عبدالله جوادی آملی

عبدالله جوادی آملی، مفسر قرآن، فقیه، فیلسوف و از عالمان معاصر حوزه علمیه قم است. وی یکی از اسرارنویسان حج به شمار می‌آید. وی آثار زیادی در زمینه حج تألیف کرده است. در نگاه جوادی آملی، حج اسرار و باطنی دارد که اگر حج‌گزار آن را بداند حج او خالص‌تر و کامل‌تر محقق می‌شود. جوادی آملی، جان و اساس حج را ذکر و یاد خدا می‌داند. به اعتقاد وی حج‌گزاری که خداوند را به یاد می‌آورد به چیزی آگاه می‌شود که دیگران از دیدن و شهود آن عاجز و محروم‌اند.

عبدالله جوادی آملی

مشخصات فردی
زادروز	۱۳۱۲ش.
زادگاه	ایران، آمل
مذهب	شیعه
اطلاعات علمی و مذهبی
اساتید	مهدی الهی قمشه‌ای، سیدحسین بروجردی، امام خمینی، علامه طباطبایی
محل تحصیل	آمل، تهران، قم
تالیفات	تفسیر تسنیم، صهبای حج، عرفان حج

جوادی آملی هریک از اعمال و مناسک حج را نیز دارای اسرار و فلسفه‌ای می‌داند. به طور مثال تراشیدن موی سر در منا، نشانی از پاک شدن از آلودگی‌های اخلاقی و بیرون آمدن از سنگینی و تاریکی گناهان است. یا به نظر وی سعی بین صفا و مروه، دویدن به سوی حق است و تردد بین آن دو کوه به معنای بودن در حالت بین خوف و رجا است.

معرفی

عبدالله جوادی آملی در سال ۱۳۱۲ش در آمل به‌دنیا آمد. وی در شهرهای آمل، تهران و قم به تحصیل در حوزه علمیه پرداخت. از مهمترین اساتید او در حوزه می‌توان به محمدتقی آملی، ابوالحسن شعرانی، مهدی الهی قمشه‌ای، سیدحسین بروجردی، سیدمحمد محقق داماد، میرزا هاشم آملی، امام خمینی و علامه طباطبایی اشاره کرد. وی سالها در حوزه علمیه قم، به تدریس تفسیر قرآن، خارج فقه، عرفان و فلسفه پرداخت و آثار زیادی در این موضوعات تألیف کرد. تفسیر وی از سال‌های طولانی در حوزه علمیه قم متداول است.

آثار درباره حج

جوادی آملی چندین کتاب درباره حج نگاشته است. کتاب اسرار حج وی به زبان عربی است. همچنین کتاب دیگر وی در این زمینه عرفان حج است که تحلیلی عرفانی از مناسک حج ارائه می‌دهد. این کتاب حج را سفری سه‌مرحله‌ای از خلق به سوی حق، سیر در حق، و بازگشت از حق به خلق می‌داند که هدف نهایی آن تزکیه روح و انسان‌سازی است. همچنین کتاب دیگر وی که صهبای حج نام دارد به زبان فارسی نوشته شده است. همچنین کتاب مناسک حج که درباره احکام و آداب حج است و استفتائات حج نیز در آثار او درباره حج دیده می‌شود.

صهبای حج

در کتاب صهبای حج اثر جوادی آملی، حکمت‌ها و اسرار مناسک و آداب حج به‌صورت تحلیلی بیان شده است. این کتاب از چهار بخش اصلی تشکیل شده است:

• بخش اول به «ابعاد حج» می‌پردازد و جایگاه، اهمیت و نظام حج در اسلام را تبیین می‌کند.
• بخش دوم درباره «اماکن حج» است و معارف و ویژگی‌های کعبه، حجرالأسود، صفا و مروه و دیگر مکان‌های مقدس را شرح می‌دهد.
• بخش سوم به «مناسک حج» اختصاص دارد و اسرار طواف، نماز طواف، وقوف در عرفات، قربانی، رمی جمرات و بیتوته در منا را با استناد به آیات و روایات بررسی می‌کند.
• بخش چهارم نیز به موضوع «زیارت» و معارف مربوط به آن می‌پردازد.

کتاب جرعه‌ای از صهبای حج، خلاصه این کتاب می‌باشد.

اسرار حج از نگاه جوادی آملی

عبدالله جوادی آملی در آثار خود درباره حج، سعی داشته است در کنار تفسیر و شرح اعمال حج، به بیان اسرار و باطن حج و اعمال آن نیز بپردازد. در نظر او، حج‌گزار به هر میزان که به اسرار حج آگاه باشد، حج او خالصانه‌تر است؛ از این جهت بدون آشنایی به اسرار اعمال، پیمودن مراحل کامل اخلاص میسر نیست و کسی که پیش از معرفت به اسرار حج، راهی بیت‌الله شود، گرچه ممکن است حج او صحیح باشد، ولی حج کامل و مقبول انجام نداده است. جوادی آملی معتقد است مردم در حج با وجود اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها، به یک ندا پاسخ می‌گویند و همه تسلیم خدای قهار هستند. در نگاه او، مناسک حج نمونه‌ای از قیامت است؛ پوشیدن لباس احرام که جامه‌ای شبیه کفن است، اعتراف به گناهان، و در امان بودن از تجاوز و جدال، همگی تجلیاتی از معاد است.

جوادی آملی جان و مغز حج را ذکر خدا می‌داند. به اعتقاد وی حج‌گزاری که خدای سبحان را به یاد می‌آورد به چیزی آگاه می‌شود که دیگران از دیدن و شهود آن عاجز و محروم‌اند. فراموش کردن خدا و آیات او باعث کوری از شهود اسرار مناسک حج می‌گردد. حج از نگاه جوادی، طردکنندهٔ هر جاهلیت و در هم شکنندهٔ هر بت و نشانهٔ شرک‌آلود جاهلی است. از نظر او حج شفابخش دل‌ها از بیماری‌های شرک‌آلودی همچون ریا و بخل و خودپسندی است.

اسرار برخی اعمال حج

به اعتقاد جوادی آملی همه اعمال و مناسک حج باطن و اسراری دارد. به طور مثال به نظر وی سعی بین صفا و مروه، دویدن به سوی حق است و تردد بین آن دو کوه به معنای بودن در حالت بین خوف و رجا است. مطابق این نظر، صفا نشان تصفیه و تهذیب روح است و مروه رمز مروّت و مردانگی است. حج‌گزار با سعی بین این دو، سعی می‌کند تا به صفای الهی و مروّت دست یابد. در نظر جوادی آملی طواف بر گرد کعبه تجسم توحید است؛ از این جهت اگر کسی به گونه‌ای شایسته کعبه را طواف کند، به بیت‌المعمور در عالم مثال صعود می‌کند و چنانچه وظایف آن مرحله را ادا کرد، به مقام عرش الهی بار می‌یابد. در نگاه وی، لبیک در حج، زاری و لابه به درگاه خداوند و بانگی خیره‌کننده علیه هر نوع شرک جلیّ یا خفیّ است.

جوادی آملی سنگ زدن به جمره‌ها را رمز و نشانه‌ای از بیرون راندن شیاطین توصیف می‌کند. به گفته او بیان قرآن دربارهٔ رمی جمرات این است که سنگریزه‌ها شیطان را رجم و طرد نمی‌کند، بلکه این انزجار درونی است که شیاطین را می‌راند. از نظر وی پوشیدن لباس احرام به معنای پوشیدن لباس طاعت است و همچنین تشبیهی به کفن است که روز مرگ را تذکر می‌دهد. همچنین با پوشیدن لباس ساده احرام، امتیازات ظاهری افراد زایل شده و زمینه هرگونه برتری‌طلبی از بین می‌رود. در نگاه جوادی آملی، تراشیدن موی سر در منا، نشانی از پاک شدن از آلودگی‌های اخلاقی و زدودن زنگارهای روح و بیرون آمدن از سنگینی و تاریکی گناهان است. حج‌گزار به هنگام حلق از خدای تعالی می‌خواهد که برابر هر تار مویی، در قیامت نوری به وی عطا کند. جوادی آملی مناسکی مانند احرام، طواف، عرفات و قربانی را نمادهایی از توبه، بندگی محض، و فرار از غیر خدا تفسیر می‌کند و خاطرنشان می‌سازد که آنچه به خدا می‌رسد، نه گوشت و خون قربانی، بلکه تقوا و روح عمل است.

منابع

• أسرار الحج، جوادی آملی، عبدالله، بیروت، دارالهادی، ۱۴۱۶ق.
• جرعه‌ای از صهبای حج، جوادی آملی، عبدالله، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
• «جوادی آملی ۱»، ایازی، سیدمحمدعلی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان و ناهید، ۱۳۹۳ش.
• «زندگینامه آیت‌الله العظمی جوادی آملی حفظه الله»، سایت آیت‌الله جوادی آملی، انتشار: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
• عرفان حج، جوادی آملی، عبدالله، به کوشش حسین رضوانی، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.