اسرار اعمال حج
اسرار احرام
احرام، افزون بر مرحله آغازین مناسک حج و عمره، در برخی منابع دارای معانی و اهدافی مانند آمادگی برای ورود به حرم مکی، تواضع در برابر خداوند، احترام به کعبه و دوری از مادیات و اشتغالات دنیوی دانسته شده است.[۱] در روایات اهل بیت(ع)، احرام زمینهای برای تقویت خشوع، صبر و امید به ثواب اعمال معرفی شده است.[۲] همچنین لباس احرام بهدلیل شباهت به کفن، یادآور مرگ و آخرت دانسته شده و برای اجزای آن نیز معانی نمادینی مانند حیا و ناتوانی انسان در برابر خداوند ذکر شده است.[۳] از این منظر، احرام مرحلهای از حج است که در آن حجگزار با محدود کردن برخی رفتارهای پیشین و فاصله گرفتن از مادیات، خود را برای ورود به حرم و انجام مناسک آماده میکند.[۴]
اسرار طواف
طواف در منابع تفسیری، حدیثی و عرفانی، افزون بر جایگاه عبادی آن، نمادی از توحید و حرکت انسان به سوی خدا دانسته شده است؛ چرخش پیرامون کعبه یادآور توجه به خداوند بهعنوان مقصد یگانه مؤمنان و استمرار یاد او در زندگی است. طواف همچنین با فروتنی در برابر خدا، دل بریدن از اتکای به دیگران، توبه و پاکی از گناه و تقویت پیوند و همدلی میان حاجیان ارتباط داده شده است. حضور جمعی طوافکنندگان نیز نمادی از پیوند اجتماعی و در عین حال یادآور حرکت انسان از دنیا به آخرت دانسته شده است.[۵] در برخی منابع عرفانی، هفت دور طواف نیز به مراحل سلوک معنوی و گذر از صفات ناپسند و رسیدن به فضایل اخلاقی تفسیر شده است.[۶] آغاز طواف از حجرالاسود نیز نشانه ورود به حریم قدسی کعبه و تجدید پیمان با خداوند دانسته شده است.[۷]
اسرار نماز طواف
نماز طواف نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند دانسته شده است[۸]؛ نماز طواف را وسیله معراج زائر تا عرش الهی دانستهاند.[۹] نمازگزار در این مقام، از دلبستگی به امور دنیوی فاصله میگیرد و همه امور را در اراده الهی میبیند. خواندن نماز در مقام ابراهیم نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر حضرت ابراهیم(ع) ارتباط داده شده است. همچنین نماز طواف به ارتباط با ولایت و نقش نبوت و امامت در هدایت انسان تفسیر شده و توجه به خدا در آن، زمینه یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است. در برخی منابع عرفانی، با افزایش کیفیت معنوی نماز، حالتی از احساس حضور و نزدیکی به خداوند برای حجگزار توصیف شده است.[۱۰]
اسرار محرمات احرام
| واجبات |
| شروع از میقات • نیت • لباس احرام • تلبیه |
| محرمات احرام |
| مشترک بین زن و مرد |
| شکار حیوانات خشکی • کشتن جانوران بدن • کندن درختان • التذاذ جنسی • آمیزش • استمناء • عقد ازدواج • فسوق • جدال • زینت • بوی خوش • روغن مالیدن به بدن • نگاه کردن در آینه • سرمه کشیدن • ازاله مو • ناخن گرفتن • خون برون آوردن • کشیدن دندان • حمل سلاح |
| ویژه مردان |
| پوشیدن لباس دوخته • پوشاندن سر • استظلال |
| ویژه زنان |
| پوشاندن صورت • پوشاندن دست |
| دیگر احکام |
| مستحبات احرام • مکروهات احرام |
پرهیز از محرمات احرام در منابع اسلامی، افزون بر جنبه تکلیفی، با مفاهیم معنوی مانند تقوا، تسلیم در برابر خدا و دوری از تعلقات مادی و خودپسندی مرتبط دانسته شده است. ترک برخی محرمات مانند فسوق و جدال، زمینهساز حفظ امنیت، کاهش دشمنی و تقویت همبستگی میان مسلمانان دانسته شده و پرهیز از لذتهای جنسی و برخی امور مربوط به بدن، توجه حجگزار را از خواستههای مادی و جسمانی به امور معنوی معطوف میکند. همچنین ممنوعیت آرایش، زینت و برخی پوششها، به دوری از خودنمایی و برتریجویی و تسلیم در برابر خداوند تفسیر شده است. از این منظر، مجموعه محرمات احرام، زمینهای برای کاهش خودپرستی و آسایشطلبی و تقویت تقوا و توجه معنوی در دوره حج فراهم میکند.[۱۱]
مقالههای مرتبط
پانویس
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ علل الشرایع (فارسی)، ج۲، ص۳۴۱؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ نمادها و رمزوارههای حج، ص۳۵۸.
- ↑ اسلام، آیین رستگاری، ص۲۷۷؛ اسرار حج (فارسی)، ص۲۸؛ نمادها و رمزوارههای حج، ص۳۴۹.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۴؛ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (فارسی)، ص۱۶۷.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۰؛ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۰؛ محجة البیضاء، ج۲، ص۳۵۰؛ علل الشرایع، ج۲، ص۳۱۰؛ کافی، ج۴، ص۱۸۸؛ پیشدرآمدی بر فرهنگنامه اسرار و معارف حج، ج۱، ص۲۰۶ و ۲۰۹.
- ↑ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۴ و ۳۶۶-۳۷۰؛ اسرار الشریعة، ص۲۴۰ و ۲۴۳.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۴؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۲۰؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.
- ↑ اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ رهتوشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگنامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.
- ↑ درسنامه پیشدرآمدی بر فرهنگنامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۶-۱۴۵؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵؛ نمادها و رمزوارههای حج، ص۳۵۸.
منابع
- أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة: السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
- اسرار حج (فارسی) حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- اسرار عرفانی حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
- اسرار عرفانی عمره محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش.
- تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن): القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- درسنامه اسرار حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
- اسلام، آيين رستگارى حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی) شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش.
- علل الشرایع: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
- علل الشرایع(فارسی): شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
- عیون اخبار الرضا(ع): الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق.
- کشاف القناع: منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- گزیده نوش بندگی، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش.
- المحاسن: ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش.
- مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
- المدونة الکبری: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
- معجم الفاظ الفقه الجعفری: احمد فتحالله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
- مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ): المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش.
- المقنعه: المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- من لا یحضره الفقیه: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- نمادها و رمزوارههای حج، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش.