مناسک مکیه: تفاوت میان نسخه‌ها

مناسک مکیه
پدید آورندگان
نویسنده	ملا مهدی نراقی
ویراستار	احکام و اسرار حج
تصحیح	سید علی قاضی عسکر
نشر
تعداد صفحات	50
سری	فصلنامه میقات حج شماره 82
نسخه الکترونیکی	مناسک مکیه

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۶

مناسک مکیه رساله ای است از ملا مهدی نراقی(1128-1209ق.)، فقیه و فیلسوف و عالم اخلاق شیعه، با موضوع احکام و مناسک حج. نراقی حج را تنها عبادتی فقهی نمی‌داند، بلکه آن را سفری اخلاقی و عرفانی برای تزکیه نفس، تقرب به خدا و آمادگی برای قیامت می‌شمارد.

معرفی نویسنده[ویرایش | ویرایش مبدأ]

ملا مهدی نراقی (۱۱۲۸–۱۲۰۹ق) فقیه، فیلسوف، ریاضی‌دان و اخلاق‌دان شیعه بود که در نراقِ کاشان زاده شد.^[۱] او پس از تحصیل در کاشان، در حوزه علمیه اصفهان به مراتب عالی علمی دست یافت و در علوم عقلی و نقلی، به‌ویژه فلسفه، ریاضیات و نجوم، تبحر داشت.^[۲] نراقی بیش از سی اثر علمی در حوزه‌های گوناگون تألیف کرد که نشان‌دهنده جامعیت علمی اوست. وی در ۸۱ سالگی در کاشان درگذشت.^[۳]

نراقی در سال 1188 به حج رفته و در همین سفر رساله ای با عنوان رساله مکیه نگاشته است که به احکام و برخی از اسرار حج میپردازد.^[۴]

فقه حج در رساله مناسک مکیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نراقی در رساله مناسک مکیه، با دقت فقهی و عملی به بیان احکام و جزئیات حج می‌پردازد. او در بحث احرام، علاوه بر احکام مواقیت پنج‌گانه، حدود دقیق مکان‌ها را برای رفع ابهام حجاج مشخص می‌کند.^[۵] در باب طواف، نشانه‌های حدّ حرم و محل آغاز طواف را توضیح داده و به دشواری‌های تاریخی تشخیص حجرالأسود اشاره می‌کند که امروزه با نشانه‌های موجود برطرف شده است. نماز طواف را از ارکان حج می‌داند و حتی در حالت تقیه، کیفیت خاص آن را بیان می‌کند.^[۶]

نراقی بر لزوم تأمین هزینه حج از مال حلال تأکید دارد، اما حج با مال حرام را از نظر فقهی صحیح می‌داند، هرچند موجب مسئولیت حقوقی است. تجارت در سفر حج را نیز منافاتی با عبادت حج نمی‌داند.^[۷] او صحت قرائت نماز، به‌ویژه نماز طواف، را شرط صحت حج می‌شمارد و ترک یا غلط‌خوانی آن را موجب بطلان نماز و حتی حج می‌داند. ^[۸]همچنین وکالت در انجام اعمال واجب حج را جایز نمی‌داند.^[۹]

در مسائل فرعی، روزه در سفر حج را به‌طور کلی غیرواجب می‌داند، مگر در موارد استثنایی مانند بدل هدی یا نذر معین،^[۱۰] و روزه عرفه را مکروه می‌شمارد.^[۱۱] درباره اذان نیز سقوط آن را در برخی مواضع خاص حج بیان می‌کند.^[۱۲] در نهایت، احکام خمس هزینه حج را با تفصیل توضیح داده و ملاک را سال استطاعت و منبع هزینه سفر قرار می‌دهد.^[۱۳]

اسرار و عرفان حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

از ویژگی‌های رساله مناسک مکیه اشارات ملا مهدی نراقی به اسرار حج و تاثیرات عرفانی مناسک حج است. او برخی از مهم‌ترین آثار تربیتی حج را چنین برمی‌شمارد:

تمرین سفر از دنیا به آخرت: ترک وطن و خانواده یادآور تنهایی قبر و عبور از سختی‌های برزخ و قیامت است.^[۱۴]
یاد مرگ و قیامت: پوشیدن لباس احرام یاد کفن و بلند شدن صدای تلبیه یادآور نفخ صور و قیامت است.
ورود به حرم امن الهی: خانه خدا محل امن و فرصت خودسازی و دوری از گناه است؛ ورود به آن نماد ورود به بهشت و نزدیکی به خداست.^[۱۵]
طواف و پیوند با خدا: طواف کعبه و بوسیدن خانه خدا نماد طواف دل، بندگی و طلب قرب است و با عشق و شوق به خدا انجام می‌شود.^[۱۶]
سعی و رمی جمرات: اعمالی مانند سعی میان صفا و مروه و رمی جمرات نماد اجابت امر الهی و غلبه بر شیطان و نفس اماره است.
اثبات اثر حج: نراقی معتقد است علامت قبول حج، بهبود اخلاق و حال انسان پس از حج است؛ حج انسان را از اعمال قبیحه پاک می‌کند و روح او را جلا می‌دهد.^[۱۷]
از نظر نراقی، میقات و احرام نماد ترک دنیا و آمادگی برای قیامت است^[۱۸] و مناسک حج و زیارت مدینه راهی برای تزکیه نفس، تقرب به خدا و پاک شدن از گناهان به‌شمار می‌آید.^[۱۹]

نسخه شناسی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

به گفته مصصح رساله، از رساله مناسک مکیه یک نسخه با شماره 109 در کتابخانة آقای افشین عاطفی از چهره‌های اهل قلم کاشان باقی مانده است. این رساله را سید علی قاضی عسکر تصحیح کرده و در شماره 82 فصلنامه میقات حج، صفحه 6 تا 50 به چاپ رسانده است.^[۲۰]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

↑ ملا مهدی نراقی و حج، ص9.
↑ گلشن مراد، ص393.
↑ انیس الموحدین، ص17. ریحانه الادب، ص164-166.
↑ «مناسک مکیه»، ص8
↑ ملا مهدی نراقی و حج، ص13.
↑ ملا مهدی نراقی و حج، ص14.
↑ انیس التجار، ص39.
↑ تحفه رضویه، ص379.
↑ تحفه رضویه، ص347.
↑ تذکره الاحباب، ص116.
↑ تذکره الاحباب، ص106.
↑ تحفه رضویه، ص344.
↑ تذکره الاحباب، ص286.
↑ ملا مهدی نراقی و حج، ص21.
↑ ملا مهدی نراقی و حج، ص22.
↑ جامع السعادت، ج3، ص393.
↑ جامع السعادت، ج3، ص396.
↑ جامع السعادت، ج3، ص488.
↑ جامع السعادت، ج3، ص502.
↑ مناسک مکیه

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

انیس التجار، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، قم-ایران، بوستان کتاب، 1383ش.
تحفه رضویه، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، قم-ایران، بوستان کتاب، 1384ش.
گلشن مراد، غفاری کاشانی، ابوالحسن، تهران-ایران، زرین، 1369ش.
ملا مهدی نراقی و حج، قریشی کرین، سید حسن، تهران-ایران، میقات حج، 1395ش.
تذکره الاحباب، نراقی، احمد بن محمد مهدی ، قم-ایران، بوستان کتاب، 1383ش.
انیس الموحدین، نراقی، مهدی ابن ابی ذر، تهران-ایران، الزهرا، 1369ش.
جامع السعادت، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، بیروت-لبنان، اعلمی، بیتا.
ریحانه الادب، مدرس، محمد علی، قم-ایران، موسسه امام صادق، 1395ش.

[1] ملا مهدی نراقی و حج، ص9.

[2] گلشن مراد، ص393.

[3] انیس الموحدین، ص17. ریحانه الادب، ص164-166.

[4] «مناسک مکیه»، ص8

[5] ملا مهدی نراقی و حج، ص13.

[6] ملا مهدی نراقی و حج، ص14.

[7] انیس التجار، ص39.

[8] تحفه رضویه، ص379.

[9] تحفه رضویه، ص347.

[10] تذکره الاحباب، ص116.

[11] تذکره الاحباب، ص106.

[12] تحفه رضویه، ص344.

[13] تذکره الاحباب، ص286.

[14] ملا مهدی نراقی و حج، ص21.

[15] ملا مهدی نراقی و حج، ص22.

[16] جامع السعادت، ج3، ص393.

[17] جامع السعادت، ج3، ص396.

[18] جامع السعادت، ج3، ص488.

[19] جامع السعادت، ج3، ص502.

[20] مناسک مکیه

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-== نویسنده ==
+{{جعبه اطلاعات کتاب
-'''ملا مهدی نراقی''' (۱۱۲۸–۱۲۰۹ق) فقیه، فیلسوف، ریاضی‌دان و اخلاق‌دان [[شیعه]] بود که در نراقِ کاشان زاده شد. او پس از تحصیل در کاشان، در حوزه علمیه اصفهان به مراتب عالی علمی دست یافت و در علوم عقلی و نقلی، به‌ویژه فلسفه، ریاضیات و نجوم، تبحر داشت. نراقی بیش از سی اثر علمی در حوزه‌های گوناگون تألیف کرد که نشان‌دهنده جامعیت علمی اوست. وی در ۸۱ سالگی در کاشان درگذشت.
+ | تصویر =
+ | عرض تصویر =
+ | توضیح تصویر =
+ | نویسنده = [[محمد مهدی نراقی|ملا مهدی نراقی]]
+ | برگرداننده =
+ | به کوشش =
+ | به تصحیح = سید علی قاضی عسکر
+ | تاریخ نگارش =
+ | ویراستار = احکام و [[اسرار حج]]
+ | موضوع =
+ | سبک =
+ | زبان =
+ | تعداد جلد =
+ | صفحه = 50
+ | قطع =
+ | ناشر =
+ | وبسایت ناشر =
+ | محل انتشارات =
+ | تاریخ_نشر =
+ | ترجمه به =
+ | شمارگان =
+ | شابک =
+ | مجموعه = فصلنامه میقات حج شماره 82
+ | نوع رسانه =
+ | تصویرگر =
+ | نسخه الکترونیکی = [https://miqat.hajj.ir/article_38092_1a6f354f9e977a34a077ed6a0d712996.pdf مناسک مکیه]
+ | رده‌بندی کنگره =
+ | رده‌بندی دیویی =
+ | سایر مشخصات =
+}}
+'''مناسک مکیه''' رساله ای است از [[محمد مهدی نراقی|ملا مهدی نراقی]](1128-1209ق.)، فقیه و فیلسوف و عالم اخلاق شیعه، با موضوع احکام و مناسک حج. نراقی [[حج]] را تنها عبادتی فقهی نمی‌داند، بلکه آن را سفری اخلاقی و عرفانی برای تزکیه نفس، تقرب به خدا و آمادگی برای قیامت می‌شمارد.
+== معرفی نویسنده ==
+{{اصلی|ملا مهدی نراقی}}
+'''ملا مهدی نراقی''' (۱۱۲۸–۱۲۰۹ق) فقیه، فیلسوف، ریاضی‌دان و اخلاق‌دان [[شیعه]] بود که در نراقِ کاشان زاده شد.<ref>ملا مهدی نراقی و حج، ص9.</ref> او پس از تحصیل در کاشان، در حوزه علمیه اصفهان به مراتب عالی علمی دست یافت و در علوم عقلی و نقلی، به‌ویژه فلسفه، ریاضیات و نجوم، تبحر داشت.<ref>گلشن مراد، ص393.</ref> نراقی بیش از سی اثر علمی در حوزه‌های گوناگون تألیف کرد که نشان‌دهنده جامعیت علمی اوست. وی در ۸۱ سالگی در کاشان درگذشت.<ref>انیس الموحدین، ص17.
+ریحانه الادب، ص164-166.</ref>
-نراقی در رساله مناسک، در فصل نخست باب اول به بحث احرام پرداخته و ضمن بیان احکام مواقیت پنج‌گانه، محل دقیق هر یک را نیز مشخص کرده است. او به دلیل نامشخص بودن برخی اماکن و برای راهنمایی حجاج، در بخش‌های دیگر نیز به تعیین حدود مکان‌ها توجه دارد؛ از جمله توضیح می‌دهد که زائر هنگام مشاهده خانه‌های مکه باید تلبیه را ترک کند و محل دقیق این مشاهده را در مسیر عقبه مدنیین (ابوطالب) بیان می‌کند.:
+نراقی در سال 1188 به حج رفته و در همین سفر رساله ای با عنوان رساله مکیه نگاشته است که به احکام و برخی از اسرار حج میپردازد.<ref>«مناسک مکیه»، ص8</ref>
-نراقی در فصل دوم مناسک مکیه به احکام طواف پرداخته و برای شناخت حدّ حرم، نشانه‌هایی را معرفی کرده است. او در توضیح شرط آغاز طواف، اطلاعاتی درباره حجرالأسود ارائه می‌دهد و به تغییرات تاریخی و دشواری تشخیص ابتدای آن اشاره می‌کند و راه‌هایی برای تعیین محل دقیق آغاز طواف بیان می‌دارد. همچنین یادآور می‌شود که امروزه با وجود نشانه‌های مشخص در مسجدالحرام این مشکل برطرف شده است. نراقی در فصل سوم نیز به احکام نماز طواف پرداخته و در حالت تقیه، نماز طواف با دستان بسته را جایز دانسته است.
+== فقه حج در رساله مناسک مکیه ==
+نراقی در رساله [[مناسك الحج آیت‌الله خامنه‌ای (کتاب)|مناسک مکیه]]، با دقت فقهی و عملی به بیان احکام و جزئیات حج می‌پردازد. او در بحث [[احرام]]، علاوه بر احکام [[مواقیت پنچگانه|مواقیت پنج‌گانه]]، حدود دقیق مکان‌ها را برای رفع ابهام حجاج مشخص می‌کند.<ref>ملا مهدی نراقی و حج، ص13.</ref> در باب [[طواف]]، نشانه‌های [[حدّ حرم]] و محل آغاز طواف را توضیح داده و به دشواری‌های تاریخی تشخیص [[حجر الاسود|حجرالأسود]] اشاره می‌کند که امروزه با نشانه‌های موجود برطرف شده است. [[نماز طواف]] را از [[ارکان حج]] می‌داند و حتی در حالت [[تقیه]]، کیفیت خاص آن را بیان می‌کند.<ref>ملا مهدی نراقی و حج، ص14.</ref>
-نراقی بر این باور است که هزینه حج بهتر است از مال حلال تأمین شود، اما اگر کسی واجب‌الحج شود و از مال حرام یا غصبی استفاده کند، حج او صحیح است و از وجوب حج برآمده، هرچند ممکن است در حق دیگران مسئول باشد. همچنین بزرگان دین تأکید کرده‌اند که همراه داشتن کالا برای تجارت در سفر حج، حج را باطل نمی‌کند و این کار نیز عبادت محسوب می‌شود.
+نراقی بر لزوم تأمین هزینه [[حج]] از مال حلال تأکید دارد، اما حج با مال حرام را از نظر فقهی صحیح می‌داند، هرچند موجب مسئولیت حقوقی است. تجارت در سفر حج را نیز منافاتی با عبادت حج نمی‌داند.<ref>انیس التجار، ص39.</ref> او صحت قرائت نماز، به‌ویژه [[نماز طواف]]، را [[شرط صحت حج]] می‌شمارد و ترک یا غلط‌خوانی آن را موجب بطلان نماز و حتی حج می‌داند. <ref>تحفه رضویه، ص379.</ref>همچنین [[وکالت در انجام اعمال واجب حج]] را جایز نمی‌داند.<ref>تحفه رضویه، ص347.</ref>
-نراقی تأکید دارد که نماز طواف از نمازهای واجب ده‌گانه حج است و عدم صحیح خواندن حمد و سوره در آن ممکن است به بطلان نماز و حتی حج منجر شود، زیرا دو رکعت نماز طواف از ارکان حج است. همچنین او وکالت در حج را جایز نمی‌داند، زیرا شرع مقصود انجام شخصی اعمال واجب حج را برای مکلّف قرار داده است و این اعمال نمی‌توانند به دیگری واگذار شوند.
+در مسائل فرعی، روزه در سفر حج را به‌طور کلی غیرواجب می‌داند، مگر در موارد استثنایی مانند [[بدل هدی]] یا نذر معین،<ref>تذکره الاحباب، ص116.</ref> و [[روزه عرفه]] را مکروه می‌شمارد.<ref>تذکره الاحباب، ص106.</ref> درباره اذان نیز سقوط آن را در برخی مواضع خاص حج بیان می‌کند.<ref>تحفه رضویه، ص344.</ref> در نهایت، احکام [[خمس هزینه حج]] را با تفصیل توضیح داده و ملاک را سال استطاعت و منبع هزینه سفر قرار می‌دهد.<ref>تذکره الاحباب، ص286.</ref>
-نراقی در مسائل روزه و اذان در حج بیان می‌کند:
+== اسرار و عرفان حج ==
+از ویژگی‌های رساله مناسک مکیه اشارات ملا مهدی نراقی به اسرار حج و تاثیرات عرفانی مناسک حج است. او برخی از مهم‌ترین آثار تربیتی حج را چنین برمی‌شمارد:
-روزه در سفر حج عموماً واجب نیست، اما مواردی استثنا دارد:
+* تمرین سفر از دنیا به آخرت: ترک وطن و خانواده یادآور تنهایی قبر و عبور از سختی‌های برزخ و قیامت است.<ref>ملا مهدی نراقی و حج، ص21.</ref>
+* یاد مرگ و قیامت: پوشیدن [[لباس احرام]] یاد کفن و بلند شدن صدای [[تلبیه]] یادآور نفخ صور و قیامت است.
+* ورود به حرم امن الهی: خانه خدا محل امن و فرصت خودسازی و دوری از گناه است؛ ورود به آن نماد ورود به بهشت و نزدیکی به خداست.<ref>ملا مهدی نراقی و حج، ص22.</ref>
+* [[طواف]] و پیوند با خدا: طواف کعبه و بوسیدن خانه خدا نماد طواف دل، بندگی و طلب قرب است و با عشق و شوق به خدا انجام می‌شود.<ref>جامع السعادت، ج3، ص393.</ref>
+* [[سعی]] و [[رمی جمرات]]: اعمالی مانند سعی میان صفا و مروه و رمی جمرات نماد اجابت امر الهی و غلبه بر شیطان و نفس اماره است.
+* اثبات اثر حج: نراقی معتقد است علامت قبول حج، بهبود اخلاق و حال انسان پس از حج است؛ حج انسان را از اعمال قبیحه پاک می‌کند و روح او را جلا می‌دهد.<ref>جامع السعادت، ج3، ص396.</ref>
+* از نظر نراقی، [[میقات]] و [[احرام]] نماد ترک دنیا و آمادگی برای قیامت است<ref>جامع السعادت، ج3، ص488.</ref> و [[مناسك الحج آیت‌الله خامنه‌ای (کتاب)|مناسک حج]] و زیارت [[مدینه]] راهی برای تزکیه نفس، تقرب به خدا و پاک شدن از گناهان به‌شمار می‌آید.<ref>جامع السعادت، ج3، ص502.</ref>
-اذان در برخی مواضع مانند نماز عصر روز عرفه در عرفات ساقط است و این به دلیل شرایط ویژه آن مکان و اجتماع حاجیان است.
+== نسخه شناسی ==
+به گفته مصصح رساله، از رساله مناسک مکیه یک نسخه با شماره 109 در کتابخانة آقای افشین عاطفی از چهره‌های اهل قلم کاشان باقی مانده است. این رساله را سید علی قاضی عسکر تصحیح کرده و در شماره 82 [[فصلنامه میقات حج]]، صفحه 6 تا 50 به چاپ رسانده است.<ref>[https://miqat.hajj.ir/article_38092.html مناسک مکیه]</ref>
-صحت قرائت حمد و سوره و سایر اذکار واجب نماز شرط قبولی حج است و نادرست خواندن آنها می‌تواند به بطلان نماز طواف و حتی حج منجر شود؛ بنابراین حاجیان موظف‌اند این اذکار را صحیح ادا کنند.
+==پانویس==
+{{پانویس}}
-نراقی درباره خمس هزینه حج توضیح می‌دهد:
+== منابع ==
+{{منابع}}
-اگر هزینه حج از منافع همان سالی که شخص مستطیع شده تأمین شود، نیازی به پرداخت خمس ندارد و صرف هزینه سفر کافی است.
+* '''انیس التجار'''، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، قم-ایران، بوستان کتاب، 1383ش.
+* '''تحفه رضویه'''، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، قم-ایران، بوستان کتاب، 1384ش.
-اگر هزینه از منافع چند سال جمع شده باشد، باید خمس کل مازاد آن سال‌ها پرداخت شود.
+* '''گلشن مراد'''، غفاری کاشانی، ابوالحسن، تهران-ایران، زرین، 1369ش.
+* '''ملا مهدی نراقی و حج'''، قریشی کرین، سید حسن، تهران-ایران، میقات حج، 1395ش.
-اگر مستطیع شود ولی در همان سال حج نرود و سال بعد برود، خمس مجموع اضافات سال‌های قبل بر او واجب است.
+* '''تذکره الاحباب'''، نراقی، احمد بن محمد مهدی ، قم-ایران، بوستان کتاب، 1383ش.
+* '''انیس الموحدین'''، نراقی، مهدی ابن ابی ذر، تهران-ایران، الزهرا، 1369ش.
-خرجی که از همان سال مستطیع شده صرف حج شود، خمس ندارد، مگر اگر سفر در پایان سال انجام شود که در آن صورت خمس همان سال نیز باید پرداخت شود.
+* '''جامع السعادت'''،  نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، بیروت-لبنان، اعلمی، بیتا.
+* '''ریحانه الادب،''' مدرس، محمد علی، قم-ایران، موسسه امام صادق، 1395ش.
-حج و اخلاق
-ملا مهدی نراقی حج را فرصتی برای تزکیه نفس و تکامل اخلاقی می‌داند. او تأکید می‌کند حجاج باید نیت خالص برای خدا داشته باشند، توبه کنند، دل از مشغولیات دنیا خالی کنند، توشه از مال حلال باشد، اخلاق نیکو پیشه کنند و از خودنمایی دوری کنند. به‌طور کلی، حج برای نراقی سفری اخلاقی و روحانی است.
-حج و عرفان
-از نظر نراقی، حج موجب شناخت خدا و انس با او، ارتقای صفای نفس و دوری از کبر و غرور، و جلا و رشد روحانی انسان است و عرفان حاجی را بالا می‌برد.
-آثار تربیتی و عرفانی حج از دیدگاه نراقی
-ملا مهدی نراقی حج را ورود به عالم آخرت و تمرین بندگی الهی می‌داند و برخی مهم‌ترین آثار تربیتی آن را چنین برمی‌شمارد:
-تمرین سفر از دنیا به آخرت: ترک وطن و خانواده یادآور تنهایی قبر و عبور از سختی‌های برزخ و قیامت است.
-یاد مرگ و قیامت: پوشیدن لباس احرام یاد کفن و بلند شدن صدای تلبیه یادآور نفخ صور و قیامت است.
-ورود به حرم امن الهی: خانه خدا محل امن و فرصت خودسازی و دوری از گناه است؛ ورود به آن نماد ورود به بهشت و نزدیکی به خداست.
-طواف و پیوند با خدا: طواف کعبه و بوسیدن خانه خدا نماد طواف دل، بندگی و طلب قرب است و با عشق و شوق به خدا انجام می‌شود.
-سعی و رمی جمرات: اعمالی مانند سعی میان صفا و مروه و رمی جمرات نماد اجابت امر الهی و غلبه بر شیطان و نفس اماره است.
-اثبات اثر حج: نراقی معتقد است علامت قبول حج، بهبود اخلاق و حال انسان پس از حج است؛ حج انسان را از اعمال قبیحه پاک می‌کند و روح او را جلا می‌دهد.
-به طور خلاصه، حج از دیدگاه نراقی سفری نمادین، تربیتی و عرفانی است که انسان را به یاد مرگ، قیامت، بندگی و انس با خدا می‌اندازد و روح و اخلاق او را تعالی می‌بخشد.
-میقات و احرام از نظر نراقی، نمادی از ترک دنیا و آماده‌سازی برای بندگی و قیامت است.
-حاجی در منا و حرم، نفس خود را تزکیه و برای قیامت آماده می‌کند.
-نراقی مناسک مشعر و منا را فرصتی برای تزکیه نفس و دوری از هوس‌ها و عیوب می‌داند و زیارت حرم نبوی و بقاع متبرکه را اعمالی بزرگ عبادی و وسیله تقرب به خدا و پاک شدن از گناهان می‌شمرد.
-زائر مدینه باید با خشوع و تواضع، پیامبر را حاضر دل گیرد و به خدا متصل شود.