مقصوره
 مقصورهی مسجد لاله عوده | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| کاربری | جایگاه امام جماعت/ ضریح |
| تاریخ بنا | |
| بنیانگذار | عثمان بن عفان/معاویه بن ابوسفیان/ مروان بن حکم |
مقصوره در اصطلاح معماری اسلامی، فضایی محصور و غالباً مشبک از جنس چوب یا فلز است که در مسجد، پیرامون محراب یا جایگاه امام جماعت یا در آرامگاهها دور قبر احداث میشود. مقصورههای مزار معمولاً بهصورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته میشدند.
اولین بار ساخت مقصوره به دوران عثمان نسبت داده شده که برای حفاظت از او در مسجدالنبی ساخته شد، اما قول مشهورتر، معاویه را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود میداند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصورههای مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر دوره عثمانی ادامه داشت.
از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب شیعه و سنی بدعت شمرده شده است. فقهایی مانند ابن حاج مالکی و امام غزالی آن را جایز ندانسته و شیعیان نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح میدانند، در غیر این صورت نماز را باطل میشمرند.
معانی لغوی و اصطلاحی
مقصوره واژهای عربی، اسم مفعول مؤنث از «قصر»[۱]، با معانی لغویِ خانه، سرایِ محصور[۲] و حجره[۳]است.
در اصطلاحات معماری اسلامی، مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد [۴] دیواری خشتی یا چوبی بود که منبر[۵] و محل عبادت امام را دربرمیگرفت.[۶] برخی گفتهاند مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم میشود.[۷]
مقصوره، بعدها در حوزه اصطلاحات معماری مزارها نیز کاربرد یافت. مقصوره مزار به یک چهاردیواری گفته میشود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک به دور قبر ساخته میشود.[۸]معمولا این مقصورهها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقفدار میسازند.[۹]
ساخت اولین مقصوره
برخی منابع، از عثمان به عنوان اولین ایجادکنندهی مقصوره نام بردهاند. در زمان خلافت عثمان، در مسجدالنبی اطراف محل محراب مقصورهای از خشت ساختند و پنجرههایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند.[۱۰] این کار پس از قتل عُمر و به منظور حفاظت از عثمان صورت گرفت.[۱۱]
قول مشهورتر که در برخی منابع آمده، معاویه را اولین کسی میدانند که برای حفظ امنیت خویش به ایجاد مقصوره روی آورد. منابع دیگری نیز از مروان بن حکم به عنوان اولین سازنده مقصوره حول محراب نام بردهاند.[۱۲]
مقصوره در ادوار تاریخی
منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط معاویه میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.[۱۳]
تا دوره مهدی عباسی از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.[۱۴] اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در مسجدالنبی برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.[۱۵] اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصورهسازی بهویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.[۱۶]
سنت مقصورهسازی تا اواخر دوره عثمانی همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد.[۱۷]
مقصورهی مزار
در متون تاریخی، مقصوره مترادف با ضریح و با معنای دیوارهی مشبکی که دور قبر قرار میگیرد نیز بهکار رفته است. در مواردی که میتوان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای مزار پیامبر(ص) است. چنانکه منابع از ساخت مقصورهای چوبین در دوره بیبرس مملوکی برای قبر پیامبر نام برده [۱۸]و سپس از ساخت مقصورهای فلزی در دوره قایتبای مملوکی برای مزار پیامبر خبر دادهاند.[۱۹]
مقصوره در فقه و احکام
مقصوره با معنای جایگاه امام جماعت، در احکام و روایات شیعه و سنی بدعت بهشمار آمدهاست. فقها و علما بر سادگی مساجد صدر اسلام اصرار داشته و برتری مکانی در مسجد را مطرود میشمردند.[۲۰]
امام ابن حاج ابوعبدالله فقیه مشهور مالکی، با بدعت خواندن مقصوره و برشمردن مفاسد آن، از این حیث که مسجد وقف نماز مسلمانان است لذا نصب مقصوره و نرده غصب مکان مسجد بوده و آن را جایز نمیداند.[۲۱]
همچنین بنا به تعبیری از امام محمد غزالی در احیاءعلوم الدین، نماز خواندن در محل و بنای ویژهای که سلاطین ظالم در مسجد برای خود ایجاد کردهبودند؛ عذر شرعی برای نماز خوان در آن مکان ایجاد نمیکرد.[۲۲]
در روایات شیعی نیز در روایتی به نقل از امام صادق(ع) آمده است، نماز کسی که به امام داخل مقصوره اقتدا کند، باطل است.[۲۳] فقهای شیعه نیز در مورد مقصوره احکامی داشتهاند، بدین نحو که اقتدا به امام داخل مقصوره تنها در حالتی که مقصوره مشبک باشد و امام قابل رؤیت باشد، صحیح است و اگر مقصوره به شکل مانع و دیوار کامل بسته باشد، باطل است.[۲۴] [۲۵]
پانویس
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 481
- ↑ قاموس المحیط، ج2، ص 118
- ↑ المنجد، ص 669
- ↑ لسان العرب، ج5، ص 100، غیاث اللغات، ج2، ص 407
- ↑ هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ص 25
- ↑ المسجد النبوی عبرالتاریخ، ص 105
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 483
- ↑ قاموس المصطلحات الاثریه، ص 22
- ↑ مساجد مصر، ج5، ص 456
- ↑ المدینه المنوره، ص 65
- ↑ المدینه المنوره، ص 66
- ↑ المحاضرالاوائل، ص 147
- ↑ مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 507
- ↑ تاریخ الامم و الملوک، ج8، ص 136
- ↑ المساجد فی الاسلام، ص 316
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 507
- ↑ المدینه المنوره، ص 80
- ↑ عمارة المسجد النبوی، ص 325
- ↑ مقصوره در مسجد، ص 510
- ↑ اصلاح المساجد، ص104
- ↑ احیاءعلوم الدین، ج2، ربع عادات، ص 328
- ↑ الکافی،ج3،ص 385
- ↑ المبسوط،ج1، ص 156
- ↑ جواهرالکلام،ج13، ص 154-156
منابع
- الکافی، الشیخ الکلینی، محقق: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.
- المساجد فی الاسلام، شیخ طه ولی، بیروت، دارالعلم للملایین.
- المسجد النبوی عبرالتاریخ، الدکتور محمد السید الوکیل، دارالمجتمع للنشر و التوزیع، چاپ اول 1409ه/1988م.
- المبسوط، الشیخ الطوسی، محقق: محمدباقر بهبودی، حاشیه نویس: محمدتقی کشفی، تهران، المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، چاپ سوم، 1387ق.
- المنجد فی اللغة، لویس معلوف یسوعی، بیروت، مطبعة الکاثولیکیه، چاپ پنجم، بیتا.
- المدینه المنوره تطورها العمرانی، صالح، لمعی مصطفی، بیروت، دارالنهضة العربیة.
- احیاء علوم الدین، ابوحامد محمد غزالی، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1373ش.
- اصلاح المساجد من البدع و العوائد، جمال الدین قاسمی، بیروت، المکتب الاسلامی، بیتا.
- تاریخ طبری، محمدبن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم.
- جواهرالکلام، الشیخ محمدحسن، النجفی الجواهری، محقق، عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1362ش.
- سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ج.هوگ-هانری مارتن، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1368ش.
- صبح الاعشی فی صناعة الانشاء، احمد بن عبدالله قلقشندی، مصر، چاپ قاهره، 1331-1338ق.
- عمارة و توسعه المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ناجی محمدحسن عبدالقادر الانصاری، مراجعه و تقدیم: فضیله الشیخ/عطیه محمدسالم، اصدارات نادی المدینه المنوره الادبی، الطبعه الاولی، 1416ق/1996م.
- فرهنگ غیاث اللغات، غیاثالدین رامپوری، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، کانون معرفت، بیتا(تاریخ مقدمه: 1337ش).
- قاموس المصطلاحات الاثریه و الغنیه، حلمی عزیز، دکتر محمد غیطاس، محمد عبدالستار عثمان، ویراسته وجدی رزق عالی، بیروت، مکتبة اللنبان و الشرکة المصریة العالمیة للنشر، 1993م.
- قاموس المحیط، مجدالدین فیروزآبادی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
لسان العرب، ابوالفضل جمال الدین محمدبن مکرم، ابن منظور، بیروت، دار صادر، چاپ اول، 1410ه/1990م.
- مأثرالانافه فی معالم الخلاقه، احمدبن عبدالله قلقشندی، به کوشش عبدالتسار احمد فراج، کویت، وزارت فرهنگ و ارشاد، 1962م..
- محاضرةالاوائل و مسامرة الاواخر، علاءالدین علی دده السکتواری بمسفوری، دمشق، منشورات المکتب الاسلامی، بیتا
- مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون، دکتورة سعاد ماهر محمد، مصر، قاهره، وزارت اوقاف، ج5، 1983م/1404ق.
- مقصوره در مسجد، نادر، کریمیان سردشتی، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده، جلد 1، صص 481-516