شاه عباس اول

نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی
اطلاعات شخصی
نام	شاه عباس اول
لقب	شاه عباس کبیر
تولد	۹۷۸ق
مرگ	۱۰۳۸ق
دین	اسلام (شیعه)
محل دفن	امامزاده حبیب بن موسی در کاشان
حکومت
سمت	پنجمین پادشاه سلسله صفویه
سلسله	صفویه
آغاز حکومت	۹۹۶ق
پایان حکومت	۱۰۳۸ق
همزمان با	حکومت عثمانی
مرکز حکومت	اصفهان

شاه عباس اول (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات عالیات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا(ع) از مشهورترین سفرهای او است. وی همچنین املاک و اموال زیادی را وقف ائمه(ع) کرد.

بنابر گزارشی شاه عباس بخش بزرگی از اموال خود در شهر اصفهان را وقف مرقد پیامبر(ص) و سادات بنو حسین در مدینه کرد. او همچنین برای توسعه و مرمت حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق تلاش کرد. بیشترین کارهای عمرانی او در عتبات مربوط به نجف و آستان امام علی(ع) است. شاه عباس اول در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان مدفون است.

معرفی

شاه عباس اول، پنجمین پادشاه سلسله صفوی، در ۹۷۸ق در هرات متولد شد و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در قزوین بر تخت سلطنت تکیه زد. شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تجارت داخلی و خارجی را گسترش داد. دوران او را عصر شکوه سلسله صفوی دانسته‌اند.

وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر امروزی در مازندران) درگذشت و در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان به خاک سپرده شد.

تشیع

برخی اقدامات شاه عباس از جمله سفرهای زیارتی و رسیدگی به مزار امامان(ع) را از نشانه‌های پایبندی او به مذهب تشیع دانسته‌اند. شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی(ع) و در ده روز اول محرم مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود نیز در این جلسات شرکت می‌کرد. او در نوشته و فرمان‌ها خود را کَلْب (سگ) آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.

وقف‌های شاه عباس

در عصر شاه عباس اول تحولی در نهاد وقف رخ داد. شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود. وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف مرقد پیامبر اسلام(ص) و حرم امام علی(ع) کرد. او همچنین نیمی از حاصل اجاره این موقوفات را برای ارتزاق و کمک هزینه زندگی سادات بنی حسین ساکن در مدینه (به شرط اینکه کمک هزینه دیگری نداشته باشند و شیعه اثنی عشری باشند) کرد و نصف دیگر اجاره را وقت کمک هزینه زندگی ساکنان نجف اشرف کرد. همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.

سفرهای زیارتی شاه عباس

شاه عباس به زیارت اماکن مذهبی پایبندی داشت و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد. وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند. او دیگران را نیز به زیارت تشویق می‌کرد.

زیارت حرم امام رضا(ع)

شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت. نخستین سفر زیارتی او در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود. ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت. شاه عباس در این سفر دستور ساخت خانه‌هایی برای زائران، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی آستان قدس رضوی تعیین کرد. وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و گفته شده هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.

سفر پیاده از اصفهان به مشهد

در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد. وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد. شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله شب‌های قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.

زیارت حضرت معصومه(س)

شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.

مقبره شاه عباس اول در امامزاده حبیب بن موسی در کاشان

محدودیت سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع)

گفته شده از آنجا که مکه و مدینه و مسیر سفر به آن‌ها در قلمرو دولت عثمانی، دشمن اصلی صفویان، قرار داشت، شاه عباس تلاش می‌کرد به دلایل اقتصادی با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. بنابر گزارش‌هایی شاه عباس اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود.

زیارت و بازسازی عتبات عالیات

شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری وارد عراق شد و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید. او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود. سپس به نجف رفت و نرسیده به حرم، از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم رفت. وی ده روز در آنجا توقف کرد و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت. پس از اقامت ده روزه، به کربلا رفت و مسافت بین نجف تا کربلا را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.

شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب زیارت امام حسین(ع) در این ماه، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامرا رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.

بازسازی عتبات

با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود سرعت گرفت. در طرح بازسازی حرم امام علی(ع) که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم در مرکز شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده ذراع و اطراف آن رواق، حجره‌هایی ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند. دو مناره بلند نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن؛ اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا (درمانگاه) و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند. همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل، یاقوت، فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی(ع) به کار ببرند.

شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شده زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری حرم امام حسین(ع) را صادر کرد.

منابع

• بابک خرم‌الدین، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.
• «بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.
• تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.
• تاریخ صفویه، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.
• جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.
• ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.
• «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.
• روضة الصفویه، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.
• زندگی شاه عباس اول، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.
• سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.
• سیاست و اقتصاد عصر صفوی، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.
• «شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
• «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.
• شهریار جاده‌ها، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.
• عالم آرای عبّاسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.
• قصص الخاقانی، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.
• «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.
• نقاوة الآثار، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.