مقصوره: تفاوت میان نسخهها
عاطفه فتاحی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
عاطفه فتاحی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
}} | }} | ||
'''مقصوره'''، بنایی است با معنای خانه یا محفظهای کوچک که در مساجد با معانی جایگاه امام جماعت و همچنین ضریح مقبره اشخاص از آن یاد شده است. | '''مقصوره'''، بنایی است با معنای خانه یا محفظهای کوچک که در مساجد با معانی جایگاه امام جماعت و همچنین ضریح مقبره اشخاص از آن یاد شده است. | ||
واژه مقصوره در لغت به معنای خانه، سرای وسیع، حجره یا جایگاه امام در مسجد آمده است. در اصطلاح معماری، مقصوره به فضاهای مختلفی مانند مقصوره امام، تابستانی، زمستانی، گنبدخانه، مؤذن و حتی آرامگاهها اطلاق میشود. مقصورههای مزار معمولاً بهصورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته میشدند. | |||
در تاریخ، اولین بار ساخت مقصوره به دوران [[عثمان]] نسبت داده شده که برای حفاظت از او در [[مسجدالنبی]] ساخته شد، اما قول مشهورتر، [[معاویه]] را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود میداند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصورههای مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر [[دوره عثمانی]] ادامه داشت. | |||
از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب [[شیعه]] و [[سنی]] بدعت شمرده شده است. فقهایی مانند [[ابن حاج مالکی]] و [[امام غزالی]] آن را جایز ندانسته و [[شیعیان]] نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح میدانند، در غیر این صورت [[نماز]] را باطل میشمرند. | |||
==معانی لغوی و اصطلاحی== | ==معانی لغوی و اصطلاحی== | ||
| خط ۷۳: | خط ۷۹: | ||
منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.<ref>مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7</ref> | منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.<ref>مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7</ref> | ||
تا دوره [[مهدی عباسی]] از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.<ref>مقصوره در مسجد، ص</ref> اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج8، ص 136</ref> اما | تا دوره [[مهدی عباسی]] از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج8، ص 136</ref> اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصورهسازی بهویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.<ref>المساجد فی الاسلام، ص 316</ref> | ||
سنت مقصورهسازی تا اواخر [[دوره عثمانی]] همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد. | سنت مقصورهسازی تا اواخر [[دوره عثمانی]] همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> | ||
==مقصورهی مزار== | ==مقصورهی مزار== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۳۱ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۲۳:۱۶
 مقصورهی مسجد لاله عوده | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| کاربری | جایگاه امام جماعت/ ضریح |
| تاریخ بنا | |
| بنیانگذار | عثمان بن عفان/معاویه بن ابوسفیان/ مروان بن حکم |
مقصوره، بنایی است با معنای خانه یا محفظهای کوچک که در مساجد با معانی جایگاه امام جماعت و همچنین ضریح مقبره اشخاص از آن یاد شده است.
واژه مقصوره در لغت به معنای خانه، سرای وسیع، حجره یا جایگاه امام در مسجد آمده است. در اصطلاح معماری، مقصوره به فضاهای مختلفی مانند مقصوره امام، تابستانی، زمستانی، گنبدخانه، مؤذن و حتی آرامگاهها اطلاق میشود. مقصورههای مزار معمولاً بهصورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته میشدند.
در تاریخ، اولین بار ساخت مقصوره به دوران عثمان نسبت داده شده که برای حفاظت از او در مسجدالنبی ساخته شد، اما قول مشهورتر، معاویه را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود میداند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصورههای مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر دوره عثمانی ادامه داشت.
از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب شیعه و سنی بدعت شمرده شده است. فقهایی مانند ابن حاج مالکی و امام غزالی آن را جایز ندانسته و شیعیان نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح میدانند، در غیر این صورت نماز را باطل میشمرند.
معانی لغوی و اصطلاحی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
واژه مقصوره، عربی و اسم مفعول و مؤنث مقصور با معانی گوناگون در کتب لغت و فرهنگها ثبت شده است.[۱] مجدالدین فیروزآبادی، در قاموس المحیط، در توضیح مقصوره مینویسد: مقصوره خانه و سرایی وسیع است که گرد آن دیوار کشیدهاند.[۲] همچنین در لسان العرب ابن منظور، آمد:«گویند؛ مقصوره بهکوچکتر از خانه و سرای است».[۳] صاحب المنجد، مقصوره را با معنی خانه و نیز حجرهای از حجرهها آوردهاست.[۴]
معنای دیگری که درباب مقصوره، در لغتنامهها آمده، تحت عنوان مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد است. [۵] بدین معنا مقصوره عبارت بود از دیواری خشتی یا چوبی که منبر[۶] و محل عبادت امام را احاطه کرده و دربرمیگرفت.[۷]
مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم میشود.[۸]
مقصوره، بعدها در حوزه اصطلاحات معماری به مزار و معبد(در زبان عربی) نیز اطلاق میشده است.[۹] مقصوره مزار، به یک چهاردیواری گفته میشود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک در کنار ضریح و آرامگاه و قبر ساخته میشود. [۱۰]معمولا این مقصورهها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقفدار و گاهی بدون سقف با درب عالی میسازند. و نیز برخی اوقات مقصورههای فلزی از جنس مس را با تزیینات و شکلهای گیاهی میساختهاند.[۱۱]
ساخت اولین مقصوره[ویرایش | ویرایش مبدأ]
برخی منابع، از عثمان به عنوان اولین ایجادکنندهی مقصوره نام بردهاند. در زمان خلافت عثمان، در مسجدالنبی اطراف محل محراب مقصورهای از خشت ساختند و پنجرههایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند.[۱۲] این کار پس از قتل عُمر و به منظور حفاظت از عثمان صورت گرفت.[۱۳]
قول مشهورتر که در برخی منابع آمده، معاویه را اولین کسی میدانند که برای حفظ امنیت خویش به ایجاد مقصوره روی آورد. منابع دیگری نیز از مروان بن حکم به عنوان اولین سازنده مقصوره حول محراب نام بردهاند.[۱۴]
مقصوره در ادوار تاریخی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط معاویه میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.[۱۵]
تا دوره مهدی عباسی از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.[۱۶] اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در مسجدالنبی برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.[۱۷] اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصورهسازی بهویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.[۱۸]
سنت مقصورهسازی تا اواخر دوره عثمانی همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد.[۱۹]
مقصورهی مزار[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در متون تاریخی، مقصوره مترادف با ضریح و با معنای دیوارهی مشبکی که دور قبر قرار میگیرد نیز بهکار رفته است. در مواردی که میتوان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای مزار پیامبر(ص) است. چنانکه منابع از ساخت مقصورهای چوبین در دوره بیبرس مملوکی برای قبر پیامبر نام برده [۲۰]و سپس از ساخت مقصورهای فلزی در دوره قایتبای مملوکی برای مزار پیامبر خبر دادهاند.[۲۱]
مقصوره در فقه و احکام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مقصوره با معنای جایگاه امام جماعت، در احکام و روایات شیعه و سنی بدعت بهشمار آمدهاست. فقها و علما بر سادگی مساجد صدر اسلام اصرار داشته و برتری مکانی در مسجد را مطرود میشمردند.[۲۲]
امام ابن حاج ابوعبدالله فقیه مشهور مالکی، با بدعت خواندن مقصوره و برشمردن مفاسد آن، از این حیث که مسجد وقف نماز مسلمانان است لذا نصب مقصوره و نرده غصب مکان مسجد بوده و آن را جایز نمیداند.[۲۳]
همچنین بنا به تعبیری از امام محمد غزالی در احیاءعلوم الدین، نماز خواندن در محل و بنای ویژهای که سلاطین ظالم در مسجد برای خود ایجاد کردهبودند؛ عذر شرعی برای نماز خوان در آن مکان ایجاد نمیکرد.[۲۴]
در روایات شیعی نیز در روایتی به نقل از امام صادق(ع) آمده است، نماز کسی که به امام داخل مقصوره اقتدا کند، باطل است.[۲۵] فقهای شیعه نیز در مورد مقصوره احکامی داشتهاند، بدین نحو که اقتدا به امام داخل مقصوره تنها در حالتی که مقصوره مشبک باشد و امام قابل رؤیت باشد، صحیح است و اگر مقصوره به شکل مانع و دیوار کامل بسته باشد، باطل است.[۲۶] [۲۷]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 497
- ↑ قاموس المحیط، ج2، ص 118
- ↑ لسان العرب، ج5، ص 100
- ↑ المنجد، ص 669
- ↑ لسان العرب، ج5، ص 100، غیاث اللغات، ج2، ص 407
- ↑ هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ص 25
- ↑ المسجد النبوی عبرالتاریخ، ص 105
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 483
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 482
- ↑ قاموس المصطلحات الاثریه، ص 22
- ↑ مساجد مصر، ج5، ص 456
- ↑ المدینه المنوره، ص 65
- ↑ المدینه المنوره، ص 66
- ↑ المحاضرالاوائل، ص 147
- ↑ مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 507
- ↑ تاریخ الامم و الملوک، ج8، ص 136
- ↑ المساجد فی الاسلام، ص 316
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 507
- ↑ المدینه المنوره، ص 80
- ↑ عمارة المسجد النبوی، ص 325
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 510
- ↑ اصلاح المساجد، ص104
- ↑ احیاءعلوم الدین، ج2، ربع عادات، ص 328
- ↑ الکافی،ج3،ص 385
- ↑ المبسوط،ج1، ص 156
- ↑ جواهرالکلام،ج13، ص 154-156