اشتراط تحلل

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو
احکام احرام
لباس احرام.jpg
واجبات
شروع از میقات
نیت
لباس احرام
تلبیه
محرمات احرام
مشترک بین زن و مرد
شکار
آمیزش
فسوق
جدال
التذاذ جنسی
زینت
استمناء
بوی خوش
عقد ازدواج
ازاله مو و ناخن
نگاه کردن در آینه
سرمه کشیدن
کشتن جانوران
کندن درختان
ویژه مردان
پوشیدن لباس دوخته
پوشاندن سر
استظلال
ویژه زنان
پوشاندن صورت
پوشاندن دست
دیگر احکام
مستحبات احرام
مکروهات احرام
تحلل

اِشتراط تَحَلُّل، از مستحبات احرام به معنای شرط کردن برای خروج از احرام هنگام پیش آمدن مانع. فقهیان شیعه اشتراط تحلل را جایز و بلکه مستحب می‌دانند؛ اما میان فقیهان اهل سنت اختلاف است: برخی آن را جایز می‌دانند و برخی خیر. به فتوای بیشتر فقیهان شیعه و برخی از اهل سنت، اشتراط باید به صورت لفظی صورت گیرد و نیت قلبی کافی نیست.

درخصوص زمان اشتراط هم اختلاف‌نظر است: برخی گفته‌اند باید پیش از احرام باشد، به فتوای گروهی باید در نیت احرام باشد و کسانی هم بر این باورند که باید پس از احرام انجام شود. آثار اشتراط عبارت است از: شتاب در تحلل، ساقط شدن قربانی، ساقط شدن قضای حج و استحقاق پاداش. شماری از فقیهان برخی از این آثار را نپذیرفته‌اند.

واژه‌شناسی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

مقصود از تحلل در اصطلاح، حلال شدن اموری است که با احرام حج و عمره، حرام شده است.[۱] اشتراط تحلل به این معنا است که احرام‌گزار هنگام احرام بستن برای حج یا عمره، با خدا شرط کند که اگر مانعی در اتمام مناسک برایش پدید آید، بتواند از احرام بیرون بیاید.[۲] این مانع در دیدگاه فقیهان، عام است و اموری از این قبیل را در بر می‌گیرد: تمام شدن هزینه سفر، نبودن یا کافی نبودن وقت برای گزاردن مناسک، گم کردن راه[۳]، بیماری[۴]، وجود دشمن[۵] و جلوگیری ظالم[۶].

از اشتراط تحلل با تعابیر «اشتراط در احرام»[۷] و «استثناء در حج»[۸] نیز یاد می‌شود.

مشروعیت و استحباب اشتراط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

به باور فقیهان شیعه، تحلّل نه تنها مشروع، که مستحب است.[۹] فقیهان حنبلی نیز اشتراط تحلل را سنت و مستحب شمرده‌اند.[۱۰] بیشتر شافعیان نیز آن را صحیح دانسته‌اند.[۱۱] صحت اشتراط تحلل، از اندکی از حنفیان و مالکیان نیز گزارش شده است.[۱۲] در برابر، بیشتر حنفیان و مالکیان و برخی از شافعیان، بیرون رفتن از احرام با شرط را در حج جایز ندانسته‌اند.[۱۳]

چگونگی گزاردن اشتراط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

درباره ضرورت اشتراط با لفظ و نیز چگونگی آن، دیدگاه‌های گوناگون در میان است. بر پایه حدیثی از امام صادق(ع)، شرط‌کننده باید هنگام احرام بگوید:

«خدایا! من بر پایه کتاب تو و سنت پیامبرت قصد انجام عمره تمتع و حج را دارم. پس اگر مانعی برای من پدید آید که مرا از مناسک باز دارد، مرا از احرام بیرون کن و اگر نتوانستم حج را کامل کنم، آن را عمره قرار ده».[۱۴] در حدیثی دیگر، لفظی کوتاه‌تر یاد شده است.[۱۵] شماری از فقیهان شیعه[۱۶] و اهل سنت[۱۷] بر آنند که می‌توان با هر عبارتی که معنای اشتراط را برساند، شرط کرد، هر چند بهتر است که با الفاظ بیان شده در روایت‌ها صورت پذیرد.

بیشتر فقیهان امامی می‌گویند اشتراط باید لفظی باشد و نیت قلبی به تنهایی کافی نیست.[۱۸] شماری هم احتمال داده‌اند که اشتراط در نیت کافی باشد.[۱۹] فقیهان اهل سنت نیز همین اختلاف‌نظر را دارند.[۲۰]

هنگام اشتراط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

همه فقیهان باور دارند که اشتراط باید هنگام احرام حج یا عمره صورت گیرد. اما درباره این‌که آیا اشتراط باید پیش از احرام صورت گیرد یا پس از آن و یا هنگام نیت آن، اختلاف نظر دارند. شماری از فقیهان شیعه هنگام اشتراط را پیش از احرام[۲۱] یا پیش از نیت احرام و پیوسته به آن[۲۲] شمرده‌اند. بر این اساس، شماری از فقیهان ذکر مخصوص اشتراط را پس از گزاردن نماز احرام سفارش کرده‌اند.[۲۳] فقیهانی دیگر گفته‌اند: اشتراط جزء نیت است و بیرون از آن نیست. از این رو، باید اشتراط در میان نیت احرام انجام شود.[۲۴] شماری دیگر نیز بر آنند که اشتراط باید پیش از تلبیه[۲۵] یا میان آن انجام گیرد.[۲۶] در فقه اهل سنت هم همین اختلاف نظر دیده می شود.[۲۷]

آثار اشتراط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

اشتراط تحلل در دیدگاه فقیهانی که به مشروعیت یا استحباب آن باور دارند، برای احرام‌گزار آثاری دارد که مهم‌ترین موارد آن‌ها عبارتند از:

  1. شتاب در تحلل: به باور بیشتر فقیهان شیعه، مُحرِم محصور (کسی که به سبب بیماری از اتمام مناسک حج بازمی‌ماند)[۲۸] تنها در صورت اشتراط می‌تواند در تحلّل شتاب کند و پیش از رسیدن قربانی به جایگاه آن، از احرام بیرون شود؛ ولی اگر اشتراط نکرده باشد، برای بیرون رفتن از احرام باید صبر کند تا قربانی به منا یا مکه برسد.[۲۹] در برابر، شماری از فقیهان شیعه، شتاب در تحلل را از آثار اشتراط ندانسته و گفته‌اند: در صورت اشتراط نکردن نیز شخص محصور از احرام بیرون می‌شود.[۳۰]
  2. ساقط شدن قربانی: به باور بسیاری از فقیهان امامی و اهل سنت، اثر دیگر اشتراط آن است که قربانی کردن از عهده فرد محبوس برداشته می‌شود.[۳۱] ولی شماری از فقیهان شیعه و همچنین برخی از فقیهان اهل سنت قربانی را در فرض اشتراط ساقط ندانسته‌اند.[۳۲] البته این اختلاف تنها در صورتی است که احرام‌گزار قربانی همراه نداشته باشد؛ زیرا به اتفاق فقیهان شیعه، وجوب قربانی از عهده کسی که آن را همراه خود آورده باشد، با اشتراط نیز ساقط نمی‌شود.[۳۳]
  3. ساقط شدن قضای حج: به باور شماری از فقیهان شیعه و اهل سنت، فایده دیگر اشتراط، سقوط وجوب قضای حج در سال آینده است.[۳۴]در برابر، بیشتر فقیهان شیعه اشتراط را مایه سقوط وجوب حج در سال دیگر ندانسته‌اند.[۳۵]
  4. استحقاق پاداش: اثر اخروی اشتراط، استحقاق پاداش برای احرام‌گزار است.[۳۶]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. . بدائع الصنائع، ج2، ص177؛ ذخیرة المعاد، ج2، ص700.
  2. . منتهی المطلب، ج10، ص248؛ کشاف القناع، ج2، ص474؛ العروة الوثقی، ج4، ص662.
  3. . المجموع، ج8، ص310-311؛ الدروس، ج1، ص479.
  4. . السرائر، ج1، ص640؛ المجموع، ج8، ص308-309.
  5. . المبسوط، ج1، ص334؛ جواهر الکلام، ج18، ص270؛ کشاف القناع، ج2، ص475.
  6. . تذکرة الفقهاء، ج8، ص396.
  7. مجمع الفائده، ج7، ص233؛ نیل الاوطار، ج5، ص37.
  8. . الموطأ، ج1، ص425؛ الام، ج2، ص172؛ السنن الکبری، ج5، ص221.
  9. . السرائر، ج1، ص533؛ تذکرة الفقهاء، ج7، ص258-259؛ مجمع الفائده، ج6، ص240.
  10. . المغنی، ج3، ص243؛ کشاف القناع، ج2، ص474.
  11. . المجموع، ج8، ص310؛ روضة الطالبین، ج2، ص445.
  12. . نک: مواهب الجلیل، ج4، ص292؛ حاشیة رد المحتار، ج2، ص650.
  13. . المغنی، ج3، ص244؛ المجموع، ج8، ص310؛ مواهب الجلیل، ج4، ص292-293.
  14. . نک: الکافی، ج4، ص332؛ من لایحضره الفقیه، ج2، ص318.
  15. . الکافی، ج4، ص455؛ التهذیب، ج5، ص168.
  16. . منتهی المطلب، ج10، ص250؛ مستند الشیعه، ج11، ص287؛ العروة الوثقی، ج4، ص663.
  17. . نک: المغنی، ج3، ص245.
  18. . تحریر الاحکام، ج1، ص573؛ جواهر الکلام، ج18، ص281.
  19. . منتهی المطلب، ج2، ص250، 680؛ مجمع الفائده، ج6، ص242.
  20. . کشاف القناع، ج2، ص475؛ المغنی، ج3، ص246.
  21. . الدروس، ج1، ص338.
  22. . الروضة البهیه، ج2، ص234؛ مسالک الافهام، ج2، ص246.
  23. . المبسوط، ج1، ص315؛ الحدائق، ج15، ص101.
  24. . جامع المقاصد، ج3، ص170؛ نک: جواهر الکلام، ج18، ص280-281.
  25. . مجمع الفائده، ج6، ص240.
  26. . جامع المقاصد، ج3، ص170.
  27. . کشاف القناع، ج2، ص474؛ المجموع، ج8، ص318؛ سنن ابی داود، ج1، ص551؛ سنن النسائی، ج2، ص358.
  28. . النهایه، ص281؛ السرائر، ج1، ص637.
  29. . کشف اللثام، ج5، ص313-314؛ الحدائق، ج15، ص104-105؛ جواهر الکلام، ج18، ص262-263.
  30. . مسالک الافهام، ج2، ص242؛ الحدائق، ج15، ص106؛ مستمسک العروه، ج11، ص384.
  31. . مختلف الشیعه، ج4، ص353؛ مدارک الاحکام، ج7، ص289؛ الحدائق، ج15، ص102-103.
  32. . الخلاف، ج2، ص431؛ نک: السرائر، ج1، ص533؛ مختلف الشیعه، ج4، ص66؛ المغنی، ج3، ص243؛ روضة الطالبین، ج2، ص445؛ کشاف القناع، ج2، ص475؛ بدائع الصنائع، ج2، ص178؛ المجموع، ج8، ص311.
  33. . مسالک الافهام، ج2، ص243؛ نک: مدارک الاحکام، ج7، ص290؛ ذخیرة المعاد، ج2، ص584.
  34. . التهذیب، ج5، ص295؛ الدروس، ج1، ص351؛ مدارک الاحکام، ج7، ص290؛ . المغنی، ج3، ص377؛ کشاف القناع، ج2، ص613.
  35. . منتهی المطلب، ج10، ص680؛ الحدائق، ج15، ص106.
  36. . مسالک الافهام، ج2، ص243؛ مدارک الاحکام، ج7، ص291؛ الحدائق، ج15، ص106.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

Links.pngمحتوای این مقاله برگرفته شده از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل اشتراط تحلل.
  • الاستبصار: الطوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، به کوشش موسوی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • الام: الشافعی (درگذشت ۲۰۴ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
  • الانتصار: السید المرتضی (درگذشت ۴۳۶ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • بدائع الصنائع: علاء الدین الکاسانی (درگذشت ۵۸۷ق)، پاکستان، المکتبة الحبیبیه، ۱۴۰۹ق.
  • تاج العروس: الزبیدی (درگذشت ۱۲۰۵ق)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
  • التاریخ الکبیر: البخاری (درگذشت ۲۵۶ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • تحریر الاحکام الشرعیه: العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، به کوشش بهادری، قم، مؤسسة الامام الصادق۷، ۱۴۲۰ق.
  • تذکرة الفقهاء: العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، آل البیت:، ۱۴۱۴ق.
  • تهذیب الاحکام: الطوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • جامع المقاصد: الکرکی (درگذشت ۹۴۰ق)، قم، آل البیت:، ۱۴۱۱ق.
  • جواهر الکلام: النجفی (درگذشت ۱۲۶۶ق)، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • حاشیة رد المحتار: ابن عابدین (درگذشت ۱۲۵۲ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
  • الحدائق الناضره: یوسف البحرانی (درگذشت ۱۱۸۶ق)، به کوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، ۱۳۶۳ش.
  • الخلاف: الطوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، به کوشش خراسانی و دیگران، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • الدروس الشرعیه: الشهید الاول (درگذشت ۷۸۶ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۲ق.
  • ذخیرة المعاد: محمد باقر السبزواری (درگذشت ۱۰۹۰ق)، آل البیت:.
  • الروضة البهیه: الشهید الثانی (درگذشت ۹۶۵ق)، به کوشش کلانتر، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
  • روضة الطالبین: النووی (درگذشت ۶۷۶ق)، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  • ریاض المسائل: سید علی الطباطبائی (درگذشت ۱۲۳۱ق)، قم، مؤسسة آل البیت:، ۱۴۱۸ق.
  • سبل السلام: الکحلانی (درگذشت ۱۱۸۲ق)، مصر، مصطفی البابی، ۱۳۷۹ق.
  • السرائر: ابن ادریس (درگذشت ۵۹۸ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • سنن ابی‌داود: السجستانی (درگذشت ۲۷۵ق)، به کوشش محمد محیی الدین، دار الفکر.
  • سنن الدارمی: الدارمی (درگذشت ۲۵۵ق)، احیاء السنة النبویه.
  • السنن الکبری: البیهقی (درگذشت ۴۵۸ق)، بیروت، دار الفکر.
  • سنن النسائی: النسائی (درگذشت ۳۰۳ق)، به کوشش عبدالغفار و سید کسروی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
  • صحیح البخاری: البخاری (درگذشت ۲۵۶ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
  • صحیح مسلم بشرح النووی: النووی (درگذشت ۶۷۶ق)، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • صحیح مسلم: مسلم (درگذشت ۲۶۱ق)، بیروت، دار الفکر.
  • العروة الوثقی: سید محمد کاظم یزدی (درگذشت ۱۳۳۷ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۲۰ق.
  • عمدة القاری: العینی (درگذشت ۸۵۵ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • فتح العزیز: عبدالکریم بن محمد الرافعی (درگذشت ۶۲۳ق)، دار الفکر.
  • الکافی: الکلینی (درگذشت ۳۲۹ق)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
  • کتاب الحج: محاضرات الخوئی (درگذشت ۱۴۱۳ق)، الخلخالی، قم، مدرسة دار العلم، ۱۴۱۰ق.
  • کشاف القناع: منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
  • کشف اللثام: الفاضل الهندی (درگذشت ۱۱۳۷ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • کنز العمال: المتقی الهندی (درگذشت ۹۷۵ق)، به کوشش صفوة السقاء، بیروت، الرساله، ۱۴۱۳ق.
  • لسان العرب: ابن منظور (درگذشت ۷۱۱ق)، قم، ادب الحوزه، ۱۴۰۵ق.
  • المبسوط فی فقه الامامیه: الطوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه.
  • مجمع الفائدة و البرهان: المحقق الاردبیلی (درگذشت ۹۹۳ق)، به کوشش عراقی و دیگران، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • المجموع شرح المهذب: النووی (درگذشت ۶۷۶ق)، دار الفکر.
  • مختلف الشیعه: العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۲ق.
  • مدارک الاحکام: سید محمد بن علی الموسوی العاملی (درگذشت ۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت:، ۱۴۱۰ق.
  • مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام: الشهید الثانی (درگذشت ۹۶۵ق)، قم، معارف اسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • مستدرک الوسائل: النوری (درگذشت ۱۳۲۰ق)، بیروت، آل البیت:، ۱۴۰۸ق.
  • مستمسک العروة الوثقی: سید محسن حکیم (درگذشت ۱۳۹۰ق)، قم، دار التفسیر، ۱۴۱۶ق.
  • مستند الشیعه: احمد النراقی (درگذشت ۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت:، ۱۴۱۵ق.
  • مسند احمد: احمد بن حنبل (درگذشت ۲۴۱ق)، بیروت، دار صادر.
  • مسند الشافعی: الشافعی (درگذشت ۲۰۴ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  • مغنی المحتاج: محمد الشربینی (درگذشت ۹۷۷ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق.
  • المغنی: عبدالله بن قدامه (درگذشت ۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  • من لا یحضره الفقیه: الصدوق (درگذشت ۳۸۱ق)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
  • منتهی المطلب: العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۲ق.
  • مواهب الجلیل: الحطاب الرعینی (درگذشت ۹۵۴ق)، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۶ق.
  • الموطّأ: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
  • النهایه: الطوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۰ق.
  • نیل الاوطار: الشوکانی (درگذشت ۱۲۵۵ق)، بیروت، دار الجیل، ۱۹۷۳م.
  • وسائل الشیعه: الحر العاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت:، ۱۴۱۲ق.