حجازیه (کتاب)

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو
حجازیه (کتاب)
حجازیه (کتاب).jpg
برگ نخست حجازیه، که در دفتر اول «مجموعه نسخه‌های خطی فارسی» چاپ شده است.
پدید آورندگان
نویسنده ابوالاشرف یزدی
تصحیح ایرج افشار، محمد جعفر یاحقی
تاریخ نگارش سده هشتم
محتوا
موضوع سفرنامه حج
زبان فارسی
نشر
تعداد جلد ۱
تعداد صفحات ۱۵
ناشر انتشارات آستان قدس رضوی
وب‌سایت ناشر https://behnashr.razavi.ir
محل نشر تهران، مشهد
تاریخ نشر ۱۳۶۸ش.
رده‌بندی کنگره ی ۱۳۶۸ ۳ م ۲ ب/PIR ۴۰۰۳

حجازیه، گزارش حج ابوالاشرف یزدی (م.۷۶۲ق) از سادات سرشناس یزد است که در سال ۷۵۷ق. به حج رفته و این رساله را در گزارش دشواری‌های راه حج و ارائه پیشنهادهایی برای رفع آن‌ها نگاشته است. این رساله، یکی از کهن‌ترین سفرنامه‌های حج به نثر فارسی شمرده شده است. در این رساله، مهمترین مشکلات راه حج کمبود منابع آب، ناامنی مسیر و آلودگی مکه و مدینه دانسته شده است.

نویسنده، که از نزدیکان پادشاهان آل جلایر (حک:۷۴۰–۷۵۷ق) است، در پایان رساله از سلطان اویس (حک:757-776ق) می‌خواهد برای اصلاح راه حج اقداماتی انجام دهد. وی در پایان، دست خط گروهی از عالمان را در تأیید سخنان خود گردآوری کرده است.

نویسنده[ویرایش | ویرایش مبدأ]

ابوالاشرف محمد بن حسین بن علی حسینی یزدی، از ثروتمندان،[۱] بزرگان و رؤسای شهر یزد و از نزدیکان پادشاهان آل جلایر بوده است. آل جلایر بین سال‌های ۷۴۰ تا ۸۳۵ق. در عراق و آذربایجان حکومت داشتند. دایی‌ او سید عضدالدین، سفیر دربار جلایریان در هندوستان بوده و مدتی وزارت شیخ حسن جلایری (حک:۷۴۰–۷۵۷ق) را برعهده داشته است.[۲] پسوند «حسینی» که در نام او قرار دارد و تعبیر یکی از نویسندگان یادداشت‌های پایان رساله، که ابوالاشرف را از فرزندان حضرت محمد(ص) دانسته، نشانگر تعلق او به یکی از خاندان‌های سادات یزد است.[۳]

زمانه تألیف[ویرایش | ویرایش مبدأ]

سفر نویسنده به حج و نگاشتن رساله حجازیه، با سال‌های پس از فروپاشی قدرت ایلخانان (حک: ۶۵۴–۷۵۴ق) مقارنت دارد. در این سال‌ها، ایران و دیگر سرزمین‌های شرق اسلامی ثبات سیاسی نداشته و در نقاط مختلف ایران، حکومت‌های محلی قدرت داشتند. در چنین شرایطی، قبیله‌های راهزن در راه‌ها قدرت می‌گرفتند و در راه حج، چاه‌ها و منزلگاه‌ها از آبادانی می‌افتادند. در سال سفر نویسنده درگذشت شیخ حسن بزرگ، نخستین حاکم جلایریان نیز به ناامنی‌ها دامن می‌زد و شایعات فراوانی از خرابی و ناامنی راه حج بر زبان‌ها بود.[۴] وجود چنین شایعاتی، باعث شد نویسنده برای تصمیم به سفر حج، نماز استخاره به جا آورد و به قرآن تفأل زند. با آمدن آیه ۲۶ و ۲۷ سوره حج،[۵] که خداوند در آن به حضرت ابراهیم(ع) دستور ساختن کعبه و اعلام فرمان حج را داده، ابوالاشرف به انجام سفر حج مصمم شد.[۴]

محتوا[ویرایش | ویرایش مبدأ]

رساله حجازیه، گزارش سفر نویسنده در سال ۷۵۷ق. از ایران به عراق و از آنجا به حجاز، برای انجام مناسک حج است. این رساله، با هدف ارائه گزارشی درباره وضع راه‌های حج برای سلطان اویس (حک:757-776ق) نگاشته شده و تنها در مواردی اندک، به گزارش رویدادها و شرح سفر پرداخته است.

نویسنده، سفر خود را در سال ۷۵۷ق. از یزد آغاز کرده،[۱] از مسیر کهگیولیه و شوشتر به بغداد رفته[یادداشت ۱] و از آنجا به حجاز رسیده[یادداشت ۲][۶] و پس از مناسک حج در مکه، برای زیارت به مدینه رفته است.[۷]

منابع آب راه حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

منابع آب در طول راه، مهم‌ترین مشکلی است که نویسنده به آن پرداخته است.[۸] به گفته او، در بسیاری از منازل سفر حج، چاه‌ها و کاریزها[یادداشت ۳] به دلیل عدم رسیدگی خشک شده بودند و کاروانیان برای رسیدن به آب به مشکل افتاده و دوباره به حفر چاه پرداخته‌اند. به باور نویسنده، برخلاف آنچه به نظر می‌رسد، حجاز و راه حج منابع آب زیر زمینی خوبی داشته است و در بیشتر منازل با حفر چند گز می‌شد به آب شیرین فراوان رسید. ابوالاشرف، راه بهره بردن از منابع آب منطقه را حفر کاریزها و انتقال آب دانسته است. او وجود برخی از آبادی‌های راه حجاز، مانند نخله محمود و وادی صفرا را که سرسبز بوده، دلیلی بر استعداد طبیعی منطقه حجاز دانسته است.[۹]

راهزنی در راه حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

راهزنی قبیله‌های عرب بدوی و چپاول کاروان‌های حاجیان، دومین مشکلی است که نویسنده به آن پرداخته است. او در این باره، با رئیسان قبایل عرب و اشراف مکه مذاکره کرده است. اعراب گفته‌اند در صورتی که شاهان در آبادانی راه حج اقدام کنند و چاه‌ها حفر کنند و آب جاری کنند، ما نیز به کشاورزی و اقامت در آن خواهیم پرداخت و به آبادانی راه‌ها کمک خواهیم کرد.[۱۰]

آلودگی مکه و مدینه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

به گفته نویسنده، نظافت توسط حاجیان و عرب‌ها در مکان‌های مقدس مکه و مدینه رعایت نمی‌شده است. برخی از نگرانی‌های او در این باره عبارت است از:‌ خوابیدن حاجیان در مسجدالحرام؛ آوردن احشام به اطراف حرم و تبدیل آن به جایی شبیه اصطبل‌ها؛ آمدن همه افراد بر سر قبر حضرت محمد(ص) بدون رعایت ادب برای بوسیدن قبر و اکتفا نکردن به عتبه‌بوسی.

نویسنده در مذاکرات خود با رؤسای حجاز، پاکیزه کردن حرمین و رفع نجاسات از اطراف مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) و منابع آب شهر را لازم دانسته است.[۱۱]

سفارش‌ها به سلطان اویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نویسنده، در بند پایانی رساله از سلطان اویس خواسته است جهت آبادانی راه حج اقدام کند. او به شاه پیشنهاد کرده تا خود شاه بازسازی چند منزل از منازل را نذر کرده و با این کار نام خود را نیز نیک گرداند. او همچنین پیشنهاد کرده برای این کار، سفیرانی نزد پادشاهان مصر[یادداشت ۴] فرستاده شود و لزوم آبادانی راه حج به آنان تذکر داده شود و به آنها گفته شود یا خود آنها که حاکمان حجاز هستند به این کار اقدام کنند یا اجازه آن را به پادشاهان جلایری بدهند.[۱۲]

یادداشت‌های دیگران[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در پایان رساله، یادداشت‌های کوتاهی از برخی عالمان و سرشناسان که به گمان، همسفر نویسنده بوده‌اند آمده است. درونمایه این یادداشت‌ها، تأیید مطالب رساله و لزوم رسیدگی به مشکلات راه حج است. برخی از یادداشت‌نویسان در پایان رساله عبارتند از: اسحاق بن عبداللطیف بن اسماعیل قصری؛ میمون شاه بن ابراهیم بن رشید و فضل الله بن عبدالمؤمن بن ابراهیم بن رشید که نوادگان خواجه رشید الدین فضل الله بودند؛ محمد بن یوسف معروف به شمس الائمه کرمانی؛ خواجه مرجان آغا که مدتی حاکم بغداد و از بزرگان دولت جلایری بود[۱۳] و محمد بن جنید سکندرانی. یکی از این دست‌خط‌ها، از خود شاه اویس جلایری است که در آن وعده رفع کاستی‌ها را داده است.[۱۴]

در پایان نسخه چاپی، مطلب ناتمامی با عنوان «ذکر منازل مبارک از مشهد امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)» آمده است. در این بخش که تنها چند خط از آن باقی مانده، به منازل حج و منابع آب آنها پرداخته است.[۱۵]

نویسنده در میانه رساله، وقتی تعداد منزل‌های راه، از ابتدای مشهد امام علی(ع) تا مکه را ذکر می‌کند، می‌گوید: «مفصل و مشروح [آن]، بر ظهر نوشته».[۱۶] به گمانِ برخی،[۱۷] بر پایه این عبارت، مطلب ناتمام در پایان رساله، همین تفصیل منازل حج بوده، که تنها چند خط از آن باقی مانده است.

ویژگی‌ها[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • رساله حجازیه، که در سده هشتم قمری نگاشته شده، یکی از کهن‌ترین سفرنامه‌های حج به نثر فارسی شمرده شده است.[۱۸]
  • نثر رساله، متکلّف و در جاهایی مسجع است. از دیگر ویژگی‌های آن، اشاره‌های پُرشمار به آیات و روایات، بیان اشعار و کاربرد فراوان واژگان عربی است. نمونه‌ای از نثر رساله:[۱۹]


نسخه خطی و چاپی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

مجموعه رسائل خطی فارسی، که رساله حجازیه در آن چاپ شده است.

از رساله حجازیه تنها یک نسخه باقی مانده که همراه با نسخه خطی کتاب «نهایة المسؤول فی درایة الرسول» صحافی شده و در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. بخشی از این رساله، در انتهای «نهایة المسؤول» و بخش دیگر آن در میانه این کتاب صحافی شده است.[۲۰]

بخش نخست رساله، که شامل سه برگ آغازین رساله است، ابتدا با تصحیح ایرج افشار، در مجموعه مقالات یادنامه «محیط ادب»، از صفحه۴۴۲ تا ۴۵۱، در تهران، توسط مجله یغما، در سال ۱۳۵۷ش. به چاپ رسید.[۲۱] محمد جعفر یاحقی، که چند سال بعد به تصحیح نهایة المسئول پرداخت، باقی این رساله را در صفحات میانی آن کتاب یافت. این رساله، پس از تصحیح وی، در دفتر اول «مجموعه رسائل خطی فارسی»، در صفحات ۳۰ تا ۴۵، در مشهد، توسط انتشارات آستان قدس رضوی، در سال ۱۳۶۸ش. چاپ شد.[۲۲] این کتاب، در همان سال، در تهران نیز به چاپ رسید.[۲۳]

پیوند به بیرون[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • کتابشناسی نسخه خطی «نهایة المسؤول فی روایة الرسول»، که تنها نسخه خطی «حجازیه»، میان برگه‌های آن صحافی شده است؛ اصلی، آرشیو.

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۰–۳۱.
  2. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۲؛ محیط ادب، ص442-443.
  3. محیط ادب، ص443؛ مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۴۴.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۱.
  5. ترجمه قرآن (انصاریان)، ص۳۳۵.
  6. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۳–۳۴.
  7. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۱–۳۳.
  8. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۵.
  9. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۶–۳۷.
  10. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۸–۳۹.
  11. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۶–۳۷.
  12. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۹–۴۰.
  13. تاریخ حبیب السیر، ج3، ص240.
  14. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۴۱–۴۴.
  15. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۴۵.
  16. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۵.
  17. دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۵۱۱.
  18. دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۵۰۷.
  19. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص۳۳-۳۴.
  20. مجموعه رسائل خطی فارسی، دفتر اول (حجازیه)، ص28.
  21. کتاب‌شناسی محیط ادب، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  22. کتابشناسی مجموعه رسائل خطی فارسی (مشهد)، سازمان اسناد و کتابخانه‌ ملی جمهوری اسلامی ایران.
  23. کتاب‌شناسی مجموعه رسائل خطی فارسی (تهران)، سازمان اسناد و کتابخانه‌ ملی جمهوری اسلامی ایران.
  1. ایرانیان در آن دوران برای رفتن به حج، در آغاز به عراق می‌رفتند و همراه کاروان عراق راهی حجاز می‌شدند. به گزارش ابوالاشرف، راه سفر ایرانیان به بغداد، از کهگیلویه و شوشتر می‌گذشته است. وی با گذر از این شهر به بغداد رفته و از آنجا همراه با کاروان حج عراقی به حج رفته است.
  2. در آن سال کاروان حج عراق با حمایت سلطان اویس (حک:۷۵۷–۷۷۶ق) و همراه با جمعی از بزرگان دینی و حکومتی از عراق عازم حجاز شد.
  3. قنات‌ها.
  4. که در آن زمان ممالیک (حک:۶۴۸–۹۲۲ق) بودند.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

Links.pngمنبع اصلی مقاله: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل حجازیه.
  • تاریخ حبیب السیر، غیاث‌الدین خواند میر (م.۹۴۲ق)، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
  • ترجمه قرآن (انصاریان)، حسین انصاریان، اسوه، قم، ۱۳۸۳ش.
  • مجموعه رسائل خطی فارسی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
  • محیط ادب، محمد محیط طباطبایی، به کوشش یغمایی و دیگران، تهران، مجله یغما، ۱۳۵۷ش.