در حال ویرایش کاربر:Kamran/صفحه تمرین۱

== وحدت افزایی ==
حج به عنوان یک فریضه دینی، مسلمانانی از اقصی نقاط دنیا را با نژادها، زبانها و فرهنگهای مختلف گرد هم میآورد و فرصتی برای تقویت همبستگی بین المللی فراهم میکند. از این رو برخی از محققان بر نقش حج در کاهش تنش‌ها، تفرقه‌ها و ایجاد زمینه‌ای برای تقویت انسجام امت اسلامی تأکید کرده‌اند. آنها معتقدند که حضور مسلمانان در کنار یکدیگر در مناسک حج، می‌تواند فضایی برای تعامل و همکاری فرهنگی و دینی ایجاد کند که بر وحدت مسلمانان تأثیر مثبتی خواهد داشت. )سجادی، ،1396 ص53(

== فرصت دیپلماسی ==
حج همچنین به مثابه فرصتی برای گفتگوی سیاسی میان رهبران مسلمان از کشورها دیده ارزیابی شده است. در بسیاری از کشورها دولتمردان و مقامات ارشد سیاسی به طور غیر رسمی و در حین مراسم حج به تبادل نظر و ایجاد توافقات سیاسی میپردازند. ازاینرو برخی پژوهشگران بر این باورند که حج می‌تواند به عنوان ابزاری برای تسهیل حل و فصل اختالفات سیاسی و تقویت همکاریهای مشترک میان کشورهای اسالمی عمل کند. )حسینی، ،1398 ص90(

== ترویج برابری و عدالت ==
برخی مطالعات بر این نکته تأ کید کرده‌اند که حج فرصتی است برای مسلمانان از اقشار مختلف اجتماعی تا در کنار یکدیگر قرار گیرند و از اصول برابری و عدالت اسلامی پیرو ی کنند. این اصل می‌تواند در بلندمدت به اصالح ساختارهای اجتماعی در جوامع اسالمی و تقویت اعتماد به نفس اجتماعی کمک کند. )محمدی، 1394ص112(

== مقابله با افراط‌گرایی ==
رخی محققان بر این باورند که حج فرصتی برای مسلمانان فراهم میآورد تا با دیدگاههای مختلف دینی و فرهنگی آشنا شوند و از این طریق به کاهش افراطگرایی و خشونت در جوامع اسالمی کمک کنند. در این باره پژوهش‌هایی که به تحلیل تأثیرات اجتماعی و فرهنگی حج پرداخته‌اند، مدعی‌اند که حضور مسلمانان در این مراسم می‌تواند فرهنگ صلح و مدارا را در جوامع اسلامی تقویت کند، و به کاهش گرایش‌های افراطی یاری رساند. )ا کبری، ،1397 ص-42 57(

== رونق اقتصادی ==
در کنار تأثیرات اجتماعی و سیاسی، برخی پژوهشگران به ابعاد اقتصادی حج نیز پرداخته‌اند. بر این موضوع تأ کید دارد که حج میتواند منبعی برای تقویت اقتصاد کشورهای اسلامی باشد. این تأثیرات اقتصادی میتواند به تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و بهبود وضعیت معیشتی مسلمانان در کشورهای مختلف کمک کند. )رحیمی، ،1396 ص39-36(.
== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{برگرفتگی
 | پیش از لینک = 
 | منبع = کارکرد حج در رفع معضلات سیاسی اجتماعی مسلمانان،
 | لینک = https://miqat.hajj.ir/article_236119_cfd51ac7fbe49645f6ab253bd8cd1816.pdf
 | توضیحات منبع = مجله میقات حج، شماره 139،‌ پاییز 1403
}}
 

خانه امام سجاد 

در منابع تاریخی از چند مکان در مدینه به عنوان خانه امام سجاد یاد کرده‌اند.

== در جوار بقیع ==
بنابر گزارش منابع تاریخ محلی مدینه، خانه امام سجاد همان جایی بود که بعدها [[اسماعیل بن جعفر صادق(ع)]] در آن دفن شد. اسماعیل بن جعفر در قرن هشتم آرامگاه بزرگی داشته است که به گفته [[مطری]] تاریخ‌نگار این قرن در غربِ قبه عباس و چهار امام قرار داشت‏، عرصه این آرامگاه و آنچه در اطراف آن بود از جهت شمال بنا، تا در [[بقیع]] در آن زمان خانه زین العابدین بود.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A8%D9%85%D8%A7_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%A9.pdf&page=121 التعریف بما انست الهجره، ص 119]</ref> سمهودی می‌نویسد که یقال... اما سمهودی از سنگ نوشته نقل می‌کند.

سمهودی‌(911) تاریخ‌نگار مدینه، بعد از نقل گزارش مطری گزارش مشاهدات خود را می‌نویسد. او می‌نویسد: در ميان در وسطى و آخرى اين آرامگاه، قطعه سنگى نصب شده است و در آن نوشته شده: «باغ موجود در سمت غربى اين حرم را حسين بن ابى الهيجاء به اين حرم وقف نمود.» و در ذيل اين وقفنامه آمده است كه محوّطه اين حرم (عرصة المشهد)، خانه متعلق به امام زين العابدين است و مسجد هم منتسب به آن حضرت مى ‏باشد و چاه موجود در محوطه، چاهى است كه از آب آن براى استشفاى مريضان استفاده مى‏شود. 

مسجدی در کنار باغی که جنب آرامگاه اسماعیل بن جعفر قرار داشته به امام زین العابدین منسوب بوده است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B3.pdf&page=306 وفاء‌الوفاء، ج3، ص 306]</ref>

== محله بنی هاشم ==
به نوشته جعفریان: در محله بنى هاشم كه طى سال 1363 به بعد تخريب شد، دو منزل وجود داشت كه به «دار على بن الحسين» و «دار جعفر بن محمد» عليهم السلام مشهور بود. اين مكان كه اكنون تخريب شده، در همان فضايى قرار داشت كه اكنون سنگفرش شده و ميان درِ اصلى بقيع تا حرم رسول خدا صلى الله عليه و آله است. در منابع شيعه توصيه به خواندن نماز در اين دو خانه شده است.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص 351</ref><ref>بحار الأنوار، ج 97، ص 225</ref>

== عُنابَه ==
در منابع جغرافیای مدینه، از محلی به نام عُنابَه یاد شده که در نزدیکی مدینه (بین توز و سمیراء) و محل زندگی بنی کلاب بود. گفته شده که امام زین العابدین در این مکان سکونت داشته است.<ref>المغانم المطابه، ص 284؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B4.pdf&page=393 وفاء الوفاء، ج4، ص 393]</ref> 


منابع

فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، و جاسر، حمد. ۱۳۸۹–۱۹۶۹. المغانم المطابة في معالم طابة. ۱ ج. ریاض - عربستان: دار الیمامة للبحث و الترجمة و النشر.
موسوعة مرآة الحرمین الشریفین و جزیرة العرب، ایوب صبری پاشا، قاهره، دار الافاق العربیه، 1424ق.
<references />مسجد الاجابه

موقعیت کنونی

مسجد الاجابه در شمال شرق بقیع قرار دارد. در کناره خیابان ملک فیصل و حدود ۵۸۰ متر از مسجدالنبی فاصله دارد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&page=33 مساجد الاثریه، ص ۳۳؛] معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، جزء ۴،‌ مجلد۲، ص 187</ref> این مسجد مسجد یکبار در سال ۱۹۷۹ / ۱۳۹۹ قمری یکبار بازسازی شد<ref>معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، جزء ۴،‌ مجلد ۲، ص ۱۹۸</ref> و بار دوم در سال ۱۴۱۸ قمری بازسازی شد و توسعه یافت و مساحت آن حدود ۲۱۰۰۰ متر مربع است. این مسجد یک گنبد هشت ضلعی و یک گلدسته دارد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&page=34 مساجد الاثریه، ص۳۴]؛ معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، جزء ۴، مجلد ۲، ص ۲۱۰</ref> 

تاریخ پیدایش و نام مسجد

مسجد الاجابه در محله یا روستای بنی معاویه در مدینه ساخته شده است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A8%D9%85%D8%A7_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%A9.pdf&page=140 التعریف بما انست الهجره، 140]</ref> نام این مسجد به گونه‌ای در منابع آمده است که گویا از زمان پیامبر وجود داشته است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&page=36 مساجد الاثریه، ص ۳۶]</ref> روایات حاکی از این است که پیامبر(ص) در این مسجد نماز خوانده است. بنابر روایات او در این مسجد نماز خواند و عبادت کرد و پس از عبادتش به اصحاب اطلاع داد که از خدا خواستم که امت من دچار گرسنگی و غرق و اختلاف داخلی نشوند. دو خواسته اول اجابت شد و یک خواسته آخر اجابت نشد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&page=34 مساجد الاثریه، ص 34-35]</ref> از این رو است که این مسجد را مسجد الاجابه نامیده‌اند. 

تاریخ بنا

قدیم ترین اطلاع درباره بنای مسجد اجابه، گزارشی ابن زباله است. در زمان او یعنی در نیمه نخست سده هفتم قمری، این مسجد ویران شده بود و تنها ستون ها و محراب آن باقی مانده بود.<ref>الدره الثمینه، ص 128</ref>مطری در نیمه قرن هشتم نیز به خراب بودن مسجد اشاره می کند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A8%D9%85%D8%A7_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%A9.pdf&page=140 التعریف بما انست الهجره، ص 140]</ref>


سمهودی در سال ۸۴۴ در سمهود به دنیا آمد.
سمهودی تالیفات بسیاری داشت. برخی از منابع تا ۳۸ کتاب از او نام برده‌اند.<ref>وفاء الوفا، ج۱، ص۴۳-۴۷</ref>
سمهودی در سال 780 به حج آمد. چون به حج نرسید در مکه یک سال اقامت کرد. از سال ۸۷۳ در مدینه اقامت گزید.<ref>[https://archive.org/details/Dawou_Lami/Dwu_Lamea_05/page/n245/mode/2up الضوء اللامع، ج۵، ص ۲۴۶]</ref>


==شفاء السقام فی زیارة خیر الانام==
==محتوای کتاب==
این کتاب ده باب دارد که همگی به نقل احادیث مرتبط به زیارت پیامبر و بررسی سندی و محتوایی این روایات پرداخته‌اند. نویسنده این کتاب را در نقد آرای ابن تیمیه نگاشته و تلاش می‌کند استحباب زیارت قبر پیامبر را در اثر خود به اثبات برساند. 
نویسنده در باب نخست و دوم کتاب روایاتی را که فضیلت زیارت قبر پیامبر را نشان می‌دهند جمع‌آوری کرده و آن ها را از نظر سند و محتوا بررسی کرده و صحت و قابل اعتماد بودن آن‌ها و دلالتشان بر استحباب زیارت قبر رسول خدا را نشان داده است. در باب سوم و چهارم گزارش سفر صحابه و تابعین به قصد زیارت قبر رسول خدا را نقل کرده و فتوای علمای مذاهب را در استحباب زیارت نقل کرده و نشان داده که علمای مذاهب و سنت مسلمانان جمع بین حج و زیارت رسول خدا بوده است. در باب چهارم نویسنده استدلال‌های فقهی برای استحباب قبر رسول خدا بیان کرده است و برای این کار از حکم قرآن و سنت و اجماع و قیاس در این باب سخن گفته و درباره معنای زیارت و انواع آن بحث کرده تا استحباب زیارت رسول الله را اثبات کند. او همین شیوه را برای اثبات استحباب سفر به قصد زیارت قبر رسول خدا در باب ششم پیش گرفته و در باب هفتم به شبهاتی که ابن تیمیه درباره سفر به قصد زیارت مطرح کرده پاسخ داده است. در این فصل درباره محدوده دلالت حدیث شد الرحال و حکم تبرک و نسبت شرک و زیارت پرداخته شده است. باب هشتم در بیان استدلال‌ها برای جواز توسل و استغاثه و شفاعت طلبی از پیامبر است. باب نهم درباره زنده بودن پیامبر در قبور است و باب دهم کتاب درباره شفاعت است.

بقیع در آینه نگاره‌های هنری کتابی است شامل آلبومی از تصاویر نگاره‌های مرتبط به قبرستان بقیع که از قرن دهم قمری تا قرن سیزدهم نقاشی شده‌اند. بیشتر این نگاره‌ها در نسخه‌های خطی کتاب‌های راهنمای حرمین یا طومارهای حج نقاشی شده‌اند و در کنار منابع مکتوب بخشی از اسناد ترسیمی و تصویری درباره بقیع را تشکیل می‌دهند. این کتاب اثر احمد خامه‌یار است و در قطع رحلی و 199 صفحه به همت پژوهشکده حج و زیارت در سال 1403 شمسی منتشر شده است. بعد از مقدمه‌ علمی کتاب که نویسنده در آن به معرفی قبرستان بقیع و بررسی و طبقه‌بندی نگاره‌های بقیع پرداخته است، مجموعه 110 نگاره از بقیع به ترتیب قدمت تاریخی به صورت رنگی به چاپ رسیده است. 
==معرفی==
کشیدن نقاشی‌هایی که قبرستان بقیع و مقبره‌ها و بارگاه‌های مشهور آن را به تصویر می‌کشد سابقه دیرینه دارد. این نقاشی‌ها در عمدتا در نسخه‌های خطی آثار و متونی که با تاریخ و فضایل مکه و مدینه و مناسک حج مرتبط بودند و راهنمای اماکن و زیارت به حساب می‌امدند سابقه‌ داشته است. بخشی از نگاره‌ها از بقیع نیز در طومارها و پوسترهای زیارتی خطی و چاپی ترسیم شده اند و گاه نیز نگاره‌هایی از بقیع در دیوارنگاره‌ها نقش بسته است. بیشترین تعداد نگاره‌های بقیع رد نسخه‌های متعدد کتاب فتوح الحرمین محیی ‌الدین لاری که منظومه‌ای به زبان فارسی در شرح آداب و مناسک حج و معرفی اماکن حرمین است و به عنوان راهنمای حج‌گزاران به کار می‌رفته ترسیم شده‌اند. از این کتاب بیش از 150 نسخه خطی باقی مانده که بسیاری از آنها حاوی نگاره‌ها از اماکن حرمین از جمله بقیع است. افزون بر آن‌ها کتاب‌هایی مانند حج‌نامه احمد، منظومه ترکی صفات الحرمین و طومارها و گواهی‌نامه‌های حج شامل تصاویر نقاشی شده از بقیع اند. قدیم ترین نگاره‌های باقی مانده از بقیع که تصویر آن در این کتاب به چاپ رسیده از سال 927 و مربوط به یکی از نسخه‌های فتوح الحرمین است. 
=ساختار کتاب=
کتاب بقیع در آینه نگاره‌های هنری دو بخش دارد. بخش نخست کتاب با عنوان مقدمه علمی در 68 صفحه در آغاز به معرفی قبرستان بقیع و مهم‌ترین بارگاه‌ها و قبور آن از جمله ساختمان بارگاه امامان(ع) پرداخته و در ادامه به معرفی نگاره‌های باقی مانده از بقیع می‌پردازد. در این بخش نویسنده آثار حاوی نگاره‌های بقیع را دسته‌بندی کرده، از بازه زمانی ترسیم نگاره‌ها سخن گفته، و الگوهای ترسیم و سبک نقاشی و میزان واقع‌گرایی نگاره‌ها را شناسایی و با هم مقایسه کرده است. نگاره‌های بقیع از نظر میزان وفاداری به اطلاعات کتاب فتوح‌الحرمین، سبک نقاشی بناها و نیز تعداد بناهایی که ترسیم کرده‌اند با هم متفاوتند. <ref>بقیع در آینه نگاره‌های هنری، ص 43-58</ref> نویسنده همچنین محتوای نگاره‌ها را از نظر میزان واقع‌گرایی و اطلاعاتی که از قبرستان بقیع و جانمایی قبرها و بازنمایی معماری بارگاه‌ها به  دست می‌دهند مورد بررسی قرار داده است. نگاره‌های موجود به طور کلی دو نوع هستند. بخشی از این نگاره‌ها واقع‌گرا هستند هر چند میزان دقت و واقع‌گرایی آن‌ها متفاوت است اما برخی دیگر به طور کلی تیپیکال و غیر واقعی اند که در آن ها ویژگی‌های معماری بناها مطابق با واقع ترسیم نشده است.<ref>بقیع در آینه نگاره‌های هنری، ص63</ref>
بخش دوم کتاب (از صفحه 71 تا 186) شامل آلبوم رنگی 115 نگاره از بقیع است. نخستین نگاره متعلق به نسخه‌ای از کتاب صفات‌الحرمین و مربوط به سال 927 قمری است. نگاره‌ها به ترتیب تاریخ خلق اثر چیده شده است و آخرین نگاره متعلق به سال 1339 است که نقاشی بارگاه امامان(ع) بقیع رو یک کاشی از تکیه معاون الملک است.
== اطلاعات نشر ==
این کتاب به همت پژوهشکده حج و زیارت و به قلم احمد خامه‌یار در سال 1403 توسط نشر مشعر در 500 نسخه منتشر شده است. کتاب 199 صفحه دارد و در قطع رحلی و به صورت تمام رنگی منتشر شده است و شامل بیش از صد تصویر رنگی از نگاره‌های بقیع و تصاویر قدیمی مدینه است.

شیخ طوسی

=زندگی‌نامه=
محمد بن حسن بن علی بن حسن طوسی، در سال 385 در شهر طوس خراسان به دنیا آمد. درباره زندگی او در دوران اقامتش در خراسان اطلاع چندانی در دست نیست. می‌دانیم که او در سال 408 قمری یعنی در سن 23 سالگی به بغداد آمد و در آنجا ساکن شد. برخی پژوهشگران بر اساس اطلاعاتی که در آثا شیخ طوسی پراکنده است نام سه تن از استادان او در خراسان را یافته اند: ابوحازم نیشابوری (م417ق.)، عبدالحمید مقری نیشابوری(م.427ق.) و محمد بن سلمیان حمرانی.
در بغداد او ابتدا در مجالس درس شیخ مفید شرکت کرد و بر کتاب استادش المقنعه شرحی نگاشت که به نام تهذیب الاحکام. بعد از وفات مفید در 413 او شاگرد شریف مرتضی شد که بعد از مفید شخصیت برجسته شیعی در بغداد بود. او دراین مدت کتاب الشافی فی الامامه شریف مرتضی را تلخیص کرد. 
طوسی در مدت اقامتش در بغداد از علمای دیگری نیز شاگردی کرد و آز آنان حدیث شنید. نام ۳۲ تن از مشایخ او را فهرست کرده اند. 
بعد از وفات شریف مرتضی در سال 436 او جایگاه علمی و ریاست امامیه در بغداد را به خود اختصاص داد. رابطه او با دستگاه خلافت هم خوب بود و خلیفه قائم بامر الله کرسی تدریس را به او داده بود. با ورود سلاجقه که به بغداد در سال 477 وضعیت شیعیان در این شهر نیز خراب شد. سلاجقه که با شیعیان دشمنی می‌کردند برخی محلات شیعی را غارت کردند و خانه شیخ طوسی را نیز آتش زدند. پس از این واقعه او به نجف مهاجرت کرد. در نزدیکی مرقد امام علی خانه‌ گزید و حلقه درسی را در نجف تشکیل داد. او تا زمان وفاتش حدود 12 سال در این شهر زندگی کرد و پایه‌های حوزه علمی شیعی در نجف را گذاشت.  او در سال 460 قمری در نجف درگذشت.
==میراث علمی شیخ طوسی==
شیخ طوسی از جایگاه ممتازی در تاریخ علمی تشیع برخوردار است. او را با لقب شیخ الطائفه می‌شناسند. استفاده از روش عقلی در فقه و اصول و تفسیر، تدوین علم اصول شیعی،‌ روش تطبیقی بین شیعه و سنی در مطالعه فقه و اصول را از جمله ویژگی‌های روش علمی شیخ طوسی دانسته‌اند. نفوذ شیخ طوسی در فقه شیعی به قدری بود که گفته شده تا حدود صد سال پس از او حوزه‌های شیعی از آرای او عدول نکرد و به نوعی از او تقلید می‌کردند. شیخ طوسی در مدت حضورش در بغداد ۴۵ کتاب نگاشت و شاگردان بسیاری را ترتبت کرد. او در مدت اقامتش در نجف بیشتر به تدریس آثار پیشینش پرداخت. 
===آثار شیخ طوسی===
شیخ طوسی در مجموعه‌ای از علوم کتاب نوشت. دو کتاب از ۴ کتاب اصلی حدیث نزد شیعیان از آثار اوست: کتاب تهذیب الاحکام و کتاب الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. همچنین دو کتاب اصلی رجال شیعی نیز نوشته اوست: کتاب الرجال، کتاب فهرست کتب الشیعه و اصلوهم که از کتاب‌های اصلی اولیه رجالی نزد شیعیان به حساب می‌آید.<ref>آشنایی با کتب رجالی شیعه، ص77</ref> او همچنین تلخیصی از کتاب رجال کشی فراهم کرد که نامش اختیار معرفة الرجال است و از همان ابتدا جایگزین اصل کتاب کشی شده و به دست ما رسیده است.<ref>آشنایی با کتب رجالی شیعه، ص61</ref> کتاب او در علی اصول فقه که العدة فی اصول الفقه نام دارد، یکی دیگر از آثار مهم شیخ طوسی است که نقش مهمی در شکل‌گیری و تدوین علم اصول فقه نزد شیعیان داشته است.<ref>العدة فی اصول الفقه، مقدمه، ص 70-73</ref>

او کتاب‌های متعدد دیگری در موضوعات فقه، کلام، تفسیر قرآن نگاشته است. منابع گوناگون تا ۴۸ اثر او یاد کرده‌اند.<ref>[http://noo.rs/tgIxs پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص۱۳۱]</ref>

==== آثار شیخ طوسی در حج و زیارت ====
شیخ طوسی رساله‌ای مستقل در مناسک حج با عنوان «مناسک الحج فی مجرد العمل و الادعیه» نگاشته بود.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص146</ref>
همچنین او آثاری در دعا و زیارت دارد که برخی از آن‌ها از اهمیت بسیاری در ادبیات دعایی شیعه دارند:

[[مصباح المتهجد و سلاح المتعبد|مصباح المتهجد فی عمل السنة]] که از منابع اصلی دعا و زیارت نزد شیعیان به حساب می‌آید.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص145</ref>

مختصر المصباح فی عمل السنة: که خلاصه‌ای از کتاب مصباح است که خود او آن را تهیه کرد.<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص140</ref>

مختصر من عمل یوم و لیلة در معرفی عبادات و نوافل روزانه<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص140</ref>

هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد<ref>پژوهشی پیرامون مصنفات شیخ طوسی، ص147</ref>