در حال ویرایش تکفیر

'''تکفیر''' نسبت دادن [[کفر]] به [[مسلمان]] است. در تبیین ماهیت کفر، اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی گروه‌های اعتقادی ایمان را تصدیق قلبی و اقرار زبانی و رفتاری می‌دانند. در این نگاه ارتکاب [[گناه]]، کفر است؛ اما بیشتر متکلمان و فقیهان ایمان را تصدیق همراه اقرار می‌شمرند و رفتار را در شمار کمال و نه اصل ایمان می‌دانند. 

کفر را به کفر عملی و کفر اعتقادی تقسیم کرده‌اند. کفر عملی موجب بیرون آمدن از [[دین]] نیست؛ اما کفر اعتقادی که همان انکار [[ضروری دین]] است، فرد را از دین بیرون می‌کند. می‌توان گفت کفر عملی یعنی این‌که فرد [[گناه]] نماید، تنها او را متصف به [[فسق]] می‌کند. [[وهابیان]] که کفر اعتقادی را از کفر عملی تفکیک نکرده‌اند، مواردی چون [[ترک نماز]] را موجب کفر دانسته و به کافر بودن مسلمان تارک نماز، [[فتوا]] داده‌اند.

در فقه شیعیان، ضمن مخالفت با تکفیر، برای تکفیر‌ کننده مجازات در نظر گرفته‌اند. در باور فقیهان شیعه، نسبت دهنده کفر به مسلمان، باید [[تعزیر‌]] شود. در سخنان بسیاری از دانشوران مذاهب اسلامی، بر پرهیز از تکفیر تاکید شده است. آنان با عبارات گوناگون، از طرد یکدیگر و نسبت دادن کفر و [[فسق]] به [[اهل قبله]] پرهیز داده و پیامدهای آن را هشدار داده‌اند. پس این تهمت که [[شیعیان]] دیگران را تکفیر می‌کنند، از اعتبار ساقط است.
==تعریف تکفیر==

«تکفیر» از «ک ـ ف ـ ر» به معنای نهان کردن و پوشاندن است.<ref>معجم مقاییس اللغه، ج5، ص191؛ مفردات، ص433-434؛ لسان العرب، ج5، ص144-146، «کفر.</ref> اطلاق [[کفر]] به فرد از این‌رو است که حقیقت را نهان می‌کند یا با کفرورزی بر دل خود پوشش می‌نهد.<ref>معجم مقاییس اللغه، ج5، ص191؛ مفردات، ص434؛ لسان العرب، ج5، ص144-146.</ref> کفر متضاد [[ایمان]]<ref>معجم الفروق اللغویه، ص454-455؛ الکافی، ج1، ص21؛ تعظیم قدر الصلاة، ج2، ص512، 517؛ قس: اوائل المقالات، ص48.</ref> و در اصطلاح، انکار مطالبی است که [[پیامبر(ص)]] آورده است.<ref>شرح المواقف، ج8، ص331-332؛ ارشاد الطالبین، ص437.</ref>به دیگر سخن، انکار قطعیات و مسلمات دین، کفر است.<ref>مجموعة رسائل الامام الغزالی، ص239؛ ابکار الافکار، ج5، ص26-28؛ مصطلحات الامام الفخر الرازی، ص617.</ref> گاه از این مسلمات با عنوان «ضروری دین» نام می‌برند.<ref>قس: الروضة البهیه، ج9، ص334؛ اوثق الوسائل، ص238؛ رسائل و مسائل، ج3، ص336-337.</ref> انکار ضروری دین اگر ملازم با انکار [[اصول دین]] گردد و فرد به این ملازمه عنایت داشته باشد، موجب کفر است.<ref>نک: بحر الفوائد، ج1، ص283؛ دانشنامه کلام اسلامی، ج1، ص222؛ رسائل و مسائل، ج3، ص340.</ref>

در تبیین ماهیت کفر، اختلاف‌نظر وجود دارد. گمان می‌رود این اختلاف از تفاوت در برداشت از خود مفهوم ایمان برمی‌خیزد.<ref>نک: ترتیب و تقریب شرح العقیدة الطحاویه، ص303.</ref> از دیدگاه خوارج که ایمان را تصدیق قلبی و اقرار زبانی و رفتاری می‌دانند، ارتکاب [[گناه]]، کفر است<ref>ابکار الافکار، ج5، ص29.</ref> ؛ اما بیشتر متکلمان و فقیهان ایمان را تصدیق همراه اقرار می‌شمرند و رفتار را در شمار کمال و نه اصل ایمان می‌دانند.<ref>الفصل، ج2، ص209-210؛ ابکار الافکار، ج5، ص8؛ ارشاد الطالبین، ص440-442.</ref> 

تکفیر، نسبت دادن کفر به مسلمان یا گفتن جمله «کافر شدی» به او است.<ref>المصباح، ج2، ص535، «کفر. </ref> <ref>المفهم، ج2، ص17-18؛ نک: الاشباه و النظائر، ص158-160.</ref> پس با تکفیر، کسی از دیدگاه خود به دیگری نسبت کفر می‌دهد و او را کافر می‌داند.<ref>لسان العرب، ج5، ص146؛ المفهم، ج2، ص17-18.</ref> تکفیر در ماجرای ردّه در دوره خلافت [[ابوبکر]]، قتل [[عثمان]]، جنگ‌های دوره خلافت [[امام علی(ع)]]، فتنه [[ابن زبیر]] و [[واقعه حره|رخداد حره]] پیشینه دارد. روش فرقه‌ها در طرد یکدیگر و نسبت کفر دادن به طرف مقابل، به رواج تکفیر انجامید.<ref>نک: مجموعة رسائل الامام الغزالی، ص240.</ref> در دوره کنونی، [[وهابیان]] آشکارا تکفیر مسلمانان، به‌ویژه [[شیعیان]]، را با توجیه دینی همراه می‌کنند.<ref>نک: رسائل و مقالات، ص211.</ref> 

==کفر عملی و کفر اعتقادی==

برای شناخت مبانی مقوله تکفیر، به تقسیم کفر به اعتقادی و عملی باید توجه کرد.<ref>تقریب و ترتیب شرح العقیدة الطحاویه، ص296-299.</ref> کفر عملی موجب بیرون آمدن از [[دین]] نیست؛ اما کفر اعتقادی که همان انکار ضروری دین است، فرد را از دین بیرون می‌کند.<ref>مقالات الاسلامیین، ص132، 141؛ ابکار الافکار، ج5، ص25-27؛ مرآة العقول، ج10، ص157.</ref> می‌توان گفت کفر عملی یعنی این‌که فرد [[گناه]] نماید، تنها او را متصف به [[فسق]] می‌کند.<ref>شرح المقاصد، ج2، ص270؛ ابکار الافکار، ج5، ص26؛ تبصرة العوام، ص47.</ref> [[کفران نعمت]] را نیز مصداقی از کفر عملی دانسته‌اند.<ref>نک: المفهم، ج2، ص18.</ref> وهابیان که کفر اعتقادی را از کفر عملی تفکیک نکرده‌اند، مواردی چون ترک نماز را موجب کفر دانسته و به کافر بودن مسلمان تارک نماز، فتوا داده‌اند.<ref>خطر الوهابی، ص197.</ref>

== نهی از تکفیر ==
در سخنان بسیاری از دانشوران مذاهب اسلامی، بر پرهیز از تکفیر تاکید شده است. آنان با عبارات گوناگون، از طرد یکدیگر و نسبت دادن کفر و فسق به اهل قبله پرهیز داده و پیامدهای آن را هشدار داده‌اند.<ref>فی ظل اصول الاسلام، ص20-22.</ref> برخی از متکلمان در مخالفت با تکفیر، به این مهم که نباید اهل قبله را تکفیر کرد، تمسک نموده‌اند<ref>الابانه، اشعری، ص26؛ اتحاف السائل، ج26، ص3.</ref> ؛ زیرا همه پیشینیان با تکفیر اهل قبله، سخت مخالف بوده‌اند.<ref>شرح المقاصد، ج2، ص267-270؛ شرح اصول اعتقاد اهل السنه، ج6، ص1129.</ref> آنان بر این باور بودند که گمراهی در عقیده، موجب جواز تکفیر نمی‌شود. از این‌رو، از تکفیر اهل تجسیم پرهیز می‌کردند.<ref>الموطا، ج3، ص404.</ref>در فقه [[شیعیان]]، ضمن مخالفت با تکفیر، برای تکفیر‌کننده مجازات در نظر گرفته‌اند. در باور فقیهان شیعه، نسبت دهنده کفر به مسلمان، باید [[تعزیر‌]] شود.<ref>المقنعه، ص796؛ السرائر، ج3، ص529.</ref> برخی بر آنند که در مسائل اختلافی، نباید کسی را تکفیر کرد.<ref>الروضة البهیه، ج9، ص335.</ref>  همچنین گفته شده که نه به صورت بدیهی و نه مستدل، نمی‌توان انکار ضروری دین را ثابت کرد.<ref>تلخیص المحصل، ص405.</ref> کسانی از عبارت «استحلال الحرام» بهره برده<ref>الابانه، اشعری، ص26؛ اصول الدین، ج1، ص301؛ اتحاف السائل، ج26، ص13؛ قس: البحر الرائق، ج1، ص342-343.</ref> و گفته‌اند که تکفیر مسلمانی که بر گناه اصرار ورزد و به حلیت آن باور نداشته باشد، صحیح نیست.<ref>نک: اصول السنه، ص50-53؛ اتحاف السائل، ج26، ص14-15؛ نک: من لا یحضره الفقیه، ج3، ص566؛ نک: وسائل الشیعه، ج18، ص125.</ref> نیز اختلاف عقیدتی فرقه‌ها که به انکار ضروری دین نینجامد، موجب کفر نیست.<ref>التحصیل، ص16.</ref> همچنین نمی‌توان به فرد یا گروهی که در عقاید غلو کرده، نسبت کفر داد؛ زیرا به یقین همه حقیقت را نمی‌دانیم و بر گمان هم نباید تکیه کرد.<ref>الاقتصاد، ص135.</ref> 

===نهی آیات و روایات===

تکفیر در آیات و روایات نهی شده است. می‌توان ضرورت پرهیز از تکفیر را به پشتوانه آیاتی چون: {{قلم رنگ|سبز|﴿وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ اَلْقی‏ اِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾}} ([[سوره نساء]]، آیه 94) {{قلم رنگ|سبز|﴿وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ﴾}} ([[سوره زمر]]، آیه 7) توضیح داد. مضمون آیه نخست، بیانگر اراده و امر تشریعی خداوند در پرهیز از انتساب کفر به دیگران است.<ref>نک: دانشنامه کلام اسلامی، ج1، ص220.</ref> در آیه دوم بیان می‌کند که خداوند به کفر بندگانش راضی نیست. کفر هرچند به علم خداوند تعلق می‌گیرد، بر خلاف اشاعره،<ref>نک: الاربعین، ص6؛ استقصاء النظر، ص37.</ref> به اراده و رضایت او تعلق نمی‌گیرد.<ref>تصحیح اعتقادات، ص48-50؛ الاحتجاج، ج2، ص254-255؛ نک: الوافی، ج1، ص521.</ref> از این‌رو، باید از نسبت دادن کفر به مسلمان که مورد اراده و رضایت خداوند نیست و از آن نهی کرده، پرهیز کرد.

بر پایه پاره‌ای روایات نبوی که برخی آن‌ها را صحیح دانسته‌اند،<ref>الایمان و الکفر، ص63-64.</ref> از تکفیر کردن مسلمانان نهی شده؛ زیرا هرکس «لا اله الا الله» گوید، مال و جانش در امان خواهد بود.<ref>صحیح البخاری، ج2، ص110؛ صحیح مسلم، ج1، ص38.</ref> نیز در روایت آمده است: «هم‌کیشان خود را تکفیر نکنید، حتی اگر گناهان بزرگ مرتکب شوند.»<ref>کنز العمال، ج1، ص215؛ لسان المیزان، ج3، ص133؛ ج6، ص225.</ref> در برخی جوامع حدیثی، بابی با عنوان «اِثمُ مَن کَفَّر مُسلِماً» برای پرهیز دادن از تکفیر مسلمانان گشوده شده است.<ref>المفهم، ج2، ص17.</ref> 

==تاریخ تکفیر==

نخستین‌بار، رخداد [[ارتداد]] در خلافت [[ابوبکر]] موجب شد افرادی بسیار به جرم پرداخت نکردن [[زکات]]، تکفیر شوند.<ref>الرده، ص167-170؛ اسد الغابه، ج4، ص31.</ref> مسئله تکفیر پس قتل [[عثمان بن عفان|عثمان]] رواج بسیار یافت و در‌ اندک زمانی میان گروه‌های مسلمان، به اوج رسید.<ref>نک: تقریب المعارف، ص292.</ref> چنان‌که از منابع فرقه‌شناسی برمی‌آید،<ref>مقالات الاسلامیین، ج1، ص84-85؛ الفرق بین الفرق، ص55، 67؛ نک: تعظیم قدر الصلاة، ج2، ص624.</ref> [[خوارج]] بیشتر و پیشتر از دیگران این حربه را به صحنه سیاست کشاندند و هر موضع مخالف را گناه بزرگ و مرتکب آن را کافر می‌دانستند.<ref>الفرق بین الفرق، ص64، 66؛ بحار الانوار، ج33، ص373.</ref> در برابر، معتزله به اصل «منزلة بین المنزلتین» باور داشتند و نمی‌پذیرفتند که وضع گناهکار همانند [[کافر]] و [[منافق]] باشد.<ref>ابکار الافکار، ج5، ص26، تبصرة العوام، ص47؛ انوار الملکوت، ص180.</ref> آورده‌اند که پیشینیان [[اهل‌سنت]]، وضع و حال مرتکب گناه بزرگ را به خدا وا‌گذار کرده‌اند<ref>ظاهرة التکفیر، ص87.</ref> یا باور داشته‌اند که داوری درباره سرنوشت فرد، بدعت است.<ref>اصول السنه، ص182.</ref> در مسئله انکار [[امامت]]، بیشتر فقیهان و متکلمان [[امامی]]، اعتقاد به کفر منکران امامت را رد کرده و از [[اسلام]] و طهارت منکران امامت دفاع نموده‌اند.<ref>مستند الشیعه، ج6، ص271؛ معتمد الشیعه، ص80.</ref>مخالفان، تکفیر و دشنام صحابه را به شیعیان نسبت داده و به حدیثی ضعیف استناد کرده‌اند که طبق آن، پس از پیامبر، جز چند تن، همه صحابه مرتد شدند.<ref>الاختصاص، ص6، 10؛ بحار الانوار، ج22، ص333؛ اضواء علی عقائد الشیعه، ص522.</ref>این اتهام را دانشوران شیعه سخت رد نموده و در پاسخ تصریح کرده‌اند که شیعیان به بسیاری از صحابه احترام ویژه می‌نهند و هیچ‌گاه آن‌ها را تکفیر یا تفسیق نمی‌کنند.<ref>حوار مع الشیخ صالح الدرویش، ج1، ص107-108؛ الایمان و الکفر، ص68-69.</ref>  

کسانی از اهل حدیث در موضعی سختگیرانه، [[قدریه|قَدَریه]] (معتقدان به خلق کارها به دست بندگان) و باورداران به خلق قرآن را کافر و قتلشان را واجب دانسته‌اند.<ref>نک: کتاب القدر، ص180-205، 221؛ شرح اصول اعتقاد اهل السنه، ج1، ص172.</ref> در مسئله خلق قرآن، به «[[جهمیه]]» نسبت کفر داده‌اند.<ref>الابانه، ابن بطه، ج5، ص214-215، 297؛ تاریخ التراث العربی، ج1، جزء4، ص21-23.</ref> هنگامی که مسئله خلق قرآن به یکی از جدل‌های کلامی جامعه تبدیل شد، این تکفیرها رواج داشت.<ref>الابانه، ابن بطه، ج5، ص315-317.</ref> پیشوایان حنبلی در اختلاف‌ها و جدل‌های کلامی، فراوان به حربه تکفیر چنگ می‌زدند.<ref>حوار مع الشیخ صالح الدرویش، ج1، ص108-111.</ref> در سده‌های پنجم و ششم ق. فضای تکفیر میان اشاعره و حنبلیان برقرار بود و گزارش‌های بسیار از نسبت دادن کفر به یکدیگر در میان آنان در دست است.<ref>الابانه، اشعری، ص20؛ الملل و النحل، ج1، ص316؛ ج2، ص257-258.</ref> 

==اندیشه تکفیر در معاصران==

اندیشه تکفیر از سده گذشته به سبب تحولات گوناگون، به ویژه سکولار شدن جامعه [[مصر]]،<ref>تاریخ و تمدن اسلامی، ش13، ص169-170، «سلفیان تکفیری یا الجهادیون».</ref> نخست در آن سرزمین و سپس در دیگر بوم‌های اسلامی رواج یافت. در میان دانشوران اثرگذار مصر، [[سید قطب]] (درگذشت 1387ق.) حامی‌ اندیشه تکفیر بود و خود، از [[ابوالاعلی مودودی]]، دانشور پاکستانی، اثر پذیرفته بود. موقعیت سید قطب در میان اسلام‌گرایان، در رواج تکفیر اثر نهاد.<ref>التکفیر و ضوابطه، ص38-45.</ref> 

=== رشد سلفی‌گری در جزیرة العرب ===
در [[جزیرة العرب]]، شکلی دیگر از سلفی‌گری به رهبری [[محمد بن عبدالوهاب]] (درگذشت 1206ق.) رشد کرد. محمد بن عبدالوهاب دریافتی متفاوت از [[قرآن]] داشت و به سیره فقیهان و مسلمانان بی‌اعتنا بود و بسیاری از رفتارهای دینی زمانه‌اش را شرک می‌دانست. او خون و مال زائران قبرهای صالحان را حلال و جایز شمرد.<ref>نک: کشف الشبهات، ص58؛ نک: الایمان و الکفر، ص106-107.</ref> در باور او، هرکس به [[زیارت]] [[قبر پیامبر(ص)]] یا یکی از صالحان برود و از او [[حاجت]] بخواهد، این رفتار او شرک صریح است و باید [[توبه]] کند؛ وگرنه، باید کشته شود.<ref>زیارة القبور، ص30-31.</ref>صراحت سخن محمد بن عبدالوهاب در مشرک خواندن مسلمانان به‌گونه‌ای است که جای هیچ توجیهی باقی ننهاده است. او بیش از 24 بار کلمه شرک و مشرکین و بیش از 25 بار کلمات کفر، الحاد، [[مرتد]]، [[منافق]] و [[بت‌پرست]] را در باره مسلمانان به‌کار برده است.<ref>کشف الارتیاب، ص134؛ نک: الدرر السنیه، ج1، ص46؛ خلاصة الکلام، ص229-330.</ref>  

سران [[آل سعود]] با محمد بن عبدالوهاب هم‌پیمان و همراه شدند و باور کردند که [[شرک]] سراسر جهان را فراگرفته و آن‌ها وظیفه دارند مشرکان را بکشند.<ref>خطر الوهابی، ص79.</ref> سران سعودی در آغاز قیام و تصرف [[حجاز]]، در نامه به مسلمانان، به‌صراحت آن‌ها را مشرک خطاب می‌کردند.<ref>رحلة فتح الله الصائغ الحلبی، ص246.</ref> آنان نبرد خود با مسلمانان را [[جهاد]] بر ضد شرک و بدعت خوانده‌اند.<ref>کشف الارتیاب، ص136.</ref> 

==پیوند به بیرون==

* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1026881/جهان-اسلام-و-حربه-ی-تکفیر رضایی، حسن، مجله پژوهش‌های منطقه‌ای، جهان اسلام و حربه ی تکفیر، بهار 1393 - شماره 11 (8 صفحه - از 7 تا 14).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/269920/تکفیر-و-تروریسم سبحانی تبریزی، جعفر، مجله درسهایی از مکتب اسلام، تکفیر و تروریسم، آذر 1385، سال 46 - شماره 9 (5 صفحه - از 7 تا 11).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1197153/چیستی-فتنه-تکفیر-و-حکم-فقهی-آن رجبی، حسین، مجله حکومت اسلامی، چیستی فتنه تکفیر و حکم فقهی آن، بهار 1395 - شماره 79 علمی-پژوهشی (حوزه علمیه)/ISC (24 صفحه - از 99 تا 122).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233054/تکفیر-در-روایات-شیعه-حقیقت-یا-تهمت جابری اربابی، محمدعلی، مجله معرفت، تکفیر در روایات شیعه، حقیقت یا تهمت؟!، خرداد 1396 - شماره 234 علمی-ترویجی (وزارت علوم)/ISC (16 صفحه - از 67 تا 82).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1125926/راهنمای-مبارزه-با-تکفیر-در-بررسی-سیره-ی-حضرت-امیر-علیه-السلام احمدی، عبدالهادی، مجله پیام، راهنمای مبارزه با تکفیر در بررسی سیره ی حضرت امیر علیه السلام، بهار 1395 - شماره 118 (13 صفحه - از 55 تا 67).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1027420/تکفیر-و-اقسام-آن-در-نگاه-شیعه سعادتی، قادر، مجله سراج منیر، تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه، بهار 1393- شماره 13 ISC (24 صفحه - از 53 تا 76).]
* 
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/990949/تناقضات-ابن-عبد-الوهاب-در-مسئله-تکفیر-مسلمین قاضی‌زاده، حسین، مجله سراج منیر، فهرست مقالات تناقضات ابن عبد الوهاب در مسئله تکفیر مسلمین،پاییز 1392- شماره 11 ISC (30 صفحه - از 63 تا 92).]

==پانویس==

{{پانویس}}

==منابع ==

{{منابع}}

{{دانشنامه

 | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/7459

 | عنوان = تكفير (1)

 | نویسنده = علی احمدی میرآقا

}}

*'''الابانة عن اصول الدیانه''': ابوالحسن الاشعری (درگذشت 324ق.)، به کوشش فوقیه حسین، قاهره، دار الانصار، 1397ق.

*'''الابانة عن شریعة الفرقة الناجیه''': عبیدالله بن محمد ابن بطه (درگذشت 387ق.)، به کوشش الاثیوبی، ریاض، دار الرایه، 1415ق.

*'''ابکار الافکار فی اصول الدین''': سیف الدین الآمدی (درگذشت 623ق.)، به کوشش احمد محمد مهدی، قاهره، دار الکتب، 1423ق.

*'''اتحاف السائل (شرح العقیدة الطحاویه)''': صالح بن عبدالعزیز.

*'''الاحتجاج''': ابومنصور الطبرسی (درگذشت 520ق.)، به کوشش سید محمد باقر، دار النعمان، 1386ق.

*'''الاختصاص''': المفید (درگذشت 413ق.)، به کوشش غفاری و زرندی، بیروت، دار المفید، 1414ق.

*'''الاربعین فی اصول الدین''': الغزالی (درگذشت 505ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1409ق.

*'''ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین''': الفاضل المقداد (درگذشت 826ق.)، به کوشش رجایی، مکتبة النجفی، 1405ق.

*'''استقصاء النظر فی القضاء و القدر''': العلامة الحلی (درگذشت 726ق.)، به کوشش محمد حسینی، مشهد، دار الانباء، 1418ق.

*'''اسد الغابه''': ابن اثیر (درگذشت 630ق.)، بیروت، دار الفکر، 1409ق.

*'''الاشباه و النظائر''': زین الدین بن نجیم المصری (درگذشت 970ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق.

*'''اصل الشیعة و اصولها''': آل کاشف الغطاء (درگذشت 1373ق.)، به کوشش علاء آل جعفر، قم، مؤسسه امام علی(ع)، 1415ق.

*'''اصول الایمان''': محمد بن عبدالوهاب (درگذشت 1206ق.)، به کوشش فیصل الجوابره، السعودیه، وزارة الشؤون الاسلامیة والاوقاف.

*'''اصول الدین''': احمد بن محمد الغزنوی (درگذشت 593ق.)، به کوشش الدواعق، بیروت، دار البشائر، 1419ق.

*'''اصول السنه''': احمد بن حنبل (درگذشت 241ق.)، السعودیه، دار المنار، 1411ق.

*'''اضواء علی عقائد الشیعه''': السبحانی، مؤسسة الامام الصادق(ع)، 1421ق.

*'''الاعتصام''': ابواسحق الشاطبی (درگذشت 790ق.)، بیروت، دار المعرفه، 1420ق.

*'''اعتقاد اهل السنه''': ابوبکر بن قاسم الرحبی، 2003-2004م.

*'''اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین''': الفخر الرازی (درگذشت 606ق.)، به کوشش علی سامی، بیروت، دار الکتب العلمیه.

*'''الاقتصاد فی الاعتقاد''': الغزالی (درگذشت 505ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1424ق.

*'''الانتصار عن علماء الامصار''': یحیی بن حمزة الحسینی (درگذشت 749ق.)، به کوشش عبدالوهاب، مؤسسة الامام زید الثقافیه.

*'''انوار الملکوت فی شرح الیاقوت''': العلامة الحلی (درگذشت 726ق.)، به کوشش نجمی، قم، 1363ش.

*'''اوائل المقالات''': المفید (درگذشت 413ق.)، به کوشش الانصاری، بیروت، دار المفید، 1414ق.

*'''اوثق الوسائل فی شرح الرسائل''': موسی بن جعفر التبریزی (درگذشت 1305ق.)، قم، انتشارات کتبی نجفی، 1397ق.

*'''ایثار الحق علی الخلق''': محمد بن ابراهیم الحسنی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1987م.

*'''الایمان و الکفر فی الکتاب و السنه''': جعفر السبحانی.

*'''بحار الانوار''': المجلسی (درگذشت 1110ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

*'''البحر الرائق''': ابونجیم المصری (درگذشت 970ق.)، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق.

*'''بحر الفوائد''': محمد بن ابراهیم البخاری (درگذشت 380ق.)، به کوشش محمد حسن و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق.

*'''بدائع الصنائع''': علاء الدین الکاسانی (درگذشت 587ق.)، پاکستان، المکتبة الحبیبیه، 1409ق.

*'''البیان و التحصیل''': محمد بن احمد القرطبی (درگذشت 1408ق.)، به کوشش محمد حجی، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1408ق.

*'''تاریخ التراث العربی''': فؤاد سزگین (درگذشت 1924م.)، ترجمه: محمود فهمی، قم، کتابخانه نجفی، 1412ق.

*'''تاریخ و تمدن اسلامی (دو فصلنامه)''': تهران، دانشگاه آزاد اسلامی.

*'''تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام''': سید مرتضی بن داعی الرازی (درگذشت قرن6ق.)، تهران، اساطیر، 1364ش.

*'''التبیان''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، به کوشش العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

*'''التحصیل فی اصول الدین''': سعید فوده.

*'''تصحیح اعتقادات الامامیه''': المفید (درگذشت 413ق.)، به کوشش درگاهی، بیروت، دار المفید، 1414ق.

*'''تعظیم قدر الصلاة''': محمد بن نصر المروزی، به کوشش الفریوانی، مدینه، مکتبة الدار، 1406ق.

*'''تقریب المعارف''': ابوالصلاح الحلبی (درگذشت 447ق.)، به کوشش فارس تبریزیان، مرکز الابحاث العقائدیه.

*'''تقریب و ترتیب شرح العقیدة الطحاویه''': ابن ابی‌العز الحنفی، به کوشش الفوزی، جده، دار المجد، 1423ق.

*'''التکفیر و ضوابطه''': ابراهیم بن عامر، کویت، غراس، 1430ق.

*'''تلخیص المحصل''': نصیر الدین الطوسی (درگذشت 672ق.)، بیروت، دار الاضواء، 1405ق.

*'''التنبیه فی الفقه الشافعی''': ابراهیم بن علی الفیروزآبادی (درگذشت 476ق.)، به کوشش احمد حیدر، بیروت، عالم الکتب، 1403ق.

*'''تهذیب الاحکام''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365ش.

*'''جلاء العینین فی محاکمة الاحمدین''': الآلوسی (درگذشت 1270ق.)، به کوشش صبح المدنی، قاهره، دار المدنی.

*'''جواهر الکلام''': النجفی (درگذشت 1266ق.)، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

*'''حق الیقین''': الشبر (درگذشت 1220ق.)، قم، انوار الهدی، 1424ق.

*'''حوار مع الشیخ صالح الدرویش''': جعفر السبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، 1382ش.

*'''خطر الوهابی ثلاث رسائل ضد الوهابیه''': به کوشش صالح الوردانی.

*'''خطورة الشرع فی التکفیر''': جماعة من العلماء، وزارة الاوقاف السعودیه.

*'''خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام''': احمد بن زینی دحلان (درگذشت 1304ق.)، مصر، المطبعة الخیریه، 1305ق.

*'''الخلاف''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، به کوشش خراسانی و دیگران، قم، نشر اسلامی، 1407ق.

*'''دانشنامه کلام اسلامی''': جعفر سبحانی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1387ش.

*'''دائرة المعارف بزرگ اسلامی''': زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ، 1372ش.

*'''دائرة المعارف جهان نوین اسلام''': جان ال اسپوزیتو، ترجمه و تحقیق: طارمی و دیگران، تهران، نشر کتاب مرجع، 1388ش.

*'''الدرر السنیه''': احمد زینی دحلان (درگذشت 1304ق.)، استانبول، مکتبة ایشیق، 1396ق.

*'''الذخیره''': احمد بن ادریس القرافی، به کوشش حجی، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1994م.

*'''رحلة فتح الله الصائغ''': فتح الله الصائغ، به کوشش یوسف شلحد، دمشق، دار الطلاس، 1991م.

*'''الرده''': الواقدی (درگذشت 207ق.)، به کوشش الجبوری، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1410ق.

*'''رسالة فی رد مذهب الوهابیه''': محمد العصار (درگذشت 1356ق.)، به کوشش نعمان النصری.

*'''رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا''': بیروت، دار صادر.

*'''رسائل و مسائل''': احمد النراقی (درگذشت 1245ق.)، به کوشش استادی، سلمان فارسی، 1380ش.

*'''رسائل و مقالات''': جعفر السبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق7.

*'''الروضة البهیة فی شرح اللمعه''': الشهید الثانی (درگذشت 965ق.)، به کوشش کلانتر، قم، مکتبة الداوری، 1410ق.

*'''زیارة القبور و الاستنجاد بالمقبور''': احمد بن عبدالحلیم الحرانی (درگذشت 728ق.)، ریاض، دار طیبه.

*'''السرائر''': ابن ادریس (درگذشت 598ق.)، قم، نشر اسلامی، 1411ق.

*'''السنن الکبری''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، بیروت، دار الفکر.

*'''السنه''': احمد بن محمد الخلّال (درگذشت 311ق.)، به کوشش الزهرانی، ریاض، دار الرایه، 1410ق.

*'''السیف الصقیل''': تقی الدین السبکی (درگذشت 756ق.) .

*'''شرائع الاسلام''': المحقق الحلی (درگذشت 676ق.)، به کوشش سید صادق شیرازی، تهران، استقلال، 1409ق.

*'''شرح اصول اعتقاد اهل السنة و الجماعه''': هبة الله بن الحسن اللالکائی، به کوشش الغامدی، دار طیبه، 1426ق.

*'''شرح الشفاء''': ملا علی القاری (درگذشت 1014ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.

*'''شرح المقاصد''': التفتازانی (درگذشت 793ق.)، پاکستان، دار المعارف النعمانیه، 1401ق.

*'''شرح المواقف''': الایجی علی بن محمد الجرجانی (درگذشت 816ق.)، قم، الرضی، 1325ق.

*'''شرح کتاب الفقه الاکبر''': ملا علی القاری (درگذشت 1014ق.)، تعلیق: علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1428ق.

*'''شرح مشکل الآثار''': احمد الطحاوی (درگذشت 321ق.)، به کوشش الارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرساله، 1408ق.

*'''شفاء السقام''': تقی الدین السبکی (درگذشت 756ق.)، به کوشش الحسینی الجلالی، 1419ق.

*'''الشفاء بتعریف حقوق المصطفی''': قاضی عیاض (درگذشت 544ق.)، عمان، دار الفیحاء، 1407ق.

*'''الشیخ محمد بن عبدالوهاب حیاته و دعوته''': ناصر بن ابراهیم التویم، وزارة الشؤون الاسلامیة و الاوقاف.

*'''صبح الاعشی''': احمد القلقشندی (درگذشت 821ق.)، به کوشش زکار، دمشق، وزارة الثقافه، 1981م.

*'''صحیح البخاری''': البخاری (درگذشت 256ق.)، بیروت، دار الفکر، 1401ق.

*'''صحیح مسلم''': مسلم (درگذشت 261ق.)، بیروت، دار الفکر.

*'''الصواعق الالهیة فی الرد علی الوهابیه''': سلیمان بن عبدالوهاب (درگذشت 1209ق.) .

*'''ظاهرة التکفیر تاریخها خطرها اسبابها و علاجها''': محمد احمد، مکه، دار المطبوعات الحدیثه، 1412ق.

*'''العروة الوثقی''': سید محمد کاظم یزدی (درگذشت 1337ق.)، بیروت، اعلمی، 1409ق.

*'''العقیدة و علم الکلام''': محمد زاهد الکوثری، به کوشش الکوثری، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1425ق.

*'''الفتاوی الحدیثه''': احمد بن حجر الهیتمی (درگذشت 974ق.)، دار الفکر.

*'''فتاوی اللجنة الدائمه''': به کوشش احمد بن عبدالرزاق الدویش، الرئاسة العامة للبحوث العلمیه و الافتاء.

*'''الفتاوی الهندیه''': نظام الدین و گروهی از علما، دار الفکر، 1411ق.

*'''فتنة الوهابیه''': احمد بن زینی دحلان (درگذشت 1304ق.)، 1978م.

*'''الفرق بین الفرق''': عبدالقاهر البغدادی (درگذشت 429ق.)، بیروت، دار الآفاق الجدیده، 1977م.

*'''الفصل فی الملل''': ابن حزم (درگذشت 456ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1416ق.

*'''فی ظل اصول الاسلام''': جعفر السبحانی، به کوشش الهادی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1414ق.

*'''الکاشف الامین عن جواهر العقد الثمین''': محمد بن یحیی مراعس، عمان، مؤسسة الامام زید بن علی.

*'''کتاب القدر''': جعفر بن محمد الفریابی (درگذشت 301ق.)، به کوشش عبدالله بن حمد، اضواء السلف، 1418ق.

*'''الکافی''': الکلینی (درگذشت 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش.

*'''کشف الارتیاب''': سید محسن الامین (درگذشت 1371ق.)، به کوشش امین، مکتبة الحریس، 1382ق.

*'''کشف الشبهات''': محمد بن عبدالوهاب (درگذشت 1206ق.)، مکتب الرس.

*'''کنز العمال''': المتقی الهندی (درگذشت 975ق.)، به کوشش الدمیاطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق.

*'''لسان العرب''': ابن منظور (درگذشت 711ق.)، قم، ادب الحوزه، 1405ق.

*'''لسان المیزان''': ابن حجر العسقلانی (درگذشت 852ق.)، بیروت، اعلمی، 1390ق.

*'''المبدا و المعاد''': صدر المتالهین (درگذشت 1050ق.)، تهران، انجمن حکمت، 1354ش.

*'''المبسوط فی فقه الامامیه''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه.

*'''مجموعه رسائل الامام الغزالی''': الغزالی (درگذشت 505ق.)، بیروت، دار الفکر، 1416ق.

*'''مرآة العقول''': المجلسی (درگذشت 1111ق.)، به کوشش رسولی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1363ش.

*'''مستند الشیعه''': احمد النراقی (درگذشت 1245ق.)، قم، آل البیت:، 1415ق.

*'''مسند ابی‌عوانه''': یعقوب بن اسحق الاسفراینی (درگذشت 316ق.)، بیروت، دار المعرفه.

*'''المصباح المنیر''': القیومی (درگذشت 770ق.)، قم، دار الهجره، 1405ق.

*'''مصطلحات الامام الفخر الرازی''': سمیح دغیم، بیروت، ناشرون، 2001م.

*'''معتمد الشیعة فی احکام الشریعه''': محمد مهدی النراقی (درگذشت 1209ق.)، النشر الاسلامی، 1422ق.

*'''معجم الفروق اللغویه''': ابوهلال العسکری (درگذشت 395ق.)، قم، انتشارات اسلامی، 1412ق.

*'''معجم مقاییس اللغه''': ابن فارس (درگذشت 395ق.)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، 1404ق.

*'''مفردات''': الراغب (درگذشت 425ق.)، به کوشش صفوان داودی، دمشق، دار القلم، 1412ق.

*'''مقالات الاسلامیین''': ابوالحسن الاشعری (درگذشت 324ق.)، به کوشش نعیم زرزور، المکتبة العصریه، 1426ق.

*'''المقنعه''': المفید (درگذشت 413ق.)، قم، نشر اسلامی، 1410ق.

*'''الملل و النحل''': السبحانی، قم، نشر اسلامی، 1420ق.

*'''المملکة العربیة السعودیة فی مئة عام''': الریاض، دار الملک عبدالعزیز، 1428ق.

*'''من العقیدة الی الثوره''': حسن الحنفی، به کوشش گروهی از محققان، قاهره، مکتبة مدبولی.

*'''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (درگذشت 381ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق.

*'''المنفم لما اشکل من تلخیص کتاب مسلم''': احمد بن عمر القرطبی.

*'''الموطّا''': مالک بن انس (درگذشت 179ق.)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1406ق.

*'''المیزان''': الطباطبائی (درگذشت 1402ق.)، بیروت، اعلمی، 1393ق.

*'''الوافی''': الفیض الکاشانی (درگذشت 1091ق.)، به کوشش ضیاء الدین، اصفهان، مکتبة الامام امیرالمؤمنین(ع)، 1406ق.

*'''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (درگذشت 1104ق.)، قم، آل البیت:، 1412ق.

*'''الوهابیة بین المبانی الفکریة و النتائج العملیه''': جعفر السبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، 1426ق.

 {{پایان}}

{{اصطلاحات فقهی}}
{{اصطلاحات قرآنی}}

[[Category:اصطلاحات فقهی]]
[[Category:اصطلاحات قرآنی]]

[[رده:اصطلاحات فقهی]]
[[رده:اصطلاحات قرآنی]]