انس الساری

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو
انس الساری
انس الساری.jpg
پدید آورندگان
نویسنده محمد بن احمدابن ملیح
تاریخ نگارش قرن یازدهم
محتوا
موضوع سفرنامه حج
زبان عربی
نشر
تعداد جلد 1 جلد
تعداد صفحات 193
قطع قطع وزیری
محل نشر شهر فاس کشور مغرب
تاریخ نشر 1968م.

انس الساری و السارب من اقطار المغارب الی منتهی الآمال و المآرب سید الاعاجم و الاعارب سفرنامه حج نوشته ابوعبدالله محمد بن احمد مشهور به السراج و ملقب به ابن ملیح است. سفر ابن ملیح از مراکش تا مکه و سپس بازگشت به مراکش بیش از دو سال در فاصله سال های 1040 تا 1042 قمری به طول انجامید و گویا او سفرنامه‌اش را بعد از سال 1045 نگاشته است.

سفرنامه که نثری ادبی دارد و آمیخته به شعرهای متعدد است، حاوی گزارشی دقیق و شامل اطلاعات جغرافیای طبیعی و انسانی از منازل سفر حج مردمان مغرب اسلامی است.

این سفرنامه که نویسنده آن به زیارت مقابر و زیارتگاه‌های منسوب به انبیا، امام‌زادگان، علما و صوفیه پایبندی داشته است، از نظر شناخت فرهنگ زیارت و اماکن زیارتی در شمال آفریقا، مصر، شام و حجاز ارزشمند است. سفرنامه همچنین شامل توصیفی قبور امامان(ع) در قبرستان بقیع در مدینه و مختصری از فضایل ایشان است. توصیف مفصل بناها و زیارتگاه‌های مصر و گزارش برخی جزییات بنای مسجدالنبی بعد از بازسازی سال ۸۷۹ قمری، از ویژگی‌های کتاب است.

ابن ملیح به تصوف گرایش داشت و سفرش را با کاروانی از صوفیان مغرب آغاز کرد و در طول سفر نیز به دیدار مشایخ صوفیه رفته و از آنان یاد کرده است.

نام و نشان سفرنامه و نویسنده[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نام کامل این اثر انس الساری و السارب من اقطار المغارب الی منتهی الآمال و المآرب سید الاعاجم و الاعارب است.[۱]

نویسنده این کتاب، یکی از اهالی مراکش به نام ابوعبدالله محمد بن احمد مشهور به السراج و ملقب به ابن ملیح است. درباره زندگی او، جز آن‌چه در خود کتاب می‌توان یافت، آگاهی نداریم و تاریخ تولد و مرگ او نیز معلوم نیست.[۲]

زمان سفر و نگارش سفرنامه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

سفر وی که بیش از دو سال، از 1040 تا 1042ق. به طول انجامید، مقارن است با دوران فرمانروایی ولید بن زیدان سعدی (درگذشت 1045ق.) پادشاه مراکش[۳] از آن‌جا که ابن ملیح در متن کتاب برای ولید بن زیدان طلب رحمت کرده[۴] ، می‌توان نتیجه گرفت که سفرنامه خود را پس از مرگ وی (1045ق.) و دست‌کم سه سال پس از بازگشت از سفر نگاشته است.

اهمیت و سبک[ویرایش | ویرایش مبدأ]

اهمیت این سفرنامه در ‌گزارش دقیق جغرافیایی است که ابن ملیح از منازل سفر و ویژگی‌های آن‌ها همچون پوشش گیاهی[۵] ، پر آب بودن چشمه‌ها[۶] ، مهمان‌نواز بودن مردم[۷] ، زبان آن‌ها[۸] ، و ... ارائه کرده و سفرنامه خود را به راهنمای سفر حج برای حاجیان مغربی تبدیل کرده است. مسیر ابن ملیح بر خلاف مسیر معمول در سفر مغربی‌ها به مصر که راه دریایی بوده، از صحرا گذشته و سفرنامه او از این نظر نیز دارای اهمیت است.[۹]

سبک نگارش[ویرایش | ویرایش مبدأ]

از مطالب کتاب می‌توان به دانش نویسنده در علوم دینی و ادبیات عرب پی برد. ابن ملیح سفرنامه خود را به نثر متکلف که در سده یازدهم ق. در مراکش رایج بوده، نوشته است.[۱۰] متن سفرنامه سرشار از مترادفات، تشبیهات، القاب طولانی، و اِطناب است. نویسنده در جای جای کتاب، برای بیان عواطف و احساسات خود، خواه در وصف زیبایی شهرها و مناظر طبیعی و خواه در بیان احساسات دینی، از شعر بهره برده است.[۱۱] از متن کتاب همچنین می‌توان به گرایش صوفیانه وی که آن هنگام در مغرب رایج بوده، پی برد.

سفر با کاروان صوفیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

کاروانی که ابن ملیح با آن همراه بوده، سفر خود را به سال 1040ق. به رهبری یکی از صوفیان با نام محمد بن عبدالعزیز از شهر مراکش آغاز کرده است.[۱۲] در طول سفر و منزل به منزل، بر شمار این کاروانیان افزوده شده است.[۱۳] مسیر این کاروان از راه بیابان و از مراکش به مصر و از آن‌جا به حجاز بوده است

وصف مزار صوفیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نویسنده سفر خود را با زیارت آرامگاه‌ها و مزار صوفیان و اولیا چون ابوعباس سَبتی آغاز کرده[۱۴] و در طول سفر نیز به دیدار با صوفیان و زیارت قبور صوفیان در شهرهای گوناگون رفته و به معرفی هریک از آنان و شرح مختصر زندگی و بیان کراماتشان پرداخته است.[۱۵] ابن ملیح در ذکر زندگی‌نامه صوفیان و کرامات آن‌ها از کتاب التَّشَوُّف تادِلی، نگاشته قرن دهم ق. بهره فراوان برده است.[۱۶]

گزارش از مصر[ویرایش | ویرایش مبدأ]

کاروان پس از گذراندن 162 منزل[۱۷] در 13 شوال 1041ق. به مصر رسیده است.[۱۸] شکوه و زیبایی مصر، ابن ملیح را سخت شیفته خود کرده است. وی در فضیلت مصر، روایت‌های بسیار ‌گزارش کرده[۱۹] و به وصف ویژگی‌های ظاهری بناها پرداخته است.[۲۰]

نویسنده از بناهای مشهور مصر همچون بیمارستان قاهره[۲۱] و اهرام[۲۲] دیدن کرده و در وصف مسجد ابن طولون[۲۳] و جامع الازهر[۲۴] از برخی رسوم درس و عبادت در آن‌ها یاد کرده است.

زیارتگاه‌های مصر[ویرایش | ویرایش مبدأ]

وی همچنین به زیارت مشهد راس امام حسین بن علی (ع)، امام زین العابدین (علیه‌السّلام) (مدفن سر زید بن علی بن حسین[۲۵] و نفیسه دخت گرامی ایشان[۲۶] رفته و از قرافه که یکی از شهرهای مصر و آرامگاه بسیاری از انبیا، صوفیان، دانشمندان و بندگان صالح خدا است، دیدار کرده است.[۲۷]

در پی 14 روز اقامت در مصر، سرانجام کاروان در 27 شوال راه حجاز را در پیش گرفته است.[۲۸]

گزارش از مکه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

بعد از وصف مصر، ابن ملیح تنها به ذکر نام 35 منزل در ادامه مسیر تا مکه اکتفا کرده است[۲۹] مانند عقبه ایله که مکان دیدار کاروان‌های شام و غزه و دیگر کاروان‌ها است.[۳۰]

کاروان در 7 ذی‌حجه به مکه رسیده است.[۳۱] ابن ملیح در این بخش به شرح و توضیح فرائض و سنن و اوراد مستحب حج پرداخته است.[۳۲]

او مختصری از تاریخ بنای کعبه را یاد کرده[۳۳] و برخی ویژگی‌های ظاهری کعبه[۳۴] همچون ارتفاع ارکان و فاصله آن‌ها از یکدیگر را بیان کرده است. برای نمونه، درباره رنگ حجرالاسود و لکه سفید بر آن سخن گفته و روایاتی درباره دلیل سیاه بودن حجر[۳۵] و فضیلت‌ها و کرامات زیارت کعبه ‌گزارش کرده است.[۳۶]

گزارش از مدینه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در پی اتمام مراسم حج و وداع با مکه، کاروان مغربی راهی مدینه شد.[۳۷]

آبار علی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در مسیر مدینه، از مسجد غزاله و آبار علی دیدار کرده است. به گفته ابن ملیح، آبارعلی شامل سه چاه بزرگ و پر آب است که نزدیک آن مسجدی بزرگ قرار دارد و زائران با غسل کردن در آن برای ورود به مدینه آماده می‌شوند.[۳۸]

مسجدالنبی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این کاروان سه روز در مدینه اقامت داشته و ابن ملیح افزون بر بیان آداب زیارت مدینه و قبر پیامبر[۳۹] آگاهی‌های ارزنده‌ای از مسجدالنبی ارائه کرده است. او منبر پیامبر را به‌طور کامل وصف نموده و کتیبه‌های روی منبر و پیرامون محراب را ‌گزارش کرده است.[۴۰] وصف ابن ملیح از مسجدالنبی بدان سبب که نخستین وصف پس از بازسازی مسجد به سال 879ق. در روزگار قایتبای به‌شمار می‌رود، درخور توجه است.

او طول مسجدالنبی را 300 ذراع و عرض آن را 200 ذراع دانسته و شمار ستون‌ها را 300 عدد شمرده است.[۴۱] به گفته وی، در وسط حرم صحنی بوده که با شن و ماسه پوشیده شده و در چهار طرف آن رواق‌هایی قرار داشته و در میان آن یک درخت نخل بوده است.[۴۲]

مسجدهای مدینه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

ابن ملیح از دو مسجد قبا و فتح دیدن کرده و به بازسازی مسجد قبا به سال 671ق. اشاره و طول و عرض مسجد و ساختمان آن را به اختصار یاد نموده است.[۴۳] سپس به زیارت شهدای احد رفته و از قبر حمزه و فضیلت‌های ایشان سخن گفته است.[۴۴]

قبرستان بقیع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نویسنده در وصف بقیع به برخی مشاهد آن مانند مشهد مالک بن انس، عباس، محمد بن حنفیه، فاطمه بنت اسد، عقیل بن ابی طالب، همسران پیامبر (ص) و عثمان بن عفاناشاره کرده و به پشتوانه کتاب‌های حدیثی و تاریخی، روایاتی در فضیلت‌های هریک آورده است. او همچنین قبر یکی از صوفیه متاخر به نام عبدالکرم القسطار را زیارت کرده است.[۴۵]

ابن ملیح ضمن اشاره به قبور اهل بیت، پاره‌ای از فضیلت‌های حسنین (ع) را بیان کرده و امام محمدباقر (ع) را از اولیای خدا و مدوّن حقائق صوفیه دانسته[۴۶] و به جایگاه علمی و معنوی امام صادق (ع) پرداخته است.[۴۷] وی همچنین به نزول آیه تطهیر در حق اهل بیت اشاره کرده است.[۴۸]

هدیه پادشاه مراکش به مسجدالنبی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

برگی از نسخه خطی

نویسنده در این بخش، از هدیه پادشاه مراکش، ولید بن زیدان، به مسجدالنبی سخن گفته که شامل دو شمعدان طلا سوار بر دو یاقوت کبود، دو شمعدان از نقره خالص، دو صندوق مملو از شمع عنبر، سکه‌های طلا و نامه‌ای همراه با یک قصیده بوده است.[۴۹] این هدیه به دست یکی از سرداران نظامی پادشاه که در جایی میان درعه و تابلبالت، از شهرهای مغرب، به کاروان پیوسته بود، به مسجدالنبی تقدیم شد.[۵۰]

مسیر بازگشت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در هفتم محرم، کاروان، مدینه را ترک کرده و مسیر بازگشت را در پیش گرفته است.[۵۱] از مواردی که نویسنده به آن اشاره کرده، استقبال مردم مدینه هنگام ورود کاروان به شهر و همچینین بدرقه ایشان از کاروان هنگام عزیمت از آن است.[۵۲]

کاروانیان در پی 55 روز اقامت در مصر[۵۳] 17 روز در کرداسه[۵۴] ، هفت روز در سیوه[۵۵] ، 17 روز در روستای محمد بن جلیل که به نام یکی از صوفیان بوده[۵۶] ، در 3 شوال سال 1042ق. وارد درعه شده است.[۵۷] شرح مسیر سفر با ورود کاروان به تکانه[۵۸] به پایان رسیده و نویسنده تاریخ ورود خود به مراکش را یاد نکرده است.

نسخه خطی و چاپی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

از سفرنامه انس الساری تنها یک نسخه خطی در محل الخزانة العامه کشور مغرب یافت می‌شود.[۵۹] این کتاب به سال 1968میلادی با تحقیق محمد الفاسی در شهر فاس کشور مغرب در 193 صفحه و قطع وزیری به چاپ رسیده و به سال 2000میلادی تجدید چاپ شده است.

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. الاعلام، ج6، ص8؛الاعلام بمن حل مراکش و اغمات، ج5، ص259.
  2. رحلة الرحلات، ج1، ص194.
  3. انس الساری، ص103.
  4. انس الساری، ص103.
  5. انس الساری، ص28.
  6. انس الساری، ص29.
  7. انس الساری، ص26-27.
  8. انس الساری، ص28.
  9. دلیل مؤرخ المغرب الاقصی، ص228.
  10. السیاسة و المجتمع، ص429.
  11. انس الساری، ص41. انس الساری، ص92.
  12. انس الساری، ص2.
  13. انس الساری، ص29-30.
  14. انس الساری، ص2.
  15. انس الساری، ص14-24. انس الساری، ص49.
  16. التشوف الی رجال التصوف، ص464-465.
  17. انس الساری، ص142.
  18. انس الساری، ص43.
  19. انس الساری، ص43-46.
  20. انس الساری، ص47-48؛انس الساری، ص67.
  21. انس الساری، ص67.
  22. انس الساری، ص68.
  23. انس الساری، ص47.
  24. انس الساری، ص48.
  25. مزارات اهل البیت و تاریخها، ص281؛انس الساری، ص55.
  26. انس الساری، ص53.
  27. انس الساری، ص55-60.
  28. انس الساری، ص69.
  29. انس الساری، ص142.
  30. انس الساری، ص71.
  31. انس الساری، ص76.
  32. انس الساری، ص73-75؛انس الساری، ص79؛انس الساری، ص86-88.
  33. انس الساری، ص80-81.
  34. انس الساری، ص82-86.
  35. انس الساری، ص83.
  36. انس الساری، ص84-85.
  37. انس الساری، ص89.
  38. انس الساری، ص91-92.
  39. انس الساری، ص96-98.
  40. انس الساری، ص99.
  41. انس الساری، ص100.
  42. انس الساری، ص100.
  43. انس الساری، ص104-106.
  44. انس الساری، ص107.
  45. انس الساری، ص107-115.
  46. انس الساری، ص110.
  47. انس الساری، ص111. ‌
  48. انس الساری، ص110.
  49. انس الساری، ص103.
  50. انس الساری، ص28؛انس الساری، ص103.
  51. انس الساری، ص124-129.
  52. انس الساری، ص96، 125.
  53. انس الساری، ص131.
  54. انس الساری، ص132.
  55. انس الساری، ص132.
  56. انس الساری، ص132.
  57. انس الساری، ص135.
  58. انس الساری، ص136.
  59. الاعلام، ج6، ص8.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

Links.pngمحتوای این مقاله برگرفته شده از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل انس الساری.
  • الاعلام بمن حل مراکش و اغمات من الاعلام: عباس بن ابراهیم السملالی، رباط، ملکیه، 1396ق.
  • الاعلام: الزرکلی (درگذشت 1396ق.)، بیروت، دار العلم للملایین، 1997م.
  • التشوف الی رجال التصوف و اخبار ابی عباس السبتی: ابن زیات (درگذشت 627ق.)، احمد التوفیق، رباط، کلیة الآداب، 1997م.
  • دلیل مؤرخ المغرب الاقصی: عبدالسلام بن عبدالقادر المری، بیروت، دار الفکر، 1418ق.
  • رحلة الرحلات مکه فی مائة رحلة مغربیه و رحله: عبدالهادی التازی، ریاض، مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی، به کوشش طاشکندی، 1426ق.
  • السیاسة و المجتمع فی العصر السعدی: ابراهیم حرکات، دار الرشاد الحدیثیه، 1408ق.
  • فصلنامه مرکز بحوث و الدراسات الاسلامیه.
  • مزارات اهل بیت و تاریخها: محمد حسین الحسینی الجلالی، اعلمی، 1415ق.