در حال ویرایش بدرالدین لؤلؤ

'''بدرالدین لؤلؤ'''، از حاکمان شیعی آل زنگی یا اتابکان موصل است که مشاهد منسوب به فرزندان ائمه را در موصل و شمال عراق بنا نهاد. 

حکومت بدرالدین لؤلؤ در ادامه حکومت آل زنگی یا اتابکان دسته بندی شده است. او در شمال عراق و موصل، مشاهدی منتسب به فذزندان ائمه را بنا نهاده است. شاخص ترین این مشاهد، مزار یحیی بن قاسم بن حسن(ع)، عون الدین بن حسن(ع) و مزار زینب بنت علی(ع) هستند که در سال‌های اخیر این مزارها به دست داعش تخریب شده‌اند.

نورالدین لؤلؤ همچنین مشاهد علوی و حسینی نیز توجه ویژه‌ای داشت و هرسال قندیل‌های طلا و شمعدان‌های طلا و نقره‌کوب به حرم امام علی(ع)، می‌فرستاد و نیز در برخی نسخ خطی گزارشی از سنگفرش کردن حرم امام حسین(ع) به دستور بدرالدین لؤلؤ موجود است.

بدرالدین لؤلؤ حاکمی دوستدار علم بود و مدارسی دینی را نیز بنا نهاد، که مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی در موصل به‌شمار می‌رفت. همچنین نویسندگان و مورخانی، به دلیل توجه بدرالدین لؤلؤ به مشاهد شیعی کتب خود را به نام وی نگاشته‌اند. همچنین بدرالدین لؤلؤ نویسندگان و مورخانی را برای نگاشتن صفات اهل بیت و نیز مصایب شهادی امام حسین(ع) مکلف کرده بود.

بنا به نظر منابع مشاهد منسوب به اهل بیت که توسط بدرالدین لؤلؤ ساخته شده، محل تردید است چراکه اساسا یا اشخاصی تحت این عنوان وجود ندارد یا از نظر تاریخی امکان دفنشان در موصل وجود ندارد. برخی مورخان براین باورند که این مشاهد در محل بناهای قدیمی منتسب به اهل سنت و با نام  فزرندان ائمه ساخته می‌شد تا این بناهای یابود و مظاهر شیعی در مقابله با گسترش فرقه عدویه قرار گیرد.

==زندگی‌نامه==
بدرالدین ابوالفضایل لؤلؤ اتابکی نوری، مشهور به«الملک‌الرحیم»، غلامی اصالتا [[ارمنی]] و متعلق به مردی خیاط بود؛ اما بعدا به غلامی [[نورالدین ارسلان شاه بن عزالدین مسعود]](حکومت:589-607ق) از ملوک [[آل زنگی]] موصل درآمد. او در دستگاه آل زنگی ارتقای مرتبه یافت تا جایی که در زمان حیات پادشاه مذکور، اختیار امور را در دست داشت و تصمیم گیرنده نهایی بود.<ref>البدایه والنهایه، ج17، ص 383</ref>

بدرالدین لؤلؤ پس از درگذشت ارسلان شاه، در دوره حکومت فرزندش [[ملک قاهر عزالدین مسعود]](607-615ق) نیز اداره امور را در اختیار داشت. پس از درگذشت این پادشاه نیز دو فرزند وی را یکی پس از دیگری به پادشاهی گماشت، اما سرانجام از سال 630 قمری خود را پادشاه مطلق اعلام کرد.<ref>تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، ج14، ص 864-865</ref>

بیشتر مورخان سال درگذشت بدرالدین لؤلؤ را 657قمری تعیین کرده‌اند<ref>تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، ج14، ص 864-866، نزهه الانام فی تاریخ الاسلام، ص 257</ref> اما برخی از منابع نیز 565قمری گفته‌اند<ref>البدایه و النهایه، ج17، ص 382</ref>. درباره محل دفن وی نیز منابع اختلاف نظر دارند، برخی محل دفن را ابتدا در موصل و سپس در مدرسه بدریه ذکره کرده<ref>مجمع الآداب فی معجم الالقاب، حوادث سال 656ق</ref> و عده ای نیز محل دفن را ابتدا در موصل و سپس دفن در [[حرم امام علی(ع)]] دانسته‌اند.<ref>نزهه الانام فی تاریخ الاسلام، ص 257</ref>

برخی منابع بدالدین لؤلؤ را شخصیتی دوستدار علم و علاقمند به تقرب جستن به علما توصیف کرده‌اند.<ref>تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، ص 78</ref> ساختن مدارس دینی نیز از جلوه‌های این علاقه به‌شمار می‌رود. مدرسه بدریه از مهمترین مدارس دینی ساخته شده به‌دست بدرالدین لؤلؤ در موصل است که دارای جایگاه علمی و آموزشی بالایی بوده‌است. منابع نام علمایی چون عمادالدین ابن باطیش(د.640ق)، فقیه شافعی را در زمره علمای مشغول در این مدسه ذکر کرده‌اند.<ref>مجمع الآداب فی معجم الالقاب، ج2، ص43</ref>

==توجه به مشاهد امام علی و امام حسین==
بدرالدین لؤلؤ از جمله حاکمانی است که به مشاهد مقدس ائمه(ع) به‌ویژه دو [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان علوی]] و [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حسینی]] توجه داشته است. مورخان گزارش داده‌اند که بدرالدین لؤلؤ تا پایان عمر خود، هر سال یک قندیل طلا به ارزش هزار دینار و یک شمعدان طلا و نقره کوب به [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] ارسال می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که پس از مرگ او شمار قندیل‌ها و شمعدان‌هایی که نام وی بر آن‌ها بود به چهل می‌رسید.<ref>نزهه الانام فی تاریخ الاسلام، ص258</ref> بدرالدین لؤلؤ از محدث [[حنبلی]]، عزالدین عبدالرزاق بن رزق‌الله رسعنی موصلی(مقتول در 660ق) خواسته‌بود که احادیث صحیح در فضیلت امام علی(ع) را استخراج کند و این احادیث را بر شمعدان‌های ارسالی به حرم آن حضرت بنویسند که موضوع یکی از این احادیث وصف شمایل و صفات ظاهری امام(ع) بود.<ref>کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج1، ص 75</ref>

درباره اقدامات وی در حرم امام حسین و سایر مشاهد ائمه گزارشی در منابع تاریخی ذکر نشده اما در پایان نسخه‌ای خطی از «[[الامالی|امالی]]» [[شیخ طوسی]]، که به شماره 9439 در [[کتابخانه ملی ایران]] نگهداری می‌شود یادداشتی افزوده شده که در آن به سنگفرش کردن [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] در سال 646 یا 647ق به دستور بدرالدین لؤلؤ اشاره شده است.<ref>بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، ص 56</ref>

==ساخت مشاهد منسوب به فرزندان ائمه==
بدرالدین لؤلؤ از حاکمان شیعی قرن هفتم، اهتمام ویژه‌ای در ساخت آثار معماری و یادمان‌های شیعی داشته است. از میان این آثار، سه اثر شاخص، شامل [[مزار یحیی بن قاسم]] <ref>الموصل فی العهد الاتابکی، ص 147</ref>و [[عون‌الدین بن حسن(ع)]] <ref>الموصل فی العهد الاتابکی، ص 167</ref>در [[موصل]] و مزار [[زینب بنت علی(ع)]] در سنجار را می‌توان نام برد.<ref>مدینه سنجار من الفتح العربی الاسلامی حتی الفتح العثمانی، ص333</ref>

نکته قابل توجه درباره این مشاهد آن است که بیشتر آ‌ن‌ها به امامزادگانی منسوب‌اند که این انتساب‌ها از نظر شواهد و مستندات تاریخی قابل پذیرش نیست. حتی برخی از شخصیت‌هایی که این مشاهد به ‌آن‌ها منسوب شده‌اند، همچون یحیی بن قاسم بن حسن(ع) و عون‌الدین بن حسن(ع) وجود خارجی ندارند. برخی دیگر از این امامزادگان نیز همچون [[محسن بن علی(ع)]] و [[زینب بنت علی(ع)]] در سنجار، از نظر تاریخی امکان اثبات دفن آن‌ها در این مزارها وجود ندارد.<ref>بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، ص 58</ref>

برخی منابع بر این باورند که بیشتر این مشاهد در محل بناهای قدیمی‌تری شکل گرفته‌اند و درواقع تغییر کاربری یافته از مدارس دینی و مقابر اهل سنت از دوره‌های قبلی بوده‌اند. به باوردیوه‌جی انگیزه بدرالدین لؤلؤ از ساخت و گسترش این مشاهد یا تغییر مدارس اهل سنت به مشاهد شیعی، مبارزه با نفوذ «طریقت عدویه» {{یادداشت|طریقت عدویه منسوب به عدّی بن مسافر(557ق) از مشایخ تصوف اهل سنت است که نسب به امویان برده است. وی در منطقه کردستان عراق ساکن بود و طریقه وی با اقبال کردها روبرو شد و در آن زمان گسترش یافت.}} و جلوگیری از گسترش آن بوده است.<ref>الموصل فی العهد الاتابکی، ص 134</ref>

این مشاهد در سال‌های اخیر به‌دست داعش تخریب شده است.<ref>گزارشی مستند از تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در استان نینوا به دست داعش، ص 155، 156</ref> امروزه برخی از این بناها بازسازی شده اما برخی تغییر نام یافته‌اند، چنان‌که مزار زینب بنت علی(ع)، پس از بازسازی به زینب صغری دختر امام زین‌العابدین(ع)، منتسب شده است.<ref>بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، ص 66</ref>

==شاخصه معماری در این دوره==
یادمان‌های شیعی دوره حکمرانی بدرالدین لؤلؤ معمولا از عناصر و ویژگی‌های معماری مشترکی برخوردار بوده است؛ عناصری همچون [[گنبد]]<nowiki/>های رُک چند ترک یا مخروطی شیاردار، صندوق‌های چوبی فاخر با تزیینات گیاهی و اسلیمی و کتیبه‌‌های متعدد به خط کوفی و نسخ روی قبور. همچنین قابل ملاحظه است که در کتیبه‌نگاری داخل این بناها و نیز روی صندوق‌های قبور، به‌طور گسترده آیات قرآنی و گاه شعارهای دینی [[شیعه|شیعی]]، همچون [[صلوات]] بر [[چهارده معصوم]]، به‌کار رفته است.<ref>بدرالدین لؤلؤ و نقش وی در ساخت مشاهد شیعی در موصل و شمال عراق، ص 70</ref>

==کتابهایی که به نام بدرالدین لؤلؤ نوشته شده==
بدرالدین، [[عزالدین عبدارزاق حنبلی]] (مقتول در 660ق) را مکلف به نگارش کتابی درباب مقتل امام حسین نمود و عزالدین عبدالرزاق، کتاب «مصرع الحسین» را به رشته نگارش درآورد و در این کتاب فقط اخبار صحیح شهادت [[امام حسین (ع)|امام حسین]] نقل شد.<ref>اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص 547-548</ref>

کتابی دیگر که به نام بدرالدین و درباب فضایل [[اهل بیت]] نوشته شده، کتاب «النعیم المقیم لعتره النبأ العظیم»، اثر [[عمربن محمد بن عبدالواحد موصلی]](678ق) است که در این کتاب به شرح مناقب و فضایل [[دوازده امام]] پرداخته است. موصلی در مقدمه کتاب نوشته است که پس از زیارت دو مشهد مقدس([[آستان امام علی(ع)|علوی]] و [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حسین]]) و رؤیت آثار و خدمات بدرالدین لؤلؤ در آنجا به نگارش این کتاب تصمیم گرفته تا آن را به این پادشاه تقدیم کند.<ref>مناقب آل محمد المسمی بالنعیم المقیم لعتره النبأالعظیم، ص15-16</ref>

همچنین [[ابن فضل الله عمری]](749ق) گزارش داده است که [[علاءالدین علی بن مشرف ماردینی]] کتابی به نام بدرالدین لؤلؤ نوشته بود اما به نام این کتاب اشاره نکرده است. او همچنین از سفرنامه ای به نام «تفضیل الرحله» یادکرده است که مؤلف، آن را به نام بدرالدین لؤلؤ نگاشته و نام خود را در آن نبرده است.

==پانویس==
{{پانویس}}