. Zaki Badawi, London: Hajj Research Centre.
• History of Religions ,The University of Chicago Press
• Hosts and Guests: The Anthropology of Tourism, ed. V. Smith. Philadelphia: University of Philadelphia Press
• Journal of Religion in Africa, Vol. 21، Fasc. 3 (Aug. ، ۱۹۹۱).
• Sarawak Research and Theory, Studies in Third World Societies, ed. Mario D. Zamora. Williamsburg, Virginia: Department of Anthropology, College of Williams and Mary،۱۹۷۷
• Social and Economic Organisation in Rural Malay Society. Bailey, L. Conner, Jr, Ph.D. Thesis, Cornell University, University Microfilms Int. 1980
• The Hajj Today: A Survey of the Contemporary Makkah Pilgrimage, Long, David Edwin. , Albany: State University of New York Press. 1979