اسرار تلبیه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۱

اسرار تَلبیه مجموعه‌ای از اهداف باطنی و حکمت‌های عمل تلبیه در حج و عمره است. تلبیه در لغت به معنای اجابت مثبت و در اصطلاح فقهی، گفتن جملات خاص هنگام احرام حج و عمره است. پیامبر اسلام(ص) در موقعیتهای گوناگون آن را بسیار تکرار می‌کرد.

از نگاه روایات معصومین(ع)، تلبیه شعار حج است و بلند کردن صدا در آن سفارش شده. معنای باطنی «لبیک» بیانگر تردّد میان خوف و رجا است؛ حاجی نمی‌داند پاسخش پذیرفته می‌شود یا رد می‌شود. این ذکر، تنها ذکر واجب حج دانسته شده و با کمترین لفظ، بیشترین معنا را دارد. بر اساس روایات، اگر حج با مال حلال نباشد، پاسخ «لا سعدیک» (سعادتی برای تو نیست)، به حاجی داده می‌شود. همچنین تلبیه حرکت هماهنگ توحیدی با نظام هستی را نشان می‌دهد؛ همه موجودات در هنگام لبیک گفتن، حاجی را همراهی می‌کنند. از حکمت‌های تلبیه: پاسخ به ندای خداوند و تصمیم بر اطاعت و ترک گناه است. لبیک گفتن را همراهی با ندای لبیک حضرت ابراهیم(ع) و پاسخ حضرت موسی(ع) دانسته‌اند.

تلبیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

تلبیه به معنای اجابت و پاسخ مثبت است.^[۱] در اصطلاح فقیهان، گفتن جملات خاص هنگام احرام حج و عمره را تلبیه می‌گویند.^[۲] پیامبر اسلام(ص) کلمات تلبیه را بسیار تکرار می‌کرد و در موقعیت‌های مختلف چون سوار شدن، بلندی رفتن، سرازیری، پایان شب و پس از هر نماز تلبیه می‌گفت.^[۳]

بنابر روایتی از حضرت محمد(ص)، متن تلبیه چنین است:

﴿

لَبَّیکَ الّلهُمَّ لَبَّیکَ، لَبَّیکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ، اِنَّ الحَمدَ وَالنِّعمَةَ لَکَ وَالمُلکَ، لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ.

خداوندا رو به سوی تو آورده‌ام و دعوت و ندای تو را اجابت می‌کنم، اجابت کردنی پس از اجابت کردن، شریک و یاوری نداری، رو به سوی تو آورده و مُقیم آستان بندگی تو می‌شوم، همه سپاس و ستایش‌هایم مخصوص تو است، همه نعمتها و پادشاهی عالَم از آنِ توست، هیچ شریکی نداری، دعوتت را لبیک گویم.^[۴]

﴾

اسرار تلبیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

شعار حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

روایت‌های متعددی از معصومین(ع)، تلبیه را شعار حج دانسته و بلند کردن صدا در بیان این شعار را توصیه کرده‌اند.^[۵]

مردد بودن بین ترس و امید[ویرایش | ویرایش مبدأ]

تردد بین خوف و رجا را زمینه کمال انسان دانسته‌اند و معنای عمل تلبیه و ذکر لبیک را چنان توصیف کرده‌اند که حاجی دائما در تردید است که جواب مثبتی که به دعوت خدا (با کلمه لبیک) می‌دهد، مورد پذیرش خداوند قرار می‌گیرد یا رد می‌شود.^[۶] برخی روایت‌ها، راز رنگ پریدگی از رخسار امام سجاد(ع) و امام صادق(ع) به هنگام تلبیه را همین احتمال پذیرفته نشدن لبیک بیان کرده‌اند.^[۷]

تنها ذکر واجب حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

برخی پژوهشگران با توجه به این نکته که گفتن «لبیک» تنها ذکر واجب حج است، حج را انجام بیشترین اعمال همراه با کمترین و کوتاه‌ترین الفاظ دانسته‌اند.^[۸] بر اساس روایات این ذکر موجب بخشش گناهان و پذیرش توبه به سوی پروردگار می‌شود.^[۹]

رسیدن به مقام اجابت و سعادت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

بنابر روایتی از امام صادق(ع) حاجی به علت مال غیر حلالی که با آن به حج آمده، پاسخ منفی «لبیک و سعادتی برای تو نیست» را دریافت می‌کنند.^[۱۰] بر این اساس، تلبیه را نه فقط یک لفظ، بلکه برای شخصی که پاسخ مثبت دریافت می‌کند، رسیدن به مقام اجابت و سعادت دانسته‌اند.^[۱۱]

حرکت هماهنگ توحیدی با نظام هستی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

تلبیه را نمایشی از حرکت توحیدی جهان به سوی خداوند دانسته‌اند.^[۱۲] بر اساس روایات هنگام لبیک گفتنِ حج گزار، تمام آنچه در اطراف او است. در این آهنگ با او همراهی می‌کنند.^[۱۳]

حکمت‌های تلبیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در منابع شیعی، معنا و نتیجه‌هایی برای تلبیه بیان شده که برخی از آنها عبارت است از:

پاسخ بندگان به ندای خداوند و رهایی احرام‌گزاران از آتش. ^[۱۴]
پاسخ بندگان به ندای حضرت ابراهیم(ع) که به فرمان خداوند، مردم را به حج فرا خواند. ^[۱۵]
پاسخ حضرت موسی(ع) به ندای خداوند. ^[۱۶]
تصمیم به سخن گفتن برای خدا و در راه اطاعت او و خودداری از هر‌گونه گناه.^[۱۷]

مقاله‌های مرتبط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

↑ العین، ج8، ص341، «لبی»؛ معجم مقاییس اللغه، ج5، ص199، «لب»؛ الصحاح، ج6، ص2479، «لبی».
↑ مستطرفات السرائر، ص590؛ العده، ج1، ص161؛ غایة المراد، ص392.
↑ الکافی، کلینی، ج4، ص250؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص325.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص326-327؛ وسائل الشیعه، ج12، ص379؛ صحیح البخاری، ج2، ص147؛ صحیح مسلم، ج4، ص7.
↑ الحج و العمرة فی الکتاب و السنة ، ص 58 ، ح 461 ؛ وسائل الشیعة ، ج 9 (ابواب الاحرام) ، باب 37 ، ح1 و باب 52 ، ح 1 .
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 120 .
↑ الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 157 ، ح 457 . علل الشرایع ، ص 235 ، ج ۴ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹ (ابواب الاحرام)، باب 42 ، ح 3 .
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 119 .
↑ الحج والعمرة في الكتاب والسنه، ص ۱۵۶، ح ۴۵۳ و ۴۵۴ .
↑ الحج و العمره في الكتاب والسنه، ص ۲۲۶ ، ج ۶۹۴ .
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 121 .
↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 122.
↑ بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۱۸۵، حدیث ۱۳.
↑ علل الشرائع، ج2، ص416؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص196.
↑ قرب الاسناد، ص239؛ علل الشرائع، ج2، ص416.
↑ علل الشرائع، ج2، ص418؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235.
↑ مستدرک الوسائل، ج10، ص167.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

العین: خلیل (درگذشت 175ق.)، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق.
معجم مقاییس اللغه: ابن فارس (درگذشت 395ق.)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، 1404ق.
الصحاح: الجوهری (درگذشت 393ق.)، به کوشش العطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق.
مستطرفات السرائر: ابن ادریس (درگذشت 598ق.)، قم، النشر الاسلامی، 1411ق.
العدة شرح العمده: عبدالرحمن بن ابراهیم المقدسی (درگذشت 624ق.)، به کوشش صلاح بن محمد، دار الکتب العلمیه، 1426ق.
غایة المرام فی شرح نکت الارشاد: الشهید الاول (درگذشت 786ق.)، قم، مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه، 1414ق.
الکافی: الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
من لا یحضره الفقیه: شیخ صدوق (م. 381 ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق؛
وسائل الشیعه: الحر العاملی (م. 1104ق.)، به کوشش ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: محمد محمدی ری شهری، به کوشش عبد الهادی مسعودی، قم، دار الحدیث، 1384ش / 1426 ق .
علل الشرائع: الصدوق (درگذشت 381ق.)، به کوشش بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، 1385ق.
بحار الانوار: المجلسی (م. 1110ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق؛
قرب الاسناد: الحمیری (درگذشت قرن3ق.)، قم، آل البیت:، 1413ق.
درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل: حسین بن محمدتقی نوری، بیروت، موسسه آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1408ق / 1366 ش / 1987 م .

[1] العین، ج8، ص341، «لبی»؛ معجم مقاییس اللغه، ج5، ص199، «لب»؛ الصحاح، ج6، ص2479، «لبی».

[2] مستطرفات السرائر، ص590؛ العده، ج1، ص161؛ غایة المراد، ص392.

[3] الکافی، کلینی، ج4، ص250؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص325.

[4] من لا یحضره الفقیه، ج2، ص326-327؛ وسائل الشیعه، ج12، ص379؛ صحیح البخاری، ج2، ص147؛ صحیح مسلم، ج4، ص7.

[5] الحج و العمرة فی الکتاب و السنة ، ص 58 ، ح 461 ؛ وسائل الشیعة ، ج 9 (ابواب الاحرام) ، باب 37 ، ح1 و باب 52 ، ح 1 .

[6] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 120 .

[7] الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 157 ، ح 457 . علل الشرایع ، ص 235 ، ج ۴ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹ (ابواب الاحرام)، باب 42 ، ح 3 .

[8] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 119 .

[9] الحج والعمرة في الكتاب والسنه، ص ۱۵۶، ح ۴۵۳ و ۴۵۴ .

[10] الحج و العمره في الكتاب والسنه، ص ۲۲۶ ، ج ۶۹۴ .

[11] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 121 .

[12] درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 122.

[13] بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۱۸۵، حدیث ۱۳.

[14] علل الشرائع، ج2، ص416؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص196.

[15] قرب الاسناد، ص239؛ علل الشرائع، ج2، ص416.

[16] علل الشرائع، ج2، ص418؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235.

[17] مستدرک الوسائل، ج10، ص167.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{جعبه اطلاعات اعمال
-| عنوان = تلبیه
-| تصویر =
-| توضیح تصویر =
-| فیلم = فیلم تلبیه.mp4
-| توضیح فیلم = ببیند: آموزش تلبیه
-| دسته = واجبات [[احرام]]
-| مربوط به آیین = احرام در [[عمره]] و [[حج]]
-| مکان = میقات، [[حرم مکی]]
-| زمان =
-| عمل قبلی =
-| عمل بعدی =
-| حکم =
-| کفاره =
-| پیامد فقهی =
-| ثواب =
-| آداب وابسته =
-| فلسفه و اسرار =
-| منشاء و تاریخچه =
-| مکان‌های وابسته = [[میقات]]
-| اشیای وابسته =
-| ذکرهای وابسته = لَبَّیکَ الّلهُمَّ لَبَّیکَ، لَبَّیکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیک.
-| دعاهای وابسته =
-| مفاهیم فقهی وابسته = [[احرام]]
-| احکام فقهی وابسته =
-| صفحه فتواهای مراجع = [[تلبیه (فتاوای مراجع)]]
-| جستارهای وابسته =
-}}'''اسرار تَلبیه''' مجموعه‌ای از علت‌ها، اهداف و نتایج عمل [[تلبیه]] در [[حج]] را بیان می‌کند.
+'''اسرار تَلبیه''' مجموعه‌ای از اهداف باطنی و حکمت‌های عمل [[تلبیه]] در [[حج]] و [[عمره]] است. تلبیه در لغت به معنای اجابت مثبت و در اصطلاح فقهی، گفتن جملات خاص هنگام [[احرام]] [[حج]] و [[عمره]] است. [[پیامبر اسلام(ص)]] در موقعیتهای گوناگون آن را بسیار تکرار می‌کرد.
+از نگاه روایات [[معصومین(ع)]]، تلبیه شعار حج است و بلند کردن صدا در آن سفارش شده. معنای باطنی «لبیک» بیانگر تردّد میان خوف و رجا است؛ حاجی نمی‌داند پاسخش پذیرفته می‌شود یا رد می‌شود. این ذکر، تنها ذکر واجب حج دانسته شده و با کمترین لفظ، بیشترین معنا را دارد. بر اساس روایات، اگر حج با [[مال حلال]] نباشد، پاسخ «لا سعدیک» (سعادتی برای تو نیست)، به حاجی داده می‌شود. همچنین تلبیه حرکت هماهنگ توحیدی با نظام هستی را نشان می‌دهد؛ همه موجودات در هنگام لبیک گفتن، حاجی را همراهی می‌کنند. از حکمت‌های تلبیه: پاسخ به ندای خداوند و تصمیم بر اطاعت و ترک گناه است. لبیک گفتن را همراهی با ندای لبیک [[حضرت ابراهیم(ع)]] و پاسخ [[حضرت موسی(ع)]] دانسته‌اند.
 == تلبیه ==
 {{اصلی|تلبیه}}
-تلبیه به معنای اجابت و پاسخ مثبت است.<ref>العین، ج8، ص341، «لبی»؛ معجم مقاییس اللغه، ج5، ص199، «لب»؛ الصحاح، ج6، ص2479، «لبی».</ref> در اصطلاح فقیهان، گفتن جملات خاص هنگام [[احرام]] حج و عمره را تلبیه می‌گویند.<ref>مستطرفات السرائر، ص590؛ العده، ج1، ص161؛ غایة المراد، ص392.</ref> [[پیامبر اسلام(ص)]] کلمات تلبیه را بسیار تکرار می‌کرد و در موقعیت‌های مختلف چون سوار شدن، بلندی رفتن، سرازیری، پایان شب و پس از هر نماز تلبیه می‌گفت.<ref>الکافی، کلینی، ج4، ص250؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص325.</ref>
+تلبیه به معنای اجابت و پاسخ مثبت است.<ref>العین، ج8، ص341، «لبی»؛ معجم مقاییس اللغه، ج5، ص199، «لب»؛ الصحاح، ج6، ص2479، «لبی».</ref> در اصطلاح فقیهان، گفتن جملات خاص هنگام [[احرام]] [[حج]] و [[عمره]] را تلبیه می‌گویند.<ref>مستطرفات السرائر، ص590؛ العده، ج1، ص161؛ غایة المراد، ص392.</ref> [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام(ص)]] کلمات تلبیه را بسیار تکرار می‌کرد و در موقعیت‌های مختلف چون سوار شدن، بلندی رفتن، سرازیری، پایان شب و پس از هر نماز تلبیه می‌گفت.<ref>الکافی، کلینی، ج4، ص250؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص325.</ref>
-== حکمت‌های تلبیه ==
+بنابر روایتی از حضرت محمد(ص)، متن تلبیه چنین است:
-در منابع شیعی حکمت‌هایی برای تلبیه بیان شده که برخی از آنها عبارت است از:
-# پاسخ بندگان به ندای خداوند در رهایی احرام‌گزاران از آتش<ref>علل الشرائع، ج2، ص416؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص196.</ref>
+{{قرآن
-# پاسخ بندگان به ندای حضرت ابراهیم(ع) که به فرمان خداوند، مردم را به حج فرا خواند<ref>قرب الاسناد، ص239؛ علل الشرائع، ج2، ص416.</ref>
+| متن = لَبَّیکَ الّلهُمَّ لَبَّیکَ، لَبَّیکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ، اِنَّ الحَمدَ وَالنِّعمَةَ لَکَ وَالمُلکَ، لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ.
-# پاسخ حضرت موسی(ع) به ندای خداوند<ref>علل الشرائع، ج2، ص418؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235.</ref>
+| ترجمه = خداوندا رو به سوی تو آورده‌ام و دعوت و ندای تو را اجابت می‌کنم، اجابت کردنی پس از اجابت کردن، شریک و یاوری نداری، رو به سوی تو آورده و مُقیم آستان بندگی تو می‌شوم، همه سپاس و ستایش‌هایم مخصوص تو است، همه نعمتها و پادشاهی عالَم از آنِ توست، هیچ شریکی نداری، دعوتت را لبیک گویم.<ref>من لا یحضره الفقیه، ج2، ص326-327؛ وسائل الشیعه، ج12، ص379؛ صحیح البخاری، ج2، ص147؛ صحیح مسلم، ج4، ص7.</ref>
-# تصمیم به سخن گفتن برای خدا و در راه اطاعت او و خودداری از هر‌گونه [[گناه]].<ref>مستدرک الوسائل، ج10، ص167.</ref>
+}}
 == اسرار تلبیه ==
+=== شعار حج ===
+روایت‌های متعددی از [[معصومین(ع)]]، تلبیه را شعار حج دانسته و بلند کردن صدا در بیان این شعار را توصیه کرده‌اند.<ref>الحج و العمرة فی الکتاب و السنة ، ص 58 ، ح 461 ؛ وسائل الشیعة ، ج 9 (ابواب الاحرام) ، باب 37 ، ح1 و باب 52 ، ح 1 .</ref>
+=== مردد بودن بین ترس و امید ===
+تردد بین خوف و رجا را زمینه کمال انسان دانسته‌اند و معنای عمل تلبیه و ذکر لبیک را چنان توصیف کرده‌اند که حاجی دائما در تردید است که جواب مثبتی که به دعوت خدا (با کلمه لبیک) می‌دهد، مورد پذیرش خداوند قرار می‌گیرد یا رد می‌شود.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 120 .</ref> برخی روایت‌ها، راز رنگ پریدگی از رخسار [[امام سجاد(ع)]] و [[امام صادق(ع)]] به هنگام تلبیه را همین احتمال پذیرفته نشدن لبیک بیان کرده‌اند.<ref>الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 157 ، ح 457 . علل الشرایع ، ص 235 ، ج ۴ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹ (ابواب الاحرام)، باب 42 ، ح 3 .</ref>
+=== تنها ذکر واجب حج ===
+برخی پژوهشگران با توجه به این نکته که گفتن «لبیک» تنها [[ذکر]] [[واجب]] [[حج]] است، حج را انجام بیشترین اعمال همراه با کمترین و کوتاه‌ترین الفاظ دانسته‌اند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 119 .</ref> بر اساس روایات این ذکر موجب بخشش گناهان و پذیرش توبه به سوی پروردگار می‌شود.<ref>الحج والعمرة في الكتاب والسنه، ص ۱۵۶، ح ۴۵۳ و ۴۵۴ .</ref>
+=== رسیدن به مقام اجابت و سعادت ===
+بنابر روایتی از امام صادق(ع) [[حاجی]] به علت مال غیر حلالی که با آن به حج آمده، پاسخ منفی «لبیک و سعادتی برای تو نیست» را دریافت می‌کنند.<ref>الحج و العمره في الكتاب والسنه، ص ۲۲۶ ، ج ۶۹۴ .</ref> بر این اساس، تلبیه را نه فقط یک لفظ، بلکه برای شخصی که پاسخ مثبت دریافت می‌کند، رسیدن به مقام اجابت و سعادت دانسته‌اند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 121 .</ref>
+=== حرکت هماهنگ توحیدی با نظام هستی ===
+تلبیه را نمایشی از حرکت توحیدی جهان به سوی خداوند دانسته‌اند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 122.</ref> بر اساس روایات هنگام لبیک گفتنِ حج گزار، تمام آنچه در اطراف او است. در این آهنگ با او همراهی می‌کنند.<ref>بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۱۸۵، حدیث ۱۳.</ref>
+== حکمت‌های تلبیه ==
+در منابع شیعی، معنا و نتیجه‌هایی برای تلبیه بیان شده که برخی از آنها عبارت است از:
+# پاسخ بندگان به ندای خداوند و رهایی احرام‌گزاران از آتش. <ref>علل الشرائع، ج2، ص416؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص196.</ref>
+# پاسخ بندگان به ندای [[حضرت ابراهیم(ع)]] که به فرمان خداوند، مردم را به حج فرا خواند. <ref>قرب الاسناد، ص239؛ علل الشرائع، ج2، ص416.</ref>
+# پاسخ [[حضرت موسی(ع)]] به ندای خداوند. <ref>علل الشرائع، ج2، ص418؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235.</ref>
+# تصمیم به سخن گفتن برای خدا و در راه اطاعت او و خودداری از هر‌گونه [[گناه]].<ref>مستدرک الوسائل، ج10، ص167.</ref>
 == مقاله‌های مرتبط ==
-* [[احرام]]
+* [[تلبیه]]
-* [[تلبیه (فتاوای مراجع)]]
 * [[اسرار حج]]
-* [[آداب حج]]
 == پانویس ==
@@ خط ۷۳: / خط ۴۷: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-* '''تهذیب الاحکام''': الطوسی (م. 460ق.)، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365ش؛
+*'''العین''': خلیل (درگذشت 175ق.)، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق.
-*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
+*'''معجم مقاییس اللغه''': ابن فارس (درگذشت 395ق.)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، 1404ق.
-* '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛
+*'''الصحاح''': الجوهری (درگذشت 393ق.)، به کوشش العطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق.
+*'''مستطرفات السرائر''': ابن ادریس (درگذشت 598ق.)، قم، النشر الاسلامی، 1411ق.
+*'''العدة شرح العمده''': عبدالرحمن بن ابراهیم المقدسی (درگذشت 624ق.)، به کوشش صلاح بن محمد، دار الکتب العلمیه، 1426ق.
+*'''غایة المرام فی شرح نکت الارشاد''': الشهید الاول (درگذشت 786ق.)، قم، مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه، 1414ق.
+* '''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
 * '''من لا یحضره الفقیه''': شیخ صدوق (م. 381 ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق؛
-* '''الخصال''': الصدوق (م. 381ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1416ق؛
+* '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (م. 1104ق.)، به کوشش ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
+* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': محمد محمدی ری شهری، به کوشش عبد الهادی مسعودی، قم، دار الحدیث، 1384ش / 1426 ق .
+*'''علل الشرائع''': الصدوق (درگذشت 381ق.)، به کوشش بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، 1385ق.
 * '''بحار الانوار''': المجلسی (م. 1110ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق؛
-* '''مرآة العقول''': المجلسی (م. 1111ق.)، به کوشش رسولی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1363ش؛
+*'''قرب الاسناد''': الحمیری (درگذشت قرن3ق.)، قم، آل البیت:، 1413ق.
-* '''جوامع الجامع''': الطبرسی (م. 548ق.)، به کوشش گرجی، تهران، 1378ش؛
+*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
-* '''الکشاف''': الزمخشری (م. 538ق.)، قم، بلاغت، 1415ق؛
+*'''مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل''': حسین بن محمدتقی نوری، بیروت، موسسه آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1408ق / 1366 ش / 1987 م .{{پایان}}{{حج و عمره}}
-* '''التحریر و التنویر''': ابن عاشور (م. 1393ق.)، مؤسسة التاریخ؛
-* '''المحرر الوجیز''': ابن عطیة الاندلسی (م. 546ق.)، به کوشش عبدالسلام، لبنان، دار الکتب العلمیه، 1413ق؛
-* '''التفسیر الکبیر''': الفخر الرازی (م. 606ق.)، قم، دفتر تبلیغات، 1413ق؛
-* '''تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن) ''': القرطبی (م. 671ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1405ق؛
-* '''المواقف فی علم الکلام''': عبدالرحمن احمد الایجی (م. 756ق.)، به کوشش عبدالرحمن، بیروت، دار الجیل، 1417ق؛
-* '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (م. 1104ق.)، به کوشش ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
-* '''العروة الوثقی''': سید محمد کاظم یزدی (م. 1337ق.)، قم، النشر الاسلامی، 1420ق؛
-* '''سنن الترمذی''': الترمذی (م. 279ق.)، به کوشش عبدالوهاب، بیروت، دار الفکر، 1402ق؛
-* '''سنن الدارمی''': الدارمی (م. 255ق.)، احیاء السنة النبویه؛
-* '''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
-* '''نهج البلاغه''': صبحی صالح، تهران، دار الاسوه، 1415ق؛
-* '''الدر المنثور''': السیوطی (م. 911ق.)، بیروت، دار المعرفه، 1365ق؛
-{{پایان}}{{حج و عمره}}
 [[رده:اسرار حج]]
 [[رده:حج]]
 [[رده:احرام]]

ن ب و حج و عمره
اقسام حج	حج تمتع • حج اِفراد • حج قِران
اقسام عمره	عمره مفرده • عمره تمتع
اعمال عمره مفرده	حضور در میقات • احرام • تلبیه • طواف • نماز طواف • سعی • حلق یا تقصیر • طواف نساء • نماز طواف نساء
اعمال عمره تمتع	حضور در میقات • احرام • تلبیه • طواف • نماز طواف • سعی • تقصیر
اعمال حج تمتع	احرام • تلبیه • وقوف در عرفات • وقوف در مشعر • رمی جمره عقبه • قربانی • حلق • بیتوته در منا • رمی جمرات سه‌گانه • طواف • نماز طواف • سعی • حلق یا تقصیر • طواف نساء • نماز طواف نساء
میقات‌ها	مسجد شجره • جُحْفَه • وادی عَقیق یا ذاتُ عِرْق • یَلَمْلَم • قَرْنُ الْمَنازِل • وادی عقیق • ادنی‌الحل• شهر مکه • جِعرانه • تنعیم • حدیبیه • فخ • محاذات
مکان‌های حج و مکه	مسجدالحرام • کعبه • حجر الاسود • حجر اسماعیل • مقام ابراهیم(ع) • صفا و مروه • مسعی • زمزم • عرفات • مَشعَرالحرام • منا • حرم مکی • جبل الرحمه • جمرات
مفاهیم فقهی مرتبط	ارکان حج • ارکان عمره • تبدل حج و عمره • تعطیل حج • حج قضا • اطعام در حج • استطاعت • ترک حج • حج کودکان • حج محجوران • احصار و صد • ترتیب • حج تسکع • حج پیاده • حج بذلی • حج ناتمام • اطعام در حج • اشتراط تحلل • تسویف حج
سایر مفاهیم	آیات حج در قرآن • ادبیات حج • اقتصاد حج • اسکان در حج • بهداشت حج • تغذیه در حج • حج ابراهیمی • حج اکبر • حج انبیا • حاجی • روز عرفه • عید قربان • هروله • حج مقبول
اسرار حج	اسرار احرام • اسرار طواف • اسرار نماز طواف • اسرار محرمات احرام • اسرار مکروهات احرام • اسرار مستحبات احرام • اسرار اقسام حج • اسرار مقدمات حج • سر منع از ترک حج • اسرار تلبیه • اسرار مکه • اسرار مسجدالحرام • اسرار وقوف در عرفات • اسرار وقوف در مشعر • اسرار رمی جمرات • اسرار قربانی • اسرار حلق و تقصیر • اسرار سعی
مستحبات و آداب حج	آداب الحرمین • مستحبات احرام