مقاله توصیفی فقهی این مقاله، راهنمای عملی احکام فقهی نیست. برای اطلاع از حکم و وظیفه شرعی به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید. از جمله نگاه کنید به: وقوف در عرفات (فتاوای مراجع).

وقوف در عرفات دومین عملِ واجبِ حج است که طی آن حج‌گزار بر اساس فقه شیعه، در روز عرفه، از ظهر تا غروب شرعی در عرفات می‌ماند. این وقوف به مقداری که ماندن در آنجا (اگر چه به‌مدت کوتاه) صدق کند، از ارکان حج نیز شمرده شده است. اگر کسی از روی عمد، دیرتر به عرفات وارد شود گناه کرده و چنانچه زودتر برود، افزون بر گناه، یک شتر کفاره هم بر او واجب می‌شود.

وقوف در عرفات
وقوف در عرفات.jpg
نمای هوایی از وقوفِ حج‌گزاران در عرفات
دسته مناسک حج
مکان عرفات
زمان ظهر تا مغرب روز نهم ذی الحجه
عمل قبلی احرام در مکه
عمل بعدی وقوف در مشعر
مکان‌های وابسته عرفات
دعاهای وابسته دعاهای شب عرفه؛دعاهای روز عرفه
صفحه فتواهای مراجع وقوف در عرفات (فتاوای مراجع)
جستارهای وابسته اعمال حج تمتع

ببینید: آموزش وقوف در عرفات

در مذاهب چهارگانه اهل سنت نیز، زمان این عمل، روز عرفه دانسته شده؛ اگرچه در زمان دقیق آن بین آنها اختلاف‌نظر وجود دارد.

روزه، توبه، خواندن دعاهایی خاص و دعای امام حسین(ع) در روز عرفه، از اعمال و آداب وقوف در عرفات است. وقوف در عرفات در روایات، «حقیقت حج» و «حج اکبر» معرفی شده است. بنا بر روایات، زمان و مکان وقوف در عرفات، همان زمان و مکانی است که توبه حضرت آدم(ع) پذیرفته شد.

پیشینه وقوف در عرفات، به قبل از اسلام برمی‌گردد. پیروان دین‌هایی که حج را واجب می‌دانستند، در همه دوره‌ها به هنگام حج، در عرفات وقوف می‌کردند.

ترتیب اعمال حج تمتع
عمره تمتع
۱ شوال تا ۹ ذوالحجه
احرام در میقاتطوافنماز طوافسعیتقصیر
حج
نهم ذوالحجه
احرام در مکهوقوف در عرفات
شب دهم
وقوف در مشعر
روز دهم
رمی جمره عقبهقربانیحلق یا تقصیر
شب یازدهم
بیتوته در منا
روز یازدهم
رمی جمرات سه‌گانه
شب دوازدهم
بیتوته در منا
روز دوازدهم
رمی جمراتطواف زیارتنماز طوافسعیطواف نساءنماز طواف نساء

مفهوم‌شناسی و جایگاهویرایش

«وقوف» در لغت به معنای ایستادن و توقف کردن است و در اصطلاح حج، به ماندن در مکانی خاص گفته می‌شود.[۱] «وقوف در عرفات»، به معنای «ماندن در عرفات» بوده و دومین عملِ واجبِ حج است.[۲]

وقوف در عرفات یکی از ارکان حج تمتّع است و اگر انجام نشود، حج باطل می‌شود. در روایات، اصل و حقیقت حج، عرفات دانسته شده[۳] و در برخی روایات، از وقوف در عرفات به حج اکبر تعبیر شده است.[۴]

در روایات، وقوف در عرفات، ایستادن پیش روی خدا شمرده شده است. بر اساس این روایات، از بزرگترین گناهان آن است که کسی در عرفات حاضر شود و گمان کند خدا او را نیامرزیده است.[۵]

پیشینهویرایش

پیروان دین‌هایی که حج را واجب می‌دانستند، در همه دوره‌ها، به هنگام حج، در عرفات وقوف می‌کردند. در دوره جاهلی نیز، گروهی از جُرْهُمیان به پیروی از حضرت ابراهیم(ع) در عرفات وقوف می‌کردند.[۶]

برخی قبیله‌های قریش و ساکنان مکه، از وقوف در عرفات خودداری می‌کردند.[۶] حضرت محمد(ص) حتی پیش از هجرت از مکه به مدینه، با قریش وقوف نکرده، بلکه با مردم در عرفات وقوف می‌کرد.[۷]

احکامویرایش

وقوف در عرفات از ظهر روز نهم ذی‌الحجه تا غروب، واجب است. این وقوف به مقداری که ماندن در آنجا (اگر چه به مدت کوتاه) صدق کند؛ رکن حج نیز بوده و اگر انجام نشود حج باطل می‌شود.

زمانویرایش

بر پایه فقه شیعه، زمان وقوف در عرفات، از ظهر روز نهم ذی‌الحجه (عرفه) تا غروب شرعی است، که حج‌گزار این مدت را به‌طور کامل باید در آن‌جا بماند؛ از این رو، لحظه‌ای پیش از ظهر شرعی تا لحظه‌ای پس از غروب باید باشد تا یقین کند تمام وقت را در عرفات بوده است.

اگر کسی از روی عمد، دیرتر به عرفات وارد شود گناه کرده و چنانچه زودتر برود، افزون بر گناه، یک شتر کفاره هم بر او واجب می‌شود.

به باور حنبلی‌ها زمان وقوف در عرفات، از فجر روز نهم ذی‌الحجه تا فجر روز عید قربان است. حنفی‌ها و شافعی‌ها وقت آن را از زوال روز نهم تا فجر روز عید قربان دانسته‌اند. مالکی‌ها زمان واجب وقوف در عرفات را از زوال روز نهم تا غروب خورشید می‌دانند.[۸]

مکانویرایش

 
یکی از تابلوهای زرد رنگِ «بدایة عرفات»، که آغاز محدوده عرفات را نشان می‌دهد.

مکان وقوف در عرفات، صحرای عرفات است، هرجای آن که باشد. امروزه محدوده عرفات با تابلوهای زردرنگ مشخص شده که سمت بیرونی آن نوشته شده: «بِدایَةُ عرفات؛ آغاز عرفات» و سمت درونی آن نوشته شده: «نِهایَةُ عرفات؛ پایان عرفات». زائران در زمان وقوف در عرفات، نباید از این محدوده بگذرند.

اگر کسی بخشی از وقت را بیرون عرفات باشد و دوباره به عرفات برگردد، هرچند گناه کرده، وقوف او اشکال ندارد.

وقوف اختیاری و اضطراریویرایش

به فتوای فقیهان شیعه، کسانی که عذری ندارند باید تمام وقت (از ظهر تا غروب) در عرفات باشند که وقوف در این مدت را «وقوف اختیاری» می‌گویند. کسانی که عذری دارند و نمی‌توانند روز عرفه به عرفات بروند، یا به جهتی به وقوف اختیاری نرسیدند، باید بخشی از شب عید قربان را در عرفات بمانند که وقوف در این مدت را «وقوف اضطراری» می‌گویند.

مستحباتویرایش

برخی از مستحبات و آداب وقوف در عرفات چنین‌اند:

  • روزه گرفتن (برای کسی که در دعا خواندن ضعف پیدا نکند)؛
  • با طهارت بودن در حال وقوف؛
  • غسل (بهتر است نزدیک به ظهر باشد)؛
  • وقوف در سمت چپ جبل الرحمه (برای کسانی که از سمت مکه می‌آیند)؛
  • وقوف در پایین کوه و در زمین هموار.
  • خواندن نماز ظهر و عصر در اول وقت، با يك اذان و دو اقامه.[۹]
  • اعتراف به گناه نزد خدا و درخواست توبه؛[۱۰]
  • خواندن دعاهایی که وارد شده است؛[۱۱] مانند دعایِ «أللّهُمَّ اجْعَلنی مِمَّنْ رَضیتَ عَمَلَه و اَطَلْتَ عُمْرَه و اَحْیَیْتَهُ بَعدَ الْمَوْتِ حَیاةً طَیّبَةً؛ خدایا! من را در زمره آن بندگانت قرار بده که از اعمالشان خشنود گشتی و عمرشان را دراز کردی و برای پس از مرگشان، زندگی پاک و شیرینی آماده کرده‌ای».[۱۲]
  • خواندن دعای امام حسین(ع)[۱۳] یا دعای امام سجاد(ع) در روز عرفه.[۱۴]

فلسفهویرایش

بنا بر روایتی از امام علی(ع)، وقوف در عرفات که خارج از حرم مکی است واجب شد، زیرا مهمان خدا باید بیرون دروازه، آنقدر تضرّع کند تا لایق ورود به حرم شود.[۱۵]

بر پایه روایتی از امام صادق(ع)، زمان ظهر تا غروب آفتابِ روز نهم ذی‌الحجه (زمانی که بر حاجیان، وقوف در آن واجب است)، همان زمانی است که حضرت آدم(ع) توبه کرد و توبه او پذیرفته شد.[۱۶] بر پایه روایتی دیگر، مکانی که توبه حضرت آدم(ع) پذیرفته شد، عرفات بوده است.[۱۷]

مراسم برائت از مشرکانویرایش

مراسم برائت از مشرکان، صبح روز عرفه در محل بعثه رهبر جمهوری اسلامی ایران، در صحرای عرفات، با شعارهایی مانند «مرگ بر اسرائیل»، «مرگ بر آمریکا»، «یا اَیُّهَا الْمُسلمون اِتَّحدوا اتّحدوا» و «تفرقه و اختلاف پیروی از شیطان است» از سوی حاجیان ایرانی و غیر ایرانی آغاز می‌شود و در ادامه، سرپرست حاجیان ایرانی، پیام رهبر جمهوری اسلامی ایران را قرائت می‌کند.[۱۸]

پانویسویرایش

  1. درسنامه مناسک حج، ص۵۷.
  2. فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۵.
  3. مستدرک الوسائل، ج١٠، ص٣۴.
  4. الکافی، ج۴، ص٢۶۵.
  5. الکافی، ج۴، ص۵۴١، ح٧؛ نگاه کنید به: المراقبات، ج۲، ص۲۲۵.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ حج در اندیشه اسلامی، ص۲۳۴، به نقل از: اخبار مکه، ازرقی، ج۱، ص۱۱۷.
  7. حج در اندیشه اسلامی، ص۲۳۵، به نقل از اخبار مکه، ازرقی، ج۱، ص۱۹۵.
  8. بدائع الصنائع (فقه حنفی)، المصادرالفقهیه، ج١٠، ص ٣٣؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص۵٩٩ - ۵٩٧؛ الخلاف، ج١، ص ۴۵٣؛ فقه السنه، ج۱، ص۵۲۲؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۳۷۸؛ الخلاف، ج۱، ص۴۵۳؛ تذکرة الفقها، ج ٨ ، ص١٧٧؛ درآمدی بر فقه مقارن، ص۳۸۷، به نقل از: مناسک محشی، صص ٣٨٧ - ٣٨۴؛ جامع‌الخلاف و الوفاق، ص٢٠٨.
  9. درسنامه مناسک حج،‌ ص۵۹.
  10. مصباح‌الشریعة، ص۹۲؛ المحجة البیضاء، ج۲، ص۲۰۷.
  11. نگاه کنید به: حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۳۹۲.
  12. وسائل الشیعه، ج١٠، ص١۵.
  13. درسنامه مناسک حج،‌ص۶۰.
  14. عرفه و عرفان، ص۱۱.
  15. جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳، به نقل از: الکافی، ج۴، ص۲۲۴.
  16. وسائل الشیعة، ج١٣، ص۵۵٠.
  17. علل الشرائع، ج٢، ص۴٠٠.
  18. حج27، ص324؛ حج25، ص294-301؛ حج29، ص162-172.

منابعویرایش

این مقاله برگرفته از کتاب درسنامه مناسک حج، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴ و کتاب فرهنگ اصلاحات حج و عمره:راهنمای زائران سرزمین وحی، مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، ۱۳۹۳، ص۲۷۵ و حج در اندیشه اسلامی، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش است.
  • بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)، علاءالدین بن مسعود الکاشانی، المصادر الفقهیه، بیروت، ۱۴۲۲ق.
  • «جبل عرفة أثناء موسم الحج السنوي»، المکتبة الرقمیة العالمیة، بایگانی شده از اصلی، تاریخ بازدید مطلب: ۱۶ تیر ۱۳۹۹.
  • جرعه‌ای از صهبای حج، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
  • حج25: رضا مختاری، تهران، مشعر، 1384ش.
  • حج27 گزارشی از حج‌گزاری 1427ق./ 1385ش.: حسن مهدویان.
  • حج29: حجت الله بیات و سید حسین اسحاقی، تهران، مشعر، 1388ش.
  • حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
  • درآمدی بر فقه مقارن، مصطفی جعفر پیشه فرد، تهران، بعثه مقام معظم رهبری، معاونت امور روحانیون، ۱۳۸۸ش.
  • عرفه و عرفات، عباس اسلامي كاشاني، مشعر، ١٣٩١ش.
  • علل الشرائع، شیخ صدوق، قم، انتشارات مکتبة الداوری، بی‌تا.
  • فقه السنه، السّید سابق، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۹ق.
  • الکافی، ثقة الاسلام کلینی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ش.
  • کتاب الخلاف فی الفقه، شیخ طوسی، تهران، ۱۳۷۷ش.
  • المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت: ۱۴۰۳، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • المراقبات (اعمال السنة)، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.
  • مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
  • مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: ۱۳۶۰، انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران.
  • وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.

مقاله‌های مرتبطویرایش