Article-dot.png
Article-dot.png
Article-dot.png
Article-dot.png
Article-dot.png

اتحاف الوری باخبار ام القری

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اتحاف الوری باخبار ام القری
اتحاف الوری.jpg
پدید آورندگان
نویسنده عمر بن محمد بن فهد
به کوشش فهیم محمد شلتوت
محتوا
زبان عربی
نشر
تعداد جلد سه جلد
ناشر مرکز البحث العلمی و احیاء التراث الاسلامی
تاریخ نشر سال ۱۴۰۴ق

اتحاف الوری باخبار ام‌ القری از مهم‌ترین منابع تاریخ محلی مکه است که در سده نهم هجری نگاشته شده و وقایع تاریخ مکه را از ظهور اسلام تا سال ۸۵۵ گزارش کرده است. اتحاف الوری نخستین اثر تاریخ مکه است که به شکل سال‌شمار تدوین شده است. این کتاب در اصل ذیلی است بر شفاء الغرام نوشته تقی الدین فاسی که اطلاعات آن کتاب را بر اساس سال وقوع مرتب کرده و به اطلاعات آن افزوده است. سبک تدوین کتاب، الگویی برای نویسندگان بعدی بود و مطالب کتاب نیز به شکل گسترده مورد استناد نویسندگان تاریخ محلی مکه قرار گرفت.

نویسنده[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نوشتار اصلی: عمر بن فهد

عمر بن محمد بن محمد بن محمد بن فهد، از محدثان و مورخان بزرگ خاندان مشهور بنی فهد است. نام او محمد بود؛ ولی بیشتر وی را عمر می‌خواندند. لقب او نجم ‌الدین و کنیه‌اش ابوالقاسم و همچون دیگر عالمان خاندانش به ابن فهد مشهور است.[۱] او در سال ۸۱۲ به دنیا آمد و بعد از آموزش نزد پدر سفرهای متعددی برای علم آموزی انجام داد. از آن میان سفرهایش به مصر و شاگردی‌اش نزد استادان مصری از جمله ابن حجر عسقلانی شایان ذکر است.[۲] وی در سال ۸۸۵ درگذشت.[۳]

محتوا و روش[ویرایش | ویرایش مبدأ]

اتحاف الوری از پربرگ‌ترین آثار تاریخ محلی مکه است و اخبار مکه را از سال تولد پیامبر گرامی تا سال ۸۸۵ق. در بر دارد. توجه ابن فهد بیشتر به شرح وقایع است تا وصف اشیا و اماکن.

او مطالب کتاب را به سبک سال‌شمار سامان بخشیده و در مطالب مرتب به هر سال به وقایعی همچون نام امیر حج در آن سال، بازسازی‌های اماکن و بناهای مکه در آن سال، گزارش شمار حج‌گزاران کشورهای مختلف؛[۴] یادکرد و شرح تغییرات و رویدادهای غیرعادی که در حج پیش آمده‌اند؛ تغییرات کعبه و اشیای مربوط به آن و توسعه‌های مسجدالحرام؛[۵] گزارش‌هایی از کاروان‌های حج کشورهای اسلامی و مسیر حرکت آن‌ها؛[۶] رخدادهای سیاسی و نظامی مربوط به حج و مکه[۷] و هر‌گونه رویداد در سرزمین‌های دیگر که به گونه‌ای با حج مسلمانان مرتبط بوده‌اند؛[۸] رویدادهای ناگوار طبیعی[۹] و غیرطبیعی،[۱۰] فعالیت‌های عمرانی و آبادانی مکیان؛ تولد و وفات سرشناسان مکه؛ و گزارش حج سرشناسان کشورهای اسلامی اشاره کرده است.

ذیلی بر شفاء الغرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]

خود ابن فهد می‌گوید در این کتاب قصد داشته اطلاعات ابوعبدالله فاسی (م.۸۳۲ق.) در کتاب شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام و تلخیص‌های شش‌گانه آن را به ترتیب زمان وقوع رخدادها و سال به سال بیاورد و نیز اطلاعاتی را که در کتاب فاسی ذکر نشده و نیز اخبار مربوط به زمان خویش را ذیل کتاب فاسی بازنگارد.[۱۱]از همین روست که که برخی برخی از کتاب او با تعابیری همانند ذیل علی تاریخ مکة الفاسی یاد کرده‌اند که نشان می‌دهد این کتاب تکملة شفاء ‌الغرام ابوعبدالله فاسی (م.۸۳۲ق.) است.

اهمیت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

ابن فهد، به ظاهر، تنها مورخی است که به رویدادهای سال‌های ۸۳۰-۸۸۵ق. پرداخته است. جز او محمد بن احمد صاغانی قرشی (م.۸۵۴ق.) در نوشته‌هایش درباره تاریخ مکه و مسجدالحرام از این دوره زمانی سخن گفته که در مقایسه با اتحاف الوری به لحاظ گستره زمان و مطلب، کم‌برگ است.[۱۲]

دقت و جامعیت نسبی اتحاف الوری در گزارش سالیانه رخدادهای مکه موجب شده تا این کتاب همواره از منابع مهم پژوهشگران به شمار آید. محمد بن عبد الرحمن سخاوی بدین کتاب بسیار استناد کرده و در الضوء اللامع مطالبی پرشمار از آن آورده است. بر پایه گزارش سخاوی (م.۹۰۲ق.)، استاد او ابن حجر (م.۸۵۲ق.) و نیز مقریزی (م.۸۴۵ق.) گزارش‌هایی از این کتاب داشته‌اند.[۱۳] بسیاری از گزارش‌های کتاب الإعلام بأعلام البلدالحرام نوشته قطب الدین نهروالی (م.۹۹۰ق.) نیز برگرفته از اتحاف الوری است.[۱۴]

روش سال‌شمار ابن فهد سرمشق نیز برخی از نویسندگان پس از او شد؛ همانند فرزندش عبدالعزیز (م.۹۲۰ق.) که در کتاب بلوغ القِری فی ذیل اتحاف الوری بأخبار ام القُری رویدادهای سال ۸۸۵ تا ۹۲۲ق. را ثبت کرد و به روش پدر تفصیل بیشتر داد و مطالب را به ترتیب ماهانه آورد. نیز نوه ابن فهد، جارالله محمد بن عبدالعزیز (م.۹۵۴ق.) در کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القری لتکملة اتحاف الوری همین شیوه را پی گرفت.

چاپ‌ها[ویرایش | ویرایش مبدأ]

فهیم محمد شلتوت، محقق عربستانی، جلد یکم کتاب را با سه نسخه خطی و جلد دوم و سوم را با دو نسخه تصحیح کرده و در آغاز هر جلد مقدمه‌ای کوتاه نوشته است. این سه جلد را «مرکز البحث العلمی و احیاء التراث الاسلامی» به سال ۱۴۰۴ق. چاپ کرده است. عبدالکریم باز، بخش دیگر کتاب را در یک جلد تصحیح نموده و به سال ۱۴۰۸ق. در همان مرکز به چاپ سپرده است.

هر دو مصحح، منابع گزارش‌های کتاب را تحقیق کرده و آن‌ها را در پانوشت، همراه برخی توضیحات دیگر آورده‌اند. افزون بر نسخه‌های خطی یاد شده، از دیگر منابع تاریخی سود جسته‌اند و گاه نیز کلمه‌ای را از خود بر متن افروده‌اند.این چهار جلد دارای ۲۷۸۸ صفحه است. جلد پنجم ویژه فهرست‌های کتاب است که با کوشش محمد اسماعیل سید احمد، صادق بیلی و محمد ابوشادی فراهم آمده و در سال ۱۴۱۰ چاپ شده است.

پیوند به بیرون[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. الضوء اللامع، ج۶، ص۱۲۶
  2. الضوء اللامع، ج۶، ص۱۲۶-۱۲۷
  3. اتحاف الوری، ج۱، ص۱۴ (مقدمه)
  4. برای نمونه: اتحاف الوری، ج۳، ص۳۷، ۱۴۳
  5. برای نمونه:اتحاف الوری،ج۳، ص۱۷۳-۱۷۷ و ۲۰۴-۲۱۴
  6. برای نمونه:اتحاف الوری، ج۲، ص۴۰۱، ۴۰۵؛ ج۳، ص۱۳۴، ۱۴۸
  7. برای نمونه: اتحاف الوری، ج۲، ص۳۶۰، ۴۸۳
  8. برای نمونه: اتحاف الوری، ج۳، ص۴۸۲
  9. اتحاف الوری، ج۲، ص۳۶۱؛ ج۳، ص۳۷
  10. برای نمونه: اتحاف الوری، ج۲، ص۱۹۲؛ ج۳، ص۳۷
  11. اتحاف الوری، ج۱، ص۵-۶
  12. اتحاف الوری، ص۱۸
  13. الضوء اللامع، ج۶، ص۱۲۹-۱۳۰
  14. نک: الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۸۱، ۸۶، ۸۸، ۹۵-۹۷

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

Links.pngمنبع اصلی مقاله: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل اتحاف الوری.
  • اتحاف الوری باخبار ام القری: عمر بن محمد بن فهد (م.۸۸۵ق.)، به کوشش شلتوت و عبدالکریم، مکه، مرکز البحث العلمی و احیاء التراث الاسلامی، ۱۴۰۴ق
  • الإعلام بأعلام بیت الله الحرام: محمد بن احمد النهروالی (م.۹۹۰ق.)، به کوشش علی محمد، قاهره، المکتبة الثقافیة الدینیه، ۲۰۰۴م
  • بلوغ القری فی ذیل اتحاف الوری باخبار ام القری: عبدالعزیز بن النجم بن فهد (م.۹۲۲ق.)، به کوشش صلاح الدین بن خلیل ابراهیم و دیگران، قاهره،‌دار القاهره، ۲۰۰۵م
  • الدر الکمین بذیل العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین: عمر بن محمد بن فهد (م.۸۸۵ق.)، به کوشش عبدالملک بن دهیش، بیروت، دار خضاعه، ۲۰۰۰م
  • الضوء اللامع: شمس الدین السخاوی (م.۹۲۰ق.)، قاهره، دار الکتاب الاسلامی
  • غایة المرام بأخبار سلطنة البلد الحرام: عبدالعزیز بن فهد المکی (م.۹۲۰ق.)، به کوشش فهیم شلتوت، جده،‌دار المدنی، ۱۹۸۶م