مناسک حج
مناسِک حج همان اعمال حج است که در زمان و مکانهای مختلفی در مکه انجام میشوند. واژه «مناسک» جمع «مَنسَک» و از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت و طاعت است و در قرآن نیز برای اشاره به آیینهای عبادی به کار رفته است.
| عمره تمتع |
| ۱ شوال تا ۹ ذوالحجه |
| احرام در میقات • طواف • نماز طواف • سعی • تقصیر |
| حج |
| نهم ذوالحجه |
| احرام در مکه • وقوف در عرفات |
| شب دهم |
| وقوف در مشعر |
| روز دهم |
| رمی جمره عقبه • قربانی • حلق یا تقصیر |
| شب یازدهم |
| بیتوته در منا |
| روز یازدهم |
| رمی جمرات سهگانه |
| شب دوازدهم |
| بیتوته در منا |
| روز دوازدهم |
| رمی جمرات • طواف زیارت • نماز طواف • سعی • طواف نساء • نماز طواف نساء |
مناسک حج افزون بر اعمال واجبی همچون احرام، وقوف در عرفات و مشعر، اعمال منا، طواف و سعی، شامل اعمال ترک کردنی حج نیز میشود. مکانهای ویژه ای برای انجام اعمال حج در شهر مکه وجود دارد مانند میقات، عرفات، مشعر، منا و مسجدالحرام. همچنین زمانهای معینی برای انجام هر عمل وجود دارد. در منابع اسلامی، انجام مناسک حج از واجبات دینی و از عوامل تقویت ایمان، آمرزش گناهان، خودسازی، حفظ دین، کسب منافع دنیوی و اخروی و تقرب به خداوند شمرده شده است.
معنای مناسک ویرایش
مناسِک از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت[۱] و مجموعه عملها[۲] دانسته شده و جمع مَنسَک به معنای مکان و زمان عبادت است چنانکه خداوند متعال میفرماید: ﴿لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ ﴾«برای هر امتی عبادتی ویژه قرار دادهایم که آن را انجام می دهند».[۳]
مجموعه امور حج را مناسک حج نامیدهاند که این امور اعم از اعمال واجب و اعمال ترک کردنی، مکانها و زمانهای انجام عبادت در حج هستند.[۴] این معنا برای مناسک حج، به اعتبار آیه ﴿وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴾«راه و رسم عبادتمان را به ما نشان ده، و توبه ما را بپذیر، که تو بسیار توبه پذیر و مهربانی»[۵] در نظر گرفته شده است.[۴]
نُسُک به معنای طهارت نیز دانسته شده[۶] و بر این اساس برخی حدس زدند که شاید حکمت اینکه حج و احکام آن را مناسک خواندهاند آن است که حاجی در حج، از طهارت و غفران الهی بهرهمند میشود.[۷]
اهمیت مناسک حج ویرایش
آیه قرآن انجام مناسک حج را واجب و ترک آن را کفر عملی دانستهاند.[۸] در روایات معصومین به مناسک حج توصیه شده و ثواب آن چنان سنگین دانسته شده که آرزوی مردگان وجود یک حج در کارنامه اعمالشان است.[۹] همچنین انجام حج را عامل بقاء اسلام و ترک آن را عامل خروج از دین خدا و نزول عذاب الهی دانستهاند.[۱۰]
اهداف مناسک حج ویرایش
در قرآن، غرض از تکلیف به حج، وجود منافع برای انسانها ذکر شده است.[یادداشت ۱][۱۱] احادیث مختلف معصومین(ع)، «منافع» را، شامل برکات دنیوی و منافع اخروی دانستهاند.[۱۲] با استناد به روایات امامان پیامبر(ص) و امامان(ع) برخی از مهمترین اهداف حج را میتوان به شرح زیر استخراج کرد.
مناسک حج ویرایش
مناسک حج مجموعهای از اعمال توصیه شده و نهی شده و آیینهایی است که در زمان و مکانهای معینی از شهر مکه برگزار میشود.[۴]
واجبات حج ویرایش
اعمال واجب حج پیش از مکه مواردی از جمله احرام، تلبیه، وقوف عرفات، مشعر و اعمال منا هستند و بعد از ورود به مکه، طواف، نماز طواف، سعی و طواف نساء واجب شمرده شدند.
محرمات حج ویرایش
هنگام احرام، برخی کارها بر حاجی حرام میشود که از آنها به محرمات احرام یا تُروک احرام[۳۰] تعبیر شده است. بسیاری از این محرمات، مشترک میان مردان و زنان هستند از جمله: شکار، آمیزش، فسوق، جدال، التذاذ جنسی، استمناء، عقد ازدواج، ازاله مو، کوتاه کردن ناخن، استعمال بوی خوش، روغن مالیدن، بیرون آوردن خون، نگاه کردن در آینه، کندن درخت.[۳۱]
 |
| میقات |
| مکه |
| عرفات |
| مأزمین |
| مشعرالحرام |
| وادی محسر |
| منا |
| جمرات |
| مسجدالحرام |
| مسعی (صفا و مروه) |
مکانهای انجام اعمال ویرایش
برخی مکانهای مربوط به اعمال حج عبارتاند از: عرفات، مشعر، منا، جحفه، تنعیم، ذو الحلیفه، وادی عقیق (میقات)، مزدلفه، مسعی، مقام ابراهیم(ع)، مسجد الحرام، وادی محسر، صفا و مروه، قربانگاه معیصم.
زمانهای انجام اعمال ویرایش
حاجیان از ظهر روز نهم ذیالحجه تا غروب آفتاب در صحرای عرفات، اقامت میکند. پس از آن، شب دهم ذیالحجه را در مشعر، بیتوته کرده و از اذان صبح روز دهم ذیالحجه (عید قربان) تا طلوع آفتاب در مشعر، وقوف میکند. سپس، روز دهم ذیالحجه در منا آیینهای رمی جمره عقبه، قربانی و حلق یا تقصیر را انجام میدهد.
بعد از اتمام اعمال منا، حجگزار به مکه میرود و اعمال مکه را انجام میدهد. سپس مجدد به منا باز میگردد و شب یازدهم و دوازدهم (و برای برخی، شب سیزدهم) را در منا بیتوته میکند. در روزهای یازدهم و دوازدهم نیز جمرات سهگانه را رمی میکند. با خروج از منا در بعد از ظهر روز دوازدهم، اعمال حج به پایان میرسد.
جستارهای وابسته ویرایش
پانویس ویرایش
- ↑ المفردات ، ص 802 ؛ لسان العرب، ج10 ، ص499.
- ↑ مجمع مقاییس اللغه، ج 5 ، ص 420 ؛ مصباح المنیر ، ج2 ، ص604 ؛ تاج العروس ، ج13 ، ص657 .
- ↑ سوره حج ، آیه 67 .
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .
- ↑ سوره بقره ، آیه 128 .
- ↑ مصباح المنیر، ج2 ، ص 604 .
- ↑ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .
- ↑ سوره آل عمران ، آیه 97.
- ↑ من لا بحضره الفقیه ، ج2 ، ص226 .
- ↑ وسائل الشیعه، ج11 ، ص30 و 32 ؛ نهج البلاغه، نامه 47 .
- ↑ سوره حجّ(22)، آیه 27-28؛ ترجمه قرآن (انصاریان)؛ ص۳۳۵.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ الکافی، ج4، ص188؛ وسائل الشیعه، ج13، ص295.
- ↑ الکافی، ج4، ص264.
- ↑ علل الشرائع، ج2، ص404؛ بحار الانوار، ج6، ص96.
- ↑ الکافی، ج4، ص201؛ نهج البلاغه، خطبه 192.
- ↑ وسائل الشیعه، ج11، ص60؛ جامع احادیث الشیعه، ج10، ص69.
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۳۲۸.
- ↑ بحار الانوار، ج97، ص139؛ جامع احادیث الشیعه، ج12، ص229.
- ↑ الکافی، ج4، ص549؛ نور الثقلین، ج1، ص183.
- ↑ الروضة البیهه، ج2، ص281-282.
- ↑ التبیان، ج4، ص31؛ فقه القرآن، ج1، ص86.
- ↑ مجمع البیان، ج3، ص424؛ روح المعانی، ج7، ص35.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص273؛ وسائل الشیعه، ج11، ص13.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه192؛ الکافی، ج4، ص199.
- ↑ الکافی، ج4، ص198؛ من لایحضره الفقیه، ج2، ص250.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ علل الشرائع، ج2، ص406؛ وسائل الشیعه، ج11، ص14.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۳؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.
- ↑ مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.
- ↑ ﴿وَ أَذِّن فی النَّاسِ بِالحْجّ… لِّّیشْهَدُواْ مَنَافِعَ لَهُمْ﴾ و در میان مردم برای حج بانگ زن… تا منافع خود را [از برکت این سفر معنوی] مشاهده کنند.
منابع ویرایش
- بحار الانوار، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاج العروس من جواهر القاموس، مرتضي الزبيدي ( -1205ق.)، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالفکر، 1414ق.
- تذکرة الفقهاء، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1414-1423ق.
- تهذيب الاحکام في شرح المقنعه للشيخ المفيد، محمد بن حسن الطوسي (385-460ق.)، به کوشش سيد حسن موسوی خرسان و علي آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلاميه، 1365ش.
- جامع احاديث الشيعه، اسماعيل معزي ملايري، قم، مطبعة العلميه، 1399ق.
- درسنامه اسرار و معارف حج و عمره ، داوود حسینی، پژوهشکده حج و زیارت، تهران، مشعر، 1404ش .
- روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني، محمود بن عبدالله الآلوسي ( -1270ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1415ق.
- علل الشرائع و الاحکام، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، به کوشش سيد محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مکتبه الحيدريه، 1385ق.
- فقه القرآن، قطب الدين الراوندي ( -573ق.)، به کوشش سيد احمد حسيني اشکوري، قم، انتشارات کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1405ق.
- الکافی: الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
- لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور (630-711ق.)، قم، انتشارات ادب الحوزه، 1405ق.
- معجم مقاييس اللغه، احمد بن فارس ( -395ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1404ق.
- مفردات الفاظ قرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت لبنان ، دار الشامیه ، 1412ق/ 1992م.
- مصباح المنیر ، احمد بن محمد فیومی، محقق یوسف شیخ محمد، بیروت لبنان، المکتبة العصریه، 1428ق/2007م.
- من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، تحقيق و تصحيح علي اکبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1404ق.
- وسائل الشيعه (تفصيل وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه)، محمد بن الحسن الحر العاملي (1033-1104ق.)، به کوشش عبدالرحيم رباني شيرازي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق.
- نهج البلاغه، شريف الرضي (م 406ق.)، شرح صبحي صالح، قم، دارالاسوه، 1415ق.
- تفسير نور الثقلين، عبدعلي بن جمعه العروسي الحويزي ( -1112ق.)، به کوشش سيد هاشم رسولي محلاتي، قم، اسماعيليان، 1373ش.
- الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه، زين الدين بن علي، شهيد ثاني (911-966ق.)، تحقيق سيد محمد کلانتر، قم، انتشارات مکتبه داوري، 1410ق.
- مجمع البيان في تفسير القرآن، الفضل بن الحسن الطبرسي (468-548ق.)، به کوشش گروهي از علما، بيروت، موسسه الاعلمي، 1415ق.
- مختلف الشيعه في احکام الشريعه، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1412ق.
- مستند الشيعه في احکام الشريعه، احمد بن محمدمهدي النراقي (1185-1245ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1415ق.