اخبار مدینه (کتاب)

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اخبار مدینه (کتاب)
اخبار مدینه (کتاب).PNG
پدید آورندگان
نویسنده نورالدین علی سمهودی
برگرداننده گمنام (زندگی در سده دهم قمری)
تصحیح سید کمال حاج‌سیدجوادی
تاریخ نگارش سده دهم قمری
محتوا
موضوع مدینه (عربستان سعودی)‬، آثار تاریخی
زبان عربی
نشر
تعداد جلد ۱
تعداد صفحات ۵۹۷
ناشر نشر مشعر
وب‌سایت ناشر http://mashar.hajj.ir/
محل نشر تهران
ترجمه به فارسی
نسخه الکترونیکی کتاب اخبار مدینه

اخبار مدینه، ترجمه فارسی کتاب «خلاصة الوفاء بأخبار دار المصطفی»، نوشته نورالدین سمهودی (۸۴۴-۹۹۱ق)، یکی از عالمان شافعی است و به تاریخ و جغرافیای مدینه پرداخته است. مترجم،‌ گمنام بوده و کتاب را در سده دهم قمری،‌ نزدیک به زمان تألیف آن ترجمه کرده است. این کتاب، میان عالمان اهل سنت، مرجع نخست مدینه‌شناسی بوده و مورد توجه عالمان شیعه نیز قرار گرفته است. نویسنده،‌ در این کتاب، برخلاف وهابیان، به زیارت،‌ توسل و شفاعت جستن، سفارش کرده است.

نویسنده[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نورالدین علی (۸۴۴-۹۹۱ق)، فرزند قاضی عفیف‌الدین عبدالله، زاده «سمهود» یکی از شهرهای مصر، مکنی به ابوالحسن و معروف به سمهودی است. نسب او به حسن مثنی، فرزند امام حسن(ع) می‌رسد؛ از این رو، به وی «حسنی» نیز گفته می‌شده است. وی از عالمان شافعی بوده و از استادانی مانند شمس جوهری، شریف مناوی، شهاب‌الدین ابشیطی و ابوالفرج مراغی بهره برده و ۳۳ سال ساکن مدینه بوده است. سرگذشت‌نگارانی مانند خیرالدین زرکلی و عبدالقادر بن عیدروس وی را ستوده‌اند.[۱]

مترجم[ویرایش | ویرایش مبدأ]

برگرداننده کتاب اخبار مدینه، گمنام بوده و در زمانی نزدیک به زمان تألیف کتاب، در سده دهم قمری، به ترجمه این اثر پرداخته است.[۲]

کتاب اصلی و ساختار[ویرایش | ویرایش مبدأ]

کتاب اخبار مدینه، برگردان فارسی کتاب «خلاصة الوفا باخبار دار المصطفی» است. نویسنده، در آغاز، کتابی به نام «وفاء الوفا باخبار دار المصطفی» در چهار جلد، با صفحات بسیار نگاشته، و برای دسترسی آسان زائران و علاقه‌مندان، گزیده‌ای از آن را با نام «خلاصة الوفا باخبار دار المصطفی» تدوین کرده است. در این کتاب، مطالب مهم وفاء الوفا آمده و در برخی موارد، اسناد روایت‌های طولانی و روایت‌های گوناگونی که دارای یک موضوع بوده‌اند، آورده نشده است.[۲]
کتاب اخبار مدینه، در یک مقدمه، یک پیشگفتار، هشت باب، تعلیقات و اضافات، و فهرست‌ها تنظیم شده است. پیشگفتار را مترجم به کتاب افزوده است. سه بخش «مقدمه»، «تعلیقات و اضافات» و «فهرست‌ها» را نیز، محققِ چاپ نخست،[یادداشت ۱] به کتاب اضافه کرده است.[۳]

محتوا[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این کتاب، که برگردان فارسی «خلاصة الوفاء باخبار دار المصطفی» است، به تاریخ و جغرافیای مدینه پرداخته[۲] و دارای موضوعاتی مانند ارزش مدینه، ساختمان مسجدالنبی(ص)، مکان‌های تاریخی، دره‌ها، کوه‌ها و قلعه‌های مدینه است.[۴]

نویسنده، بر خلاف وهابیان، به شفاعت معصوم(ع) و توسل به وی، باور دارد. او در باب دوم، احادیث مربوط به زیارت قبر حضرت محمد(ص)، توسل به او و شفاعت خواستن از او پرداخته است. مؤلف، احادیثی را که در فضائل امام علی(ع) و دیگر اهل بیت(ع) از حضرت محمد(ص) روایت شده را نیز، بیان کرده است. از این رو، برخی او را نویسنده‌ای بدون تعصب خوانده‌اند.[۲]

درون‌مایه کتاب به ترتیب فهرست به این شرح است:

  • مقدمه، که توسط محققِ چاپ نخست،[یادداشت ۲] نگاشته شده و به معرفی کتاب‌های تاریخی، کتاب‌های جغرافیای تاریخی، سفرنامه‌ها، سرگذشت نویسنده کتاب و معرفی مترجمان کتاب پرداخته است.
  • پیشگفتار، که توسط مترجم نوشته شده و به معرفی کتاب و فهرستی از موضوعات آن پرداخته است.
  • باب اول، که به نام‌های مدینه[یادداشت ۳]، فضیلت مدینه، برتری آن نسبت به دیگر شهرها، دعای حضرت محمد(ص) در حق مدینه و مردم آن، خاک مدینه و میوه‌های آن و دیگر موضوعات پرداخته است.
  • باب دوم، که به فضیلت زیارت و ارزش مسجد النبی(ص)، فضیلت زیارت حضرت محمد(ص) و فضیلت توسل به وی پرداخته است.
  • باب سوم، که دارای اخبار ساکنان مدینه از قدیم تا زمان حضرت محمد(ص) است.
  • باب چهارم، که از ساختمان مسجدالنبی(ص)، متعلقات آن و حجره‌های همسران حضرت محمد(ص) سخن گفته است.
  • باب پنجم، که شامل معرفی مصلای عید، مساجد نبویه، مقبره‌های مدینه، فضل اُحد و شهیدان آن است.
  • باب ششم، که به چاه‌های مدینه، صدقات نبویه و آنچه به دست خود نهال کرده پرداخته است.
  • باب هفتم، که به مساجدی که حضرت محمد(ص) در سفرها و غزوه‌ها در آن نماز خوانده پرداخته است.
  • باب هشتم، که به دره‌ها، چراگاه‌ها، قلعه‌ها و کوه‌های مدینه پرداخته است.[۲]

فهرست[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • مقدمه
    • [اثار مکتوب مسلمانان]
    • شرح احوال علامه نورالدین سمهودی
    • تالیفات علامه سمهودی
    • نگاهی به مطالب مندرج در خلاصه‌الوفا
    • ترجمه‌های کتاب
    • معرفی نسخه‌های خطی موجود ترجمه
    • روش تصحیح کتاب
  • پیشگفتار
  • باب اول:در اسماء و فضل مدینه مشرفه و بعضی فواید دیگر که به آن بلده شریفه متعلق است.
    • فصل اول:در اسمای مدینه به ترتیب حروف معجم
    • فصل دوم:در فضیلت مدینه و تفصیل او بر سایر بلاد
    • فصل سوم:در دعای آن حضرت(ص) در حق مدینه و اهل آن
    • فصل چهارم:در خاک پاک مدینه و میوه‌های آن
    • فصل پنجم:در تحریض بر اقامت در مدینه
    • فصل ششم:در تحریم مدینه و احکام متعلق به آن
    • فصل هفتم:در احکام حرم مدینه زاد هما الله شرفا
    • فصل هشتم:در خصایص مدینه پر سکینه
    • فصل نهم:در بدایت و ماب شان آن بلده غراء و شرح آنچه سمت وقوع یافته در این توده غبراء
    • فصل دهم:در ظهور نار حجاز از زمین مدینه و انطفای او نزد وصولش به حرم محترم آن معدن سکینه
  • باب دوم:در فضیلت زیارت و فضل مسجد نبوی(ص) و آنچه متعلق است به آن
    • فصل اول: در فضیلت زیارت و تأکد آن و شد رحل برای آن
    • فصل دوم: در وسیلت نمودن به سید ابرار در حضرت پروردگار تبارک و تعالی
    • فصل سوم: در فضل مسجد نبوی و در روضه و منبر
  • باب سوم:در اخبار سکان مدینه از قدیم
    • فصل اول:در سکان مدینه بعد از توفان نوح(ع)
    • فصل دوم:در بیان منازل اوس و خزرج و جنگهای مابین آنان
    • فصل سوم در بیان تکریم و تشریف حق -سبحانه و تعالی- اوس و خزرج را به متابعت و مبایعت حضرت رسالت(ص)
    • فصل چهارم در قدوم آن حضرت(ص) به درون مدینه
  • باب چهارم:در عمارت مسجد نبوی و آنچه متعلق است به آن و بیان احوال حجرات ازواج طاهرات
    • فصل اول:در عمارت آن سرور(ص) آن مسجد شریف را
    • فصل دوم:در مقام آن حضرت(ص) قبل از تحویل قبله و بعد از آن
    • فصل سوم:در خبر جذع و منبر و آنچه متعلق است به آنها و ستون‌های مسجد نبوی(ص).
    • فصل چهارم:در حجره‌های شریفه آن حضرت(ص) و حجره منیفه حضرت فاطمه(س).
    • فصل پنجم:در درهایی که رسول(ص) امر فرمود به سد آن و استثنا نمود از آن بابی را که خواست
    • فصل ششم:در زیادتی عمر که بر مسجد نبوی افزوده و اتخاذ بطیحاء در ناحیه آن
    • فصل هفتم:در زیادتی عثمان و مقصوره گرفتن ایشان
    • فصل هشتم:در زیادتی ولید و اتخاذ او محراب و شرفات و منارات
    • فصل نهم:در زیادتی مهدی
    • فصل دهم:در اخباری که متعلق است به حجره شریفه
    • فصل یازدهم:در علامت جهتین رأس شریف و وجه نیر لطیف او(ص)
    • فصل دوازدهم:در عمارت مجدد و ابدال سقف حجره شریف
    • فصل سیزدهم:در آنچه منقول شده است که حوالی حجره شریفه را خندق کنده‌اند و به رصاص پرساخته
    • فصل چهاردهم:در حریق اول
    • فصل پانزدهم:در آنچه مسجد شریف بر آن مشتمل و محتوی است
    • فصل شانزدهم:در ابواب مسجد شریف و خوخه‌های او یعنی دریچه‌ها
    • فصل هفدهم:در بیان بلاطی که بر حوالی و گرداگرد مسجد شریف کرده بودند
  • باب پنجم:در مصلای عید و مساجد نبویه که در مدینه است و بیان مقابر مدینه و فضل احد و شهدای او.
    • فصل اول:در مصلای عید
    • فصل دوم:در مسجد قبا و مسجد ضرار
    • فصل سوم:در بقیه مساجدی که آن حضرت(ص) در آنجا نماز کرده و جایش معلوم است در زمان ما
    • فصل چهارم:در مساجدی که به حضور و صلات رسول(ص) مشرف شده و جهتش معلوم است اما خصوص موضعش معلوم نیست
    • فصل پنجم:در مقابر مدینه
    • فصل ششم:در فضیلت احد و شهدای سعدای آن
  • باب ششم:در آبار مبارکات مدینه و عین و غراس و صدقاتی که منسوب است به رسول(ص)
    • فصل اول:در آبار مبارکات یعنی چاه‌ها بر ترتیب حروف تهجی
    • فصل دوم:در صدقات نبویه و آنچه به دست مبارک خود نهال کرده(ص)
  • باب هفتم:در مساجدی که منسوب است بر پیغامبر(ص)
    • فصل اول:در مساجدی که در طریق مکه است
    • فصل دوم:در مساجدی که در راه حاج است
    • فصل سوم:در مساجدی که در غزوات مبارکات در آنجا نماز گزارده‌اند
  • باب هشتم:در اودیه و اطام و بعضی اعمال و جبال مدینه مشرفه
  • تعلیقات و اضافات
  • فهرست‌ها

اهمیت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این کتاب، یکی از مهم‌ترین منابع، در تاریخ و جغرافیای مدینه معرفی شده و میان عالمان اهل سنت، به عنوان مرجع نخست مدینه‌شناسی شناخته شده و میان عالمان شیعه نیز، مورد توجه بوده است.[۲]

ابراهیم بن ابی الحرم مدنی (م.۱۰۵۶ق)، درباره کتاب خلاصة الوفاء شعری سروده و این کتاب را در موضوع آثار مدینه، یگانه دانسته است.[یادداشت ۴][۵]

نسخه‌های خطی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

بیش از ده نسخه خطی از کتاب اخبار مدینه، در کتابخانه‌های دنیا وجود دارد.[۶] برخی از آنها عبارتند از:

  • نسخه‌ای با نام «اخبار حسینیه در اخبار مدینه»، که در کتابخانه بادلیان آکسفورد نگهداری می‌شود. کتابت آن، در سال ۹۹۳ق. با خط نستعلیق، در ۱۵۶ برگ، توسط غلامعلی حصاری انجام گرفته است.
  • نسخه‌ای در برلین، با نام المدینه، که در سال ۹۹۸ق. کتابت شده است.
  • نسخه‌ای در کتابخانه آستانه کولره شریف، راولپندی، در گامه پیر مهرعلی شاه، که در سال ۱۰۰۲ق، به خط نسخ، مجدول و مهذب، توسط احمد بن قیا بن یوسف، در ۳۲۴ صفحه کتابت شده است.
  • نسخه‌ای در کتابخانه دانشگاه پنجاب، لاهور، مجموعه شیرانی، بدون تاریخ کتابت و دارای خط نستعلیق، که نسخه کهنی بوده و دارای ۱۷۸ ورق است.[۶]

چاپ[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این کتاب، بار نخست، با تصحیح و تحقیق سید کمال حاج‌سیدجوادی، در ۵۹۷ صفحه، توسط نشر مشعر، در تهران، در سال ۱۳۷۶ش. چاپ شده است.[۷]

پیوند به بیرون[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پانوشت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. اخبار مدینه، مقدمه، ص۲۱ و ۲۲؛ رک: الاعلام (زرکلی)، ج۵، ص۱۲۳؛ النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص۵۸؛ الضوء اللامع، ج۵، ص۲۴۵؛ معجم المطبوعات العربیة و المصریة، ص۱۰۵۲.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ کتاب‌شناسی زیارت، ص۳۰.
  3. اخبار مدینه، تمام کتاب.
  4. اخبار مدینه، فهرست.
  5. اخبار مدینه، مقدمه، ص۲۳.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ اخبار مدینه، مقدمه محقق، ص۲۶-۲۸.
  7. کتاب‌شناسی اخبار مدینه، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  1. سید کمال حاج‌سیدجوادی.
  2. سید کمال حاج‌سیدجوادی.
  3. ۹۵ نام برای مدینه ذکر شده است.
  4. من رام یستقصی معالم طیبة/ و یشاهد المعدوم بالموجود/ فعلیه باستقصاء تاریخ الوفاء/ تألیف عالم طیبة السمهودی. برگردان فارسی آن عبارت است از: «آری هیچ کس مانند وی نتوانسته آثار مدینه منوره چه آنچه در ابتدا وجود داشته و دستخوش نابودی قرار گرفته و چه آنها که در زمان حیاتش موجود بوده ثبت و ضبط کند.»

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این مقاله برگرفته از کتاب کتاب‌شناسی زیارت، رضا باقریان موحد، مشعر، قم، ۱۳۸۷ش. ص۳۰ است.