مشکلات مذهبی ایرانیان در حج

مشکلات مذهبی ایرانیان در حج، مهم‌ترین دشواری اختصاصی حاجیان ایرانی در سفر حج بود. پس از رسمی‌شدن تشیع در دوره صفویه، حاجیان ایرانی علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با مشکلات مذهبی ناشی از اختلاف با حکومت عثمانی، مردم حجاز و بعدها حکومت سعودی روبه‌رو شدند. این مشکلات شامل آزار و کشتار برخی شیعیان، محدودیت در انجام مناسک و زیارت، اختلاف بر سر رؤیت هلال و وقوف عرفات، و نیز بدرفتاری با زائران ایرانی در مکه و مدینه بود که تا پس از انقلاب اسلامی ایران نیز به اشکال مختلف ادامه یافت.

در کنار این مشکلات، دولت ایران، مسئولان حج و عالمان شیعه در دوره‌های مختلف برای کاهش تنش‌ها و حفظ امکان انجام مناسک تلاش کردند. این اقدامات از رایزنی با حاکمان حجاز و آموزش زائران تا صدور فتاوا درباره تقیه، شرکت در نماز جماعت اهل سنت و پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال را دربر می‌گرفت و در مواردی به کاهش اختلاف‌ها و تسهیل برگزاری مناسک حج انجامید.

از صفویه تا قاجار[ویرایش | ویرایش مبدأ]

برخلاف مشکلاتی مانند ناامنی راه‌ها و اوضاع سیاسی که همه مسلمانان با آن روبه‌رو بودند، مشکلات مذهبی عمدتاً زائران ایرانی و شیعه را تحت تأثیر قرار می‌داد. پس از رسمی‌شدن تشیع در دوره صفویه، ایرانیان علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با آزارهای مذهبی ناشی از اختلاف با عثمانیان و مردم حجاز روبه‌رو شدند.^[۱] شایعاتی مانند نجس‌کردن کعبه به شیعیان نسبت داده می‌شد^[۲] و گاه به کشتار آنان، از جمله در سال ۱۰۸۸ق^[۳] و شهادت محمدمؤمن استرآبادی،^[۴] زین‌العابدین فرزند نورالدین^[۵] و دیگر دانشوران ایرانی شیعه^[۶] انجامید. در ۱۱۴۳ق نیز گروهی از شیعیان به بهانه آلودگی از مکه اخراج شدند.^[۷]

برخی شخصیت‌های سیاسی ایرانی نیز به اتهام‌های سیاسی یا درگیری‌های مذهبی آسیب دیدند؛ مانند معصوم‌بیگ که مدتی وکالت شاه تهماسب را برعهده داشت^[۸] و محمدهاشم فرزند شاه نورالدین که به دلیل مشکلات سیاسی دربار به حج رفت و در مسجد الحرام به دلیل درگیری با اهل سنت کشته شد.^[۹] همچنین اختلاف در رؤیت هلال ذی‌حجه که منجر به تفاوت در زمان عید و وقوف به‌ویژه در سال‌های حج اکبر (که روز عرفه هم‌زمان با روز جمعه بود) می‌شد، از مشکلات مهم حاجیان شیعه بود.^[۱۰]

شیعیان در انجام اعمال مذهبی خود به‌ویژه در زیارت حرم و مزارهای امامان در مدینه نیز با محدودیت روبه‌رو بودند؛ گاه ناچار به تقیه، اقتدا به امامان اهل سنت و حتی تغییر پوشش عربی یا ترکی می‌شدند.^[۱۱] وضعیت ایرانیان در مدینه سخت‌تر بود؛ محدودیت در زیارت بقیع و مسجد النبی، بدرفتاری و تهدید جانی و مالی ایرانیان،^[۱۲] اخراج حاجیان ایرانی از مسجدالنبی،^[۱۳] آزار توسط خادمان حرم^[۱۴] و پرداخت پول برای زیارت بقیع از مهم‌ترین مشکلات آنان بود.^[۱۵]

دوران پهلوی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در دوره پهلوی، اختلاف‌های مذهبی وهابیان با شیعیان همچنان از مهم‌ترین مشکلات حاجیان ایرانی بود و گزارش‌های متعدد از بدرفتاری مأموران سعودی، حتی تشکیل کمیسیون رسیدگی به شکایات در سال ۱۳۰۹ش در ایران، ثبت شده است.^[۱۶] قتل یک حاجی ایرانی در سال ۱۳۲۲ش و بازداشت دو ایرانی دیگر در سال ۱۳۲۷ش به اتهام اهانت به مسجدالحرام، از مهم‌ترین این رخدادها بود.^[۱۷]

همچنین حکومت سعودی با وقوف مستقل حاجیان شیعه در عرفات مخالفت می‌کرد و درخواست آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی در سال ۱۳۷۱ق نیز پذیرفته نشد و موجب ناراحتی ایشان شد.^[۱۸] با این حال، برخوردهای مذهبی ادامه یافت و در سال ۱۳۴۰ش نیز در پی درگیری با خادمان مسجد النبی، ۳۶ حاجی ایرانی بازداشت شدند.^[۱۹]

پس از انقلاب اسلامی ایران[ویرایش | ویرایش مبدأ]

اختلاف‌های مذهبی پس از انقلاب اسلامی ایران نیز ادامه یافت و گاه به درگیری‌های محدود میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی عربستان انجامید، هرچند این تنش‌ها هیچ‌گاه گسترده نشد. از مهم‌ترین مشکلات زائران ایرانی در این دوره می‌توان به بازرسی سخت‌گیرانه در فرودگاه جده و ضبط کتاب‌های مذهبی شیعه،^[۲۰] محدودیت در زیارت آزادانه بقیع،^[۲۱] بدرفتاری مأموران سعودی به‌دلیل برگزاری برخی آیین‌های مذهبی شیعی در حرم پیامبر(ص) و بقیع،^[۲۲] و نیز اهانت به شیعیان و باورهای آنان در برخی خطبه‌های نماز جمعه و جماعت اشاره کرد.^[۲۳]

تلاش‌ها برای رفع اختلاف[ویرایش | ویرایش مبدأ]

از دوره صفویه تا قاجار، شیعیان برای انجام وقوف مطابق فقه خود گاه با پرداخت پول به شریف مکه^[۲۴] یا با حمایت مقامات ایرانی مانند حسام‌السلطنه، یکی از بزرگان قاجار، در سال ۱۲۷۹ق امکان وقوف یک روز دیرتر را می‌یافتند.^[۲۵] با وجود برخی محدودیت‌ها، سفرنامه‌های قاجاری از دوره‌هایی از آزادی نسبی شیعیان در مکه و حمایت شرفای مکه از ایرانیان بدون تقیه نیز گزارش کرده‌اند.^[۲۶]

در دوره پهلوی، مسئولان حج و عالمان شیعه با آموزش زائران، پرهیز از رفتارهای تنش‌زا و حضور در نماز جماعت اهل سنت، برای کاهش اختلاف‌ها و مشکلات مذهبی تلاش کردند.^[۲۷] همچنین با صدور فتاوایی برای حل مسائل مورد اختلاف، مانند فتوای آیت‌الله بروجردی بر پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال از سوی عربستان، بخشی از تنش‌ها کاهش یافت.^[۲۸]

پس از انقلاب اسلامی نیز این رویکرد از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک، آموزش زائران و فتاوای فقهی درباره لزوم تقیه، شرکت در نماز جماعت، صحت نماز بدون مهر، تحریم اعمالی که موجب وهن شیعه می‌گردد و پرهیز از اقدامات اختلاف‌برانگیز ادامه یافته است.^[۲۹]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

↑ نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.
↑ تاریخ مکه، ص422.
↑ منائح الکرم، ج4، ص488.
↑ وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.
↑ ریاض العلماء، ج2، ص399.
↑ نیل المنی، ج2، ص763-764.
↑ تاریخ مکه، ص422.
↑ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص106-110.
↑ تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص111.
↑ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.
↑ حدیث قافله‌ها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.
↑ حدیث قافله‌ها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.
↑ تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافله‌ها، ص111.
↑ به سوی‌ام القری، ص249.
↑ به سوی‌ام القری، ص249؛ حدیث قافله‌ها، ص111.
↑ روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.
↑ مجله خواندنی‌ها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.
↑ میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیت‌الله کاشانی.
↑ با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.
↑ یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.
↑ یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.
↑ میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.
↑ میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنی‌های سفر حج، ص93.
↑ به سوی‌ام القری، ص245.
↑ سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.
↑ سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.
↑ مجله خواندنی‌ها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.
↑ با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.
↑ میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

محتوای این مقاله برگرفته شده است از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل ایران.

با من به خانه خدا بیایید: محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
به سوی‌ام القری: رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
پنجاه سفرنامه حج قاجاری: به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
تاریخ حج‌گزاری ایرانیان: اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
تاریخ عالم‌آرای عباسی: اسکندر بیگ ترکمان (م. ۱۰۴۳ق)، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲؛
تاریخ مکه: احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق)، نادی مکة الثقافی، ۱۴۰۴ق؛
تذکره صفویه کرمان: میر محمد سعید مشیزی، به کوشش باستانی پاریزی، نشر علم، ۱۳۶۹ش؛
تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق: محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
تکملة الاخبار: عبدی بیگ شیرازی نویدی، به کوشش نوایی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹ش؛
جواهر الاخبار: بوداق منشی قزوینی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش؛
حدیث قافله‌ها: به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانش‌پژوه، ۱۳۸۲ش؛
خلاصة الاثر: محمد امین المحبی (م. ۱۱۱۱ق)، بیروت، دار صادر؛
خلاصة التواریخ: قاضی احمد بن شرف الدین الحسینی القمی (م. ۱۰۱۵ق)، به کوشش اشرافی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش؛
در حریم کعبه: سید محمد باقر حجتی‏، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش؛
راهی به سوی خدا: بتول جامع نایینی، قم، تسنیم، ۱۳۸۵ش؛
روابط سیاسی ایران و عربستان در سده بیستم: حمید احمدی، تهران، وزارت امورخارجه، ۱۳۸۶ش؛
ریاض العلماء و حیاض الفضلاء: عبدالله افندی اصفهانی (قرن۱۲ق)، به کوشش حسینی و مرعشی، قم، خیام، ۱۴۰۱ق؛
سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات: به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
سفرنامه مکه دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام: سلطان مراد حسام السلطنه (م. ۱۳۰۰ق)، به کوشش جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
سفرنامه مکه معظمه: عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
سفرنامه میرزا محمد حسین حسینی فراهانی (۱۳۰۲–۱۳۰۳ق): به کوشش مسعود گلزاری، تهران، فردوسی، ۱۳۶۲ش؛
شنیدنی‌های سفر حج: محمد دشتی، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)، ۱۳۸۲ش؛
صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست: رسول جعفریان‏، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش؛
مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه): تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
مجله خواندنی‌ها: تهران، بنگاه زربخش؛
منائح الکرم: علی بن تاج الدین السنجاری (م. ۱۱۲۵ق)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق؛
میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
نیل المنی بذیل بلوغ القری: جارالله محمد بن فهد المکی (م. ۹۵۴ق)، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق؛
وقایع السنین و الاعوام: سید عبدالحسین الحسینی خاتون‌آبادی (م. ۱۱۰۵ق)، به کوشش بهبودی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش؛
یار کجاست (سفرنامه حج): رحیم مخدومی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، ۱۳۷۳ش.

[1] نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.

[2] تاریخ مکه، ص422.

[3] منائح الکرم، ج4، ص488.

[4] وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.

[5] ریاض العلماء، ج2، ص399.

[6] نیل المنی، ج2، ص763-764.

[7] تاریخ مکه، ص422.

[8] صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص106-110.

[9] تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص111.

[10] صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.

[11] حدیث قافله‌ها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.

[12] حدیث قافله‌ها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.

[13] تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافله‌ها، ص111.

[14] به سوی‌ام القری، ص249.

[15] به سوی‌ام القری، ص249؛ حدیث قافله‌ها، ص111.

[16] روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.

[17] مجله خواندنی‌ها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.

[18] میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیت‌الله کاشانی.

[19] با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.

[20] یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.

[21] یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.

[22] میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.

[23] میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنی‌های سفر حج، ص93.

[24] به سوی‌ام القری، ص245.

[25] سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.

[26] سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.

[27] مجله خواندنی‌ها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.

[28] با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.

[29] میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]