اهل سنت: تفاوت میان نسخهها
Gholampour (بحث | مشارکتها) |
|||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
== زیارت از نظر اهل سنت == | == زیارت از نظر اهل سنت == | ||
از دیدگاه مذاهب چهارگانه، حنفیان<ref>سرخسی، ج۲۴، ص۱۰؛ شرنبلانی، ج۱، ص۲۲۹؛ رد المحتار، ج۲، ص۶۲۶؛ قاری، ج۴، ص۱۲۵۵؛ تهانوی، ج۲، ص۱۰۸۲.</ref> و مالکیان قائل به جواز و استحباب،<ref>موطأ، ج۲، ص۴۸۵؛ المدخل، ج۱، ص۲۵۵.</ref> شافعیان<ref>المهذب (فقه شافعی)، ج۱، ص۳۱۷؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۴۴۵؛ فتحالباری، ج۳، ص۶۶؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۴۸۴.</ref> و حنبلیان (به جز ابن تیمیه)<ref>مقدسى، ج ۲، ص۵۶۵-۵۷۰.</ref> همگی قائل به جواز زیارت هستند؛ ازاینرو جز وهابیت، همهٔ مذاهب اسلامی زیارت قبور را مشروع دانسته و سیرهٔ مسلمانان بر عمران و احترام زیارتگاهها بوده است.<ref>تاریخ بغداد، ج ۱، ص۵۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۲، ص۲۴۱؛ المستدرک، ج ۳، ص۵۱۸؛ وفیات الأعیان، ج ۴، ص۱۶۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱، ص۱۱۴؛ ابن جوزی، مناقب، ج ۱، ص۶۰۷-۶۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۶، ص۱۰۰.</ref> | |||
وهابیها زیارت را [[حرام]] میدانند، حال آنکه ادله روایی اهل سنت بر مشروعیت آن تأکید دارند.<ref>کنزالعمال، ج۵، ص۷۴.</ref> سیرهٔ مسلمانان از صدر اسلام بر پایه زیارت قبور استوار بوده است. خود پیامبر(ص) از [[بقیع]]،<ref>صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.</ref> [[غزوه احد|شهدای احد]]<ref>رد المحتار، ج۲، ص۲۴۲.</ref> و قبر [[آمنه بنت وهب|مادرش]]<ref>شعب الإیمان، ج۱۱، ص۴۶۹.</ref> و نیز [[صحابه]] و [[تابعین|تابعینی]] چون [[عبدالله بن عمر بن خطاب|عبدالله بن عمر]] و [[عایشه]] به زیارت [[قبر پیامبر|قبر رسول خدا(ص)]] میرفتند.<ref>ابن أبی شیبه، المصنف، ج۳، ص۵۷۶.</ref> | |||
روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم میشوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۰.</ref> نهی زنان،<ref>سنن ابن ماجه، ج۱، ص۵۰۲.</ref> اما سند آن ضعیف ارزیابی شده<ref>موسوعه الألبانی، ج۲، ص۳۷۰.</ref> و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۳.</ref> امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت<ref>مناوی، ج ۳، ص۱۶۲.</ref> و تأکید بر سیرهی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.<ref>صحیح ابن حبان، ج۷، ص۴۴۴.</ref> | روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم میشوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۰.</ref> نهی زنان،<ref>سنن ابن ماجه، ج۱، ص۵۰۲.</ref> اما سند آن ضعیف ارزیابی شده<ref>موسوعه الألبانی، ج۲، ص۳۷۰.</ref> و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۳.</ref> امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت<ref>مناوی، ج ۳، ص۱۶۲.</ref> و تأکید بر سیرهی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.<ref>صحیح ابن حبان، ج۷، ص۴۴۴.</ref> | ||
== حج در مذاهب فقهی اهل سنت == | == حج در مذاهب فقهی اهل سنت == | ||
در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره [[حج]] نیست و فقط در جزییات [[احکام حج]] باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج | در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره [[حج]] نیست و فقط در جزییات [[احکام حج]] باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج بر [[استطاعت|مستطیع]] اتفاق نظر دارند<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۱۹۳.</ref> و اقسام سهگانه حج ([[حج تمتع|تمتع]]، [[حج افراد|افراد]] و [[حج قران|قران]]) را میپذیرند؛ اما قائل به تخییر هستند و در ترتیب فضیلتِ اقسام با یکدیگر اختلاف دارند.<ref>بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۹۵-۳۹۹؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۶۱۹-۶۲۶؛ خلاف، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۳؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۰؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۲؛ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۱۶۱-۱۸۱.</ref> همچنین برخی جزییات مانند شماره ارکان حج<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.</ref> و شماره واجبات حج<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.</ref> بین مذاهب اهل سنت مورد اختلاف است. | ||
=== | === عمره === | ||
در [[عمره تمتع|واجبات عمره تمتع]] بین مذاهب اهل سنت اختلافاتی وجود دارد؛ بهطوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را [[واجب]] میدانند؛ به نظر حنبلیه و شافعیه، [[نماز طواف]] سنت است، نَه واجب.<ref>بدائع الصنایع، ج۱۰؛ ص۶۴ و ۲۳؛ الهداية، ج۱۰، ص۲۸۸؛ الکافی فی فقه ابن حنبل، ج۱۱، ص۱۰۳۹؛ المقنع (فقه حنبلی)، ج۱۰ و ۱۱ ص۹۶۱-۹۶۲؛ المهذب (فقه شافعی)، ج۱۱، ص۸۴۸-۸۵۰؛ مختصر المزنی، ج۱۱، ص۸۲۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۷۲.</ref> | در [[عمره تمتع|واجبات عمره تمتع]] بین مذاهب اهل سنت اختلافاتی وجود دارد؛ بهطوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را [[واجب]] میدانند؛ به نظر حنبلیه و شافعیه، [[نماز طواف]] سنت است، نَه واجب.<ref>بدائع الصنایع، ج۱۰؛ ص۶۴ و ۲۳؛ الهداية، ج۱۰، ص۲۸۸؛ الکافی فی فقه ابن حنبل، ج۱۱، ص۱۰۳۹؛ المقنع (فقه حنبلی)، ج۱۰ و ۱۱ ص۹۶۱-۹۶۲؛ المهذب (فقه شافعی)، ج۱۱، ص۸۴۸-۸۵۰؛ مختصر المزنی، ج۱۱، ص۸۲۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۷۲.</ref> | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۱۷
اهل سنت (مشهور به سنی) به یکی از مذاهب اسلامی غیر از شیعه و اباضیه اطلاق میگردد. این گروه پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، خلافت را منوط به شورای مسلمانان دانسته و خلافت چهار خلیفه نخست (ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی(ع)) را بهترتیب مشروع میشمارند.
اهلسنت در فقه عمدتاً به چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و در حوزهٔ کلامی نیز به فرقههایی چون اشاعره، معتزله و اهل حدیث (سلفیه) تقسیم شدهاند.
از منظر مذاهب اهل سنت (به جز وهابیت)، زیارت قبور انبیا و اولیا مشروع و حتی در برخی موارد مستحب شمرده شده است و در مناسک حج نیز در کلیات مشترک هستند؛ هرچند در برخی جزئیات همچون تعداد، ارکان و واجبات حج اختلافات جزیی دارند.
واژه شناسی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اَهْلِ سُنَّتْ مشهور به سُنّی، اصطلاحى است که به یکی از مذاهب مسلمانان، غیر از گروههای شیعه و اباضیه اشاره دارد.[۱] این گروه پس از وفات رسولالله(ص)، خلافت را به شورای مسلمانان مشروط کرد.[۲] تمایز اهلسنت و دیگر گروههای مذهبی مسلمانان در این است که آنها، خلافت ۴ خلیفه اول؛ ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع) را به ترتیب بعد از پیامبر اسلام (ص)، مشروع و بر آن اتفاق نظر دارند،[۳] برخلاف شیعیان که حضرت علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر اسلام(ص) میدانند و اباضیه که به خلافت عثمان و حضرت علی(ع) منتقد هستند.[۴]
مذاهب فقهی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اکثریت اهل سنت در مسائل فقهى، به ۴ مذهب اصلی؛ حنفى، مالكى، شافعى و حنبلى تقسیم گردیدند.[۵]
- حنفیه: پیرو ابوحنیفه (۸۰‑۱۵۰ق)[۶] که در کنار قرآن و سنت پیامبر(ص)، از عقل و قیاس بهره میگرفت.[۷]
- مالکیه: پیرو مالک بن انس (۹۳‑۱۷۹ق) با منابعی چون قرآن، سنت، عمل اهل مدینه و صلاح جامعه؛[۸] این مذهب نمایندهٔ فقه حدیثگرای مدینه است.[۹]
- حنبلیه: پیرو احمد بن حنبل (۱۶۴‑۲۴۱ق) که معتقد به فقه حدیثی بود[۱۰] و از رأی و قیاس پرهیز میکرد؛[۱۱] این مذهب بیش از دیگر مذاهب به ظاهر احادیث و اقوال صحابه گرایش دارد.[۱۲]
- شافعیه: پیرو محمد بن ادریس شافعی (۱۵۰‑۲۰۴ق) با فقهی حدیثمدار[۱۳] که ترکیبی از حدیث و رأی است؛[۱۴] از نظر شیعیان، این مذهب به مذهب امامیه نزدیکتر است.[۱۵]
مذاهب کلامی و اعتقادی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اهل سنت از نظر کلامی به چند فرقه تقسیم میشوند.
- اهل حدیث (سلفیه): که تنها به کتاب و سنت مراجعه میکنند و عقل را دخالت نمیدهند،[۱۶] مانند مالک بن انس و احمد بن حنبل.[۱۷]
- معتزله: که به عقل بها داده و نصوص متعارض را تأویل میبرند؛ بنیانگذار آن واصل بن عطاء بود.[۱۸]
- اشاعره: که عقاید اهل حدیث را با تعدیلی پذیرفتند و ابوالحسن اشعری (م. ۳۲۴) آنها را بنیان نهاد.[۱۹]
- خوارج: گروهی که به دو خلیفه نخست مهر میورزند و از علی(ع) تبری میجویند؛ پس از جنگ صفین پدید آمدند.[۲۰]
- ماتریدیه: مذهب کلامی ابو منصور ماتریدی (م. ۳۳۳) که مانند اشاعره با معتزله مخالفت کرد، اما عقلگرایی در آن غلبه دارد.[۲۱]
- مرجئه: عمل را پس از نیت قرار داده و ایمان قلبی را برای نجات کافی میدانستند.[۲۲]
- وهابیت: منسوب به محمد بن عبدالوهاب (م. ۱۲۰۶ق) که با تأثیر از ابنتیمیه، زیارت قبور و توسل را شرک دانست و دیگر مسلمانان را متهم به خروج از دین کرد.[۲۳] عقاید افراطی آنان مایه تفرقه در امت اسلامی شده است.
دیگر مذاهب کلامی اهل سنت عبارتند از: اباضیه، جهمیه، کرامیه، ضراریه، نجاریه.[۲۴]
زیارت از نظر اهل سنت[ویرایش | ویرایش مبدأ]
از دیدگاه مذاهب چهارگانه، حنفیان[۲۵] و مالکیان قائل به جواز و استحباب،[۲۶] شافعیان[۲۷] و حنبلیان (به جز ابن تیمیه)[۲۸] همگی قائل به جواز زیارت هستند؛ ازاینرو جز وهابیت، همهٔ مذاهب اسلامی زیارت قبور را مشروع دانسته و سیرهٔ مسلمانان بر عمران و احترام زیارتگاهها بوده است.[۲۹]
وهابیها زیارت را حرام میدانند، حال آنکه ادله روایی اهل سنت بر مشروعیت آن تأکید دارند.[۳۰] سیرهٔ مسلمانان از صدر اسلام بر پایه زیارت قبور استوار بوده است. خود پیامبر(ص) از بقیع،[۳۱] شهدای احد[۳۲] و قبر مادرش[۳۳] و نیز صحابه و تابعینی چون عبدالله بن عمر و عایشه به زیارت قبر رسول خدا(ص) میرفتند.[۳۴]
روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم میشوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛[۳۵] نهی زنان،[۳۶] اما سند آن ضعیف ارزیابی شده[۳۷] و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛[۳۸] امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت[۳۹] و تأکید بر سیرهی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.[۴۰]
حج در مذاهب فقهی اهل سنت[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره حج نیست و فقط در جزییات احکام حج باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج بر مستطیع اتفاق نظر دارند[۴۱] و اقسام سهگانه حج (تمتع، افراد و قران) را میپذیرند؛ اما قائل به تخییر هستند و در ترتیب فضیلتِ اقسام با یکدیگر اختلاف دارند.[۴۲] همچنین برخی جزییات مانند شماره ارکان حج[۴۳] و شماره واجبات حج[۴۴] بین مذاهب اهل سنت مورد اختلاف است.
عمره[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در واجبات عمره تمتع بین مذاهب اهل سنت اختلافاتی وجود دارد؛ بهطوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را واجب میدانند؛ به نظر حنبلیه و شافعیه، نماز طواف سنت است، نَه واجب.[۴۵]
اما در عمره مفرده همه فرقههای اهل سنت قائل به ۵ واجب هستند:
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.
- ↑ فرهنگ فرق اسلامی، ص۸۴.
- ↑ غزالی، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۱۵۲–۱۵۴؛ سبحانی، بحوث، ج۱، ص۲۹۳–۳۰۲.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۵.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۴.
- ↑ «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳ق»، ص۴۴۵.
- ↑ «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.
- ↑ وضوء النبی (ص)، ج۱، ص۴۰۷.
- ↑ «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.
- ↑ «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳»، ص۴۴۶.
- ↑ الامام الشافعی، ص۱۷۸.
- ↑ «بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، برفی.
- ↑ فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، ص 149.
- ↑ درآمدی بر علم كلام، ص246.
- ↑ مجموعه آثار، ج3، ص85.
- ↑ فرق و مذاهب كلامی، ص201.
- ↑ ملل و نحل، ج 1، ص 115؛ فرق و مذاهب كلامی، ص287.
- ↑ درآمدی بر علم كلام، ص296.
- ↑ الفرق بين الفرق، ص202؛ فرق و مذاهب كلامی، ص 283.
- ↑ آئين وهابيت، ص29.
- ↑ تاريخ فقه و فقها، ص84.
- ↑ سرخسی، ج۲۴، ص۱۰؛ شرنبلانی، ج۱، ص۲۲۹؛ رد المحتار، ج۲، ص۶۲۶؛ قاری، ج۴، ص۱۲۵۵؛ تهانوی، ج۲، ص۱۰۸۲.
- ↑ موطأ، ج۲، ص۴۸۵؛ المدخل، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ المهذب (فقه شافعی)، ج۱، ص۳۱۷؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۴۴۵؛ فتحالباری، ج۳، ص۶۶؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۴۸۴.
- ↑ مقدسى، ج ۲، ص۵۶۵-۵۷۰.
- ↑ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۵۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۲، ص۲۴۱؛ المستدرک، ج ۳، ص۵۱۸؛ وفیات الأعیان، ج ۴، ص۱۶۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱، ص۱۱۴؛ ابن جوزی، مناقب، ج ۱، ص۶۰۷-۶۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۶، ص۱۰۰.
- ↑ کنزالعمال، ج۵، ص۷۴.
- ↑ صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.
- ↑ رد المحتار، ج۲، ص۲۴۲.
- ↑ شعب الإیمان، ج۱۱، ص۴۶۹.
- ↑ ابن أبی شیبه، المصنف، ج۳، ص۵۷۶.
- ↑ المستدرک، ج۱، ص۵۳۰.
- ↑ سنن ابن ماجه، ج۱، ص۵۰۲.
- ↑ موسوعه الألبانی، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ المستدرک، ج۱، ص۵۳۳.
- ↑ مناوی، ج ۳، ص۱۶۲.
- ↑ صحیح ابن حبان، ج۷، ص۴۴۴.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۱۹۳.
- ↑ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۹۵-۳۹۹؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۶۱۹-۶۲۶؛ خلاف، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۳؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۰؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۲؛ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۱۶۱-۱۸۱.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.
- ↑ بدائع الصنایع، ج۱۰؛ ص۶۴ و ۲۳؛ الهداية، ج۱۰، ص۲۸۸؛ الکافی فی فقه ابن حنبل، ج۱۱، ص۱۰۳۹؛ المقنع (فقه حنبلی)، ج۱۰ و ۱۱ ص۹۶۱-۹۶۲؛ المهذب (فقه شافعی)، ج۱۱، ص۸۴۸-۸۵۰؛ مختصر المزنی، ج۱۱، ص۸۲۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ مناسک حج، ص۳۱۵-۳۱۶؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۴۵-۳۴۶؛ الفقه علی المذهب الاربعة، ج۱، ص۵۸۹؛ الدروس، ص۴۰۰-۴۰۱؛ المبسوط، ج۱، ص۳۵۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۵۴.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- آئين وهابيت، جعفر سبجانی، بیجا، بینا، بیتا.
- الاقتصاد فی الاعتقاد، محمد غزالی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۹ق.
- الامام الشافعی، ابراهیم بن علی وزیر، واشنگتن، منشورات کتاب، ۲۰۰۰م.
- الأم، أبوعبدالله محمد بن إدریس الشافعی، بیروت، دارالمعرفه،۱۹۹۰م.
- «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳» در «مدخل اسلام»، احمد پاکتچی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- بدائع الصنایع (الفقه الحنفی)، علاءالدین بن مسعود کاشانی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.
- بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، محمد بن احمد ابن رشد قرطبی، بیروت، دارالمعرفة، ج۱، ۱۴۰۳ق.
- «بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، محمد برفی، سایت روزنامه رسالت، شماره ۶۹۴۲، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۵مهر۱۳۹۸ش.
- بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۷ق.
- تاریخ بغداد، أبوبکر أحمد بن علی الخطیب البغدادی، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۲۰۰۲م.
- تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، انتشارات سمت، چاپ سوم، 1379ش.
- تاریخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، تهران، سمت، ۱۳۹۲ش.
- تحریرالوسله، سید روحالله موسوی خمینی، نجف، مطبعة الآداب، بیتا.
- تذکرة الفقها، علامه حسن بن یوسف حلی، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ج۷، ۱۴۲۲ق.
- «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، مسعود امامی، مجله فقه اهلبیت (ع)، شماره۴۶، تابستان ۱۳۸۵ش.
- الخلاف، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، بیجا، مؤسسه نشر اسلامی، ج۱، ۱۴۰۷ق.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی، اهل سنت و جماعت، ج۱۰، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- درآمدی بر علم كلام، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات دار الفكر، چاپ اول، 1378ش.
- درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، مصطفی جعفرپیشهفرد، تهران، نشر معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، محمد بن مکی عاملی (شهید اول)، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- رد المحتار على الدر المختار، محمد أمین الحنفی ابن عابدین، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۲ق.
- سنن ابن ماجه، أبوعبدالله محمد بن یزید القزوینی ابن ماجه، بیجا، دارإحیاء الکتب العربیه، بیتا.
- سیر اعلام النبلاء، شمسالدین احمد بن محمد ذهبی، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت، مؤسسه الرساله، بیتا.
- شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جعفر بن حسن محقق حلی، بیروت، دار الاضواء، ج۱، ۱۴۰۳ق.
- شعب الإیمان، أحمد بن الحسین البیهقی، مکتبه الرشد للنشر والتوزیع بالریاض بالتعاون مع الدار السلفیه ببومبای بالهند، ۱۴۲۳ق.
- صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، محمد بن حبان البستی، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق.
- العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مکتبه علمیه اسلامی، ج۲، ۱۳۹۹ق.
- فتحالباری شرح صحیح البخاری، أحمد بن علی ابن حجر العسقلانی الشافعی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۹ق.
- الفرق بين الفرق، بغدادی، بیجا، بینا، بیتا.
- فرق و مذاهب كلامی، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات مركز جهاني، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
- فرق و مذاهب کلامی، علی ربانی گلپایگانی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، جعفر سبحانی، انتشارات توحيد، چاپ اول، 1371ش.
- فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- الفقه علی المذاهب الاربعة، عبدالرحمن جزیری، بیروت، دارالفکر، ج۱، بیتا.
- الفقه علی المذهب الخمسة، محمدجواد مغنیه، بیروت، بینا، ج۱، ۱۴۰۷ق.
- الکافی فی فقه ابن حنبل (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، علی بن حسامالدین متقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۱ق/ ۲۰۱۰م.
- مجموعه آثار، مرتضی مطهری، انتشارات صدرا، چ دوم، 1372ش.
- ملل و نحل، شهرستانی، بیجا، بینا، بیتا.
- وضوء النبی (ص)، شهرستانی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷.
- صحیح مسلم، مسلم ابن الحجاج النیسابوری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- المبسوط فی فقه الامامیه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة، ج۱، ۱۴۰۸ق.
- مختصر المزنی (فقه شافعی)، اسماعیل بن یحیی مصری مزنی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- المدخل، أبوعبدالله محمد بن محمد ابن الحاج، بیجا، دارالتراث، بیتا.
- المستدرک على الصحیحین، أبوعبدالله محمد بن عبدالله النیسابوری الحاکم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
- المصنف، أبوبکر عبدالرزاق ابن ابی شیبه، بیروت، المجلس العلمی، ۱۴۰۳ق.
- المقنع (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، چاپ اول، ج۱۰ و ۱۱، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج با حواشی مرجع، سید روحالله موسوی خمینی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
- مناقب الإمام أحمد، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیجا، دار هجر، ۱۴۰۹ق.
- المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
- موسوعه الألبانی فی العقیده، أبوعبدالرحمن محمد ناصرالدین الألبانی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیه وتحقیق التراث والترجمه، ۱۴۳۱ق.
- موطأ، مالک ابن انس، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
- المهذب (فقه شافعی)، ابراهیم بن محمد شیرازی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- وفیات الأعیان، أبوالعباس شمسالدین أحمد ابن خلکان، بیروت، دار صادر، بیتا.
- الهدایة (فقه حنفی)، علی ابن ابیبکر مرغیناتی، بیروت، بینا، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.