تعطیل حج

از ویکی حج
پرش به ناوبری پرش به جستجو

تعطیل حج به معنای توقف سفر سالانه حج مسلمانان یک یا چند سرزمین‌ است. در طول تاریخ، مسلمانان مناطق گوناگون برای رسیدن به مکه در قالب کاروان‌های به هم‌پیوسته به سوی مکه رهسپار می‌شدند. گاهی کاروان حج از رسیدن به حرم مکه یا اجرای مناسک حج بازمی‌ماند و حج آن کاروان تعطیل می‌شد. این امر موجب کاهش شمار حج‌‌گزاران می‌گشت که کتاب‌های تاریخی با عنوان «تعطیل حج» از آن یاد کرده‌اند.

نا امنی راه‌های حج و گرفتار شدن به حمله راهزنان، درگیری و جنگ در مکه، قحطی و بی آبی یا طوفان و رواج بیماری‌های فراگیر از عوامل بازماندن کاروان حج از رسیدن به کعبه یا تکمیل اعمال حج‌ تمتع بود. از آنجا که تشکیل کاروان‌های بزرگ حج به حمایت حکومت‌ها نیاز داشت، گاهی به دلیل جنگ‌های داخلی در درون یک سرزمین، این کاروان‌ها از مبداء تشکیل نمی‌شد.

توقف حج‌گزاری از کشورهای اسلامی در برخی سال‌ها، از قرن سوم هجری آغاز شد، یعنی زمانی که با ضعف دستگاه خلافت عباسی، پدید آمدن کانون‌های قدرت متعارض در جهان اسلام و درگیری‌های نظامی و اختلاف بر سر سیادت بر مکه و مدینه، ناامنی راه حج بیشتر شد و حکومت‌ها از نگهداری راه‌ها و خدمت رسانی به حاجیان باز ماندند. بعدها عوامل دیگر نیز در توقف حجگزاری مسلمانان نقش داشت از جمله در سده نوزدهم و بیستم میلادی حکومت‌های استعمارگر اروپایی،‌ گاهی مانع حج‌گزاری مسلمانان بودند. نیز شیوع بیماری‌های فراگیر جهانی در سده نوزدهم و بیستم به توقف حج از برخی کشورها منجر شد.

امروزه نیز عواملی مانند اختلاف سیاسی کشور عربستان با برخی کشورهای اسلامی و نیز شیوع بیماری‌های فراگیر گاه به تعطیل حج منجر می‌گردد. در سال ۱۴۴۱ قمری / ۱۳۹۹ شمسی با اعلام دولت عربستان، سفر حج‌گزاران تمامی سرزمین‌های اسلامی به مکه به دلیل فراگیری جهانی ویروس کووید۱۹ تعطیل شد.

معنی تعطیل حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

مسلمانان مناطق گوناگون برای رسیدن به مکه در قالب کاروان‌های یکپارچه به سوی مکه رهسپار می‌شدند. از جمله، حج‌‌گزاران ایرانی در چند سده با پیوستن به حج‌‌گزاران عراق، در قالب محمل عراقی به حج می‌رفتند. حاجیان مغربی و‌ اندلسی نیز با رفتن به مصر، در قالب محمل مصری، خود را به حرم می‌رساندند. [۱] کاروان‌های شام، مصر، عراق، یمن و عثمانی از بزرگ‌ترین و معروف‌ترین این کاروان‌ها بودند که از آن‌ها با تعبیر «محمل» نیز یاد می‌شد.

گاهی کاروان حج به سبب‌های گوناگون از رسیدن به حرم مکه یا مناسک حج بازمی‌ماند و حج آن کاروان تعطیل می‌شد. این امر موجب کاهش شمار حج‌‌گزاران می‌گشت که کتاب‌های تاریخی با عنوان «تعطیل حج» از آن یاد کرده‌اند. این گزارش‌ها گاهی به صورت مطلق و با عباراتی چون «لَم یحج احد» آمده است که از آن برمی‌آید که حج در آن سال برگزار نشده است؛ از جمله گزارش مربوط به تعطیل حج در سال 317 ق.[۲][۳] اما این گزارش‌ها منحصر به منطقه‌ای است که نویسنده از آن گزارش می‌دهد و به معنای تعطیل عمومی حج نیست و برخی منابع از بر‌گزاری حج در همان هنگام یاد کرده‌اند. [۴]

راهزنی و باج‌خواهی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

وجود غارتگران و حمله قبایل به کاروان‌های راه حج، از عوامل تعطیل حج است.

در سال‌های پایانی سده چهارم ق. با ضعف آل‌بویه، کوشش قبایل راهزن عرب در راه حج بالا گرفت و سبب شد که در برخی سال‌ها حج کاروان عراق تعطیل گردد. [۵] از جمله، به سال 393ق. به جهت نگرانی از شخصی به نام اصیفر اعرابی، حج عراق تعطیل گشت [۶] و در 397ق. به سبب تعرض ابن جَراح طائی به کاروان عراق، کسی نتوانست به حج برود. [۷][۸][۹] به سال 409ق. نیز حاجیان از بغداد بیرون شدند؛ ولی با هجوم بعضی قبایل عرب ناچار به بازگشت شدند. [۱۰][۱۱]

ناامنی راه حج تا‌ اندازه‌ای فراگیر بود که طغرل سلجوقی به سال 447ق. وارد بغداد شد و در توجیه کار خود، خطاب به خلیفه عباسی، یکی از اهداف این کار را تامین امنیت راه حج عراق دانست [۱۲][۱۳][۱۴] که 30 سال تعطیل شده بود. [۱۵][۱۶] البته وی توفیق چندانی در این امر نیافت. [۱۷][۱۸][۱۹]

در دوران حکومت ابوالفتوح (حک: 403-430ق.) بر مکه، به دلیل درگیری‏‌ها و شورش و راهزنی برخی از قبایل بادیه‌نشین، در بسیاری از سال‌ها خواستاران حج از این توفیق محروم شدند. [۲۰][۲۱] در حکومت فرزندش محمد شکر (حک: 430-453ق.) نیز به سبب شورش بادیه‏‌نشین‌ها، شمار حج‌‌گزاران کاهش یافت. [۲۲]

ناامنی راه، منحصر به حج عراق نبود و حج مصر نیز به همین سبب تعطیل می‌گردید. از جمله، در سال 478ق. به سبب حمله شماری از بادیه‌نشینان به کاروان مصری، شماری فراوان کشته شدند و باقی‌مانده افراد به مصر بازگشتند. [۲۳] نیز در سال‌های 643-650ق. به دلیل ضعف خلفای عباسی و ناامنی راه‌ها، از مناطق اسلامی عراق تا مصر حج رسمی انجام نگرفت. [۲۴]

حج‌‌گزاری از راه دریا نیز به علت ازدحام و مشکلات سفر که کشتی‌بانان پدید می‌آوردند، تحریم می‌شد. به گزارش فیفائی، پس از شرح مشکلات سفر با کشتی نزد یکی از اقطاب مالکی مصر با نام ابوعبدالله عایش، وی سفر دریایی به حج را تحریم کرد. [۲۵]

باج‌خواهی حاکم مکه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

گاهی حاکمان حرم از حاجیان وجوهی دریافت می‌کردند که گاه به جهت عدم پرداخت این وجوه، از ورود کاروان به حرم پیشگیری می‌شد. از جمله، به سال 914ق. شریف برکات حاجیان یمن را که از راه خشکی رهسپار مکه بودند، به نزدیکی مکه بازگرداند، بدین دلیل که در سال پیش بسیاری از ایشان بدون آگاهی عاملان شریف بی‌آنکه وجهی پرداخت کنند، وارد مکه شده بودند. [۲۶]

در سده‌های بعد نیز فقدان امنیت جانی و مالی در راه حج که با دریافت اخوه و باج‌خواهی فزاینده بادیه نشینان و شیوخ محلی که معروف‌ترین ایشان امیر جبل بود، باعث تعطیل حج می‌گشت.

تحریم راه جبل از سوی علما[ویرایش | ویرایش مبدأ]

فقیهان برخی از این راه‌ها را تحریم کردند. میرزای قمی (1151-1231ق.) که به سال 1212ق. به حج رفته بود، سال‌ها بعد با دریافت گزارش‌ رفتار وهابیان در مسیر حج با شیعیان، در پاسخ به استفتاء یکی از دانشوران معاصر خود، امنیت را از شروط حج دانست و هر چند وجود امنیت را از موضوعات وابسته به تشخیص مکلف دانست، تصریح کرد که در آن وضعیت، نه خود به حج می‌رود و نه به دیگری اجازه سفر می‌دهد. [۲۷]

همچنین شیخ فضل‌الله نوری به سال 1319ق. سفر از راه جبل را تحریم کرد. وی که خود از این مسیر به حج رفته بود، در پی بازگشت، نه تنها سفر حج از این راه را حرام دانست؛ بلکه مراجع تقلید شیعه را نیز قانع کرد که سفر از این راه را تحریم کنند. این فتاوا در کتاب فتاوی العلماء فی حرمة السفر الی الحج من طریق الجبل گرد آمده است. [۲۸][۲۹]

درگیری نظامی و سیاسی در حرم[ویرایش | ویرایش مبدأ]

درگیری حاکمان یا مدعیان حکومت در مکه نیز از دیگر سبب‌های تعطیل حج بوده است. از این جمله می‌توان موارد زیر را برشمرد.

تعطیل حج از مبداء[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نبرد و آشفتگی اوضاع داخلی ممالک اسلامی نیز سببی دیگر برای تعطیل حج در برخی مناطق بود. از جمله درگیری و اختلاف‌های مصر و عراق، به سال 372ق. و به نقلی تا 380ق. حج عراق را به تعطیل کشاند. [۴۴]

در مصر نیز، به سال 492ق. درگیری‌های حاکمان مصر و فقدان امنیت، موجب تعطیل حج گشت. [۴۵] در سال 563ق. به سبب درگیری داخلی در مصر حج بر‌گزار نشد. [۴۶] در سال 648ق. به جهت درگیری و آشفتگی امور، حاجیان مصر و شام نتوانستند حج بگزارند. [۴۷][۴۸] نیز در سال‌های 654-658ق. تنها بخش‌هایی از حجازیان توفیق حج‌‌گزاری یافتند. [۴۹]

تخریب حرم بزرگان اسلام از جمله ائمه اهل بیت (علیهم السلام) دربقیع و قبرستان ابوطالب و دیگر مراقد حرمین توسط وهابیان در سال 1344 قمری و قبل از آن نیز عامل دیگری بود که از سال 1344 موجب تعطیلی و تحریم حج از سوی بسیاری از مسلمانان کشورهای اسلامی از جمله هند و ایران و عراق شد، دراین تحریم که با هدف فشار اقتصادی علیه آل سعود شکل گرفت،سید شرف الدین عاملی، مراجع شیعه در نجف و اعضای انجمن خلافت هند نقش جدی داشتند.[۵۰]

تعطیل حج ایرانیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

تعطیلی حج ایرانیان نیز بیشتر برخاسته از درگیری پادشاهان محلی با یکدیگر بوده است.

از جمله اختلافات و درگیری‌های داخلی میان سلاطین آل بویه، غزنویان و سلجوقیان تشکیل کاروان حج ایرانیان و پیوستن آن‌ها به کاروان عراق را به تعویق و تعطیلی کشاند. گزارشی از تعطیل حج ایرانیان در سال‌های 407، 410، 413 و 421ق. با عنوان تاخیر کاروان خراسان در منابع تاریخی ثبت شده است.[۵۱][۵۲][۵۳][۵۴]

حمله مغول به ایران نیز حج ایران و عراق را از سال 633 تا سال 639ق متوقف ساخت. [۵۵] به سال 656 بغداد به دست هلاکو خان مغول سقوط کرد و با فروپاشی خلافت عباسی، حج‌‌گزاری عراقی نیز مدتی تعطیل شد.

بار دیگر در پایان حکومت ایلخانان با مرگ ابوسعید ایلخان (736ق.) حرکت کاروان حج عراق قطع شد و یازده سال بعد به سال 748ق. محمل عراق دیگر بار به حج رفت. پس از آن حج ایرانیان به طور متناوب به سبب‌های متفاوت تعطیل می‌شد. این وضع بیش از هر چیز برآمده از درگیری‌های داخلی و ناپایداری سیاسی در ایران بود. [۵۶][۵۷]

درگیری آل جلایر با همسایگان و نیز مشکلات داخلی ایشان که از سال 740ق. حدود یک سده حکومت عراق و تجهیز کاروان حج را بر عهده داشتند، موجب تعطیل متناوب حج می‌شد. [۵۸]

از جمله، از سال 795ق. حرکت محمل عراق چند سال قطع شد که گویا به دلیل حمله تیمور به ایران بود. [۵۹][۶۰]

فروپاشی حکومت جلایریان به دست قَرایوسف قَراقویونُو (810-823ق.) به سال 813ق. چند سال ارسال کاروان حج عراق را به تعطیلی کشاند. [۶۱] به سال 821ق. نبرد قرایوسف با شاهرخ تیموری و حاکم شام، باعث تعطیلی حج شد. [۶۲] درگذشت قرایوسف به سال 823ق. نیز حج را مدتی با تعطیلی روبه‌رو کرد. [۶۳][۶۴]

عصر صفوی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

اختلاف‌های سیاسی و مذهبی میان ایران و عثمانی از دوره صفویه، در تعطیل حج اثرگذار بوده است. در دوران صفویه، مسیر حج ایرانیان از کشور عثمانی می‌گذشت و سفر ایرانیان به کشور متخاصم به ویژه هنگام نبرد میان دو دولت، با موانع و مشکلاتی روبه‌رو بود. به سال 1042ق. به دلیل تصرف بغداد به دست ایرانیان، دولت عثمانی ایشان را از سفر حج بازداشت و در سال 1047ق. به فرمان سلطان سلیم عثمانی، ایرانیان از مکه اخراج شدند. [۶۵][۶۶] بنابر روایتی شاه عباس صفوی حج‌‌گزاری ایرانیان را مایه سرازیر شدن اموال فراوان به کشور دشمن می‌دید سفر حج را برای چند سال ممنوع کرد. [۶۷] مشکلات حج ایرانیان در این دوره و موانع راه حج، در نامه‌نگاری‌های دولت عثمانی و صفوی بازتاب یافته است. [۶۸]

مخالفت دولت عثمانی و دانشمندان متعصب سنی با حاجیان ایرانی و دانشوران شیعه مقیم حرمین از دوره صفویه به بعد، به بدرفتاری با ایرانیان شیعه و قتل دانشورانی مانند استرآبادی (945ق.)، معصوم بیک صفوی (976ق.) و میرزا زین‌العابدین کاشانی (1040ق.) گشت. بر اثر این دشمنی‌ها به سال 1042ق. یا 1043ق. به حاجیان ایرانی حاضر در مکه اعلام شد که در سال آینده، حق آمدن به حج را ندارند. [۶۹][۷۰]البته برخی سبب این امر را نامعلوم می‌دانند. [۷۱] نیز به سال 1047ق. حاجیان ایرانی از سرزمین حج اخراج شدند و به آنان اعلام شد که از سال بعد، اجازه بر‌گزاری حج را ندارند. [۷۲]

ظهور وهابیت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

ظهور وهابیت و درگیری‌های دامنه‌دار آنان برای تسلط بر حرمین، به طور متناوب موجب تعطیل حج مناطق گوناگون گشت. تصرف شهرهای طائف و مکه و مدینه به سال 1217ق. در دوره اول آل سعود (1219-1223ق.) موجب مخالفت و واکنش کشورهای اسلامی، از جمله ایران، و تعطیل حج گشت. [۷۳] حمله وهابیان به مکه در سال 1219ق. مانع عزیمت بسیاری از افراد به حج گشت. [۷۴] از جمله، اهل حجاز به جهت سلطه وهابیان بر راه حج، نتوانستند حج به‌جا آورند. [۷۵]

سلطه وهابیت بر مکه و پیشگیری از حج‌‌گزاری مسلمانان به شکل مرسوم و همراه آوردن محمل نیز از موارد تعطیل حج بود. به سال 1223ق. حج‌‌گزاران مصر و شام به همین سبب از حج باز ماندند. [۷۶][۷۷][۷۸] به گفته برخی، تعطیل حج تا دو یا سه سال [۷۹] و حتی 10 سال به درازا انجامید. [۸۰] حج کاروان عراقی نیز چهار سال تعطیل شد. [۸۱]

نیز در سال‌های بعد، از جمله به سال‌های 1228، [۸۲] 1338 و [۸۳][۸۴][۸۵]1339ق.[۸۶] امیران مکه از حج‌‌گزاری نجدیان، به جهت نگرانی از جنجال وهابیت پیشگیری کردند. آنان به سبب حکم دانشمندان مکه به فساد عقیده محمد بن عبدالوهاب و پیروان وی از سال آغاز دعوتش در سال 1142ق. تا 1205ق. حج‌‌گزاری پیروان محمد بن عبدالوهاب را منع نمودند.[۸۷][۸۸]

آل سعود و تعطیل حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از استقرار حکومت آل سعود (1319ق.) تا کنون به رغم تلاش‌های ایشان برای جلب اعتماد حج‌‌گزاران و کشورهای اسلامی، بارها به دلیل‌های گوناگون حج‌‌گزاری تعطیل شده است. در سال 1343ق. به علت نبرد میان آل سعود و شریف علی که در جده مستقر بود، مراسم حج تعطیل گشت.

در سال بعد نیز مردم همه سرزمین‏‌های تابع عثمانی از رفتن به حج منع شدند و تنها مردم مناطق زیر سلطه سعودی‏‌ها در سرزمین‌های جزیرةالعرب و شماری‌ اندک از حاجیان مغربی حج به جا آوردند. [۸۹][۹۰]


آل سعود و حج ایرانیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

رفتار نامناسب آل سعود با حاجیان، در چند نوبت موجب تعطیل حج ایران گشت. به سال 1342ق./1322ش. پس از آن‌که ابوطالب یزدی در مکه به اتهام آلوده ساختن خانه خدا اعدام گشت، [۹۱] دولت ایران روابط خود با عربستان را قطع کرد [۹۲][۹۳] و سه سال حج ایرانیان تعطیل گشت. [۹۴][۹۵]

همچنین پس از کشتار حج‌‌گزاران در مراسم برائت از مشرکان به سال 1407ق./1366ش. در شهر مکه به دست رژیم سعودی، روابط میان ایران و عربستان قطع شد و تا سه سال [۹۶][۹۷] حج‌گزاری ایرانیان تعطیل گشت و پس از آن با پذیرش بر‌گزاری مراسم برائت از مشرکان، حج‌‌گزاری ایرانیان از سوی عربستان مجدداً آغاز شد. [۹۸]

جلوگیری استعمارگران از حج اتباع مسلمان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

جلوگیری استعمارگران از حج‌‌گزاری مسلمانان در مناطق گوناگون، از جمله کشورهای زیر استعمار ایشان، در شمار عوامل تعطیل حج بوده است. به سال 1213ق./1799م. به سبب یورش‌های فرانسویان و فقدان امنیت راه، حج مصری تعطیل گشت. [۹۹]

در اواخر سده 19م. با گسترش تفکر اسلامی، کشورهای غربی مانند انگلستان و روسیه که مستعمراتی فراوان در سرزمین‌های اسلامی داشتند، نگران شدند و برای پیشگیری از سفر مسلمانان به حج، به بهانه‌های گوناگون مانند رواج وبا در میان حاجیان، به رغم وجود قرنطینه، پس از سال 1890م. از سفر حج پیشگیری می‌کردند. [۱۰۰]

از جمله، در پی قیام سال 1903م. در فرغانه، دولت روسیه حج ترکستانی‌ها را ممنوع اعلام کرد تا گزارش‌های این قیام میان مسلمانان پخش نشود. [۱۰۱]

وقوع جنگ جهانی اول (1914-1918م./1333-1336ق.) و درگیری خاورمیانه، به ویژه عراق، در این جنگ‌ها، حج‌‌گزاری ایرانیان و دیگر کشورهای منطقه پنج سال جز سال 1334ق. قطع شد. [۱۰۲]

رواج بیماری‌های واگیر[ویرایش | ویرایش مبدأ]

رواج بیماری در حرمین نیز از عوامل تعطیل حج بوده است. در سال 357ق. به سبب رواج بیماری در میان حاجیان شام و مصر، بیشتر شتران ایشان تلف شدند و حاجیان از رسیدن به مکه بازماندند. برخی از ایشان نیز که به مکه رسیدند، در آن شهر جان باختند و حج مصر و شام تعطیل گشت. [۱۰۳]

به سال 1235ق. نیز به سبب وبا در مکه، حاجیان فراوان کشته شدند. [۱۰۴] این بیماری در سال‌های 1890، 1892، 1893، 1895، 1902م./1307، 1309، 1310، 1312، 1319ق. در موسم حج و میان حاجیان با شدت بیشتر رواج یافت. بر پایه گزارش سفرنامه‌‌نویسان، این بیماری جان افراد فراوان را گرفت. [۱۰۵][۱۰۶] این مشکل موجب تعطیل حج نگشت؛ ولی از آمار حاجیان در برخی سال‌ها کاست.

رواج بیماری آنفولانزای مرغی در جهان و احتمال سرایت آن به حاجیان در سال 2010م./1431ق. موجب کاهش پنجاه درصد زائران مصر و نیز کاسته شدن شمار حاجیان دیگر کشورها، از جمله ایران، گشت. در این سال، حج‌‌گزاری کشور تونس تعطیل شد و 30/000 تن به علت پیشگیری دولت تونس، از سفر حج بازماندند. [۱۰۷]

به دلیل همه‌گیری جهانی ویروس کووید۱۹ بنابر اعلام حکومت عربستان، حج سال ۱۴۴۱/۱۳۹۹ تنها با شرکت محدود حاجیان از داخل این کشور برگزار می‌شود.[۱۰۸]

قحطی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

قحطی و نبود آب نیز از دیگر عوامل تعطیل حج بوده است. به سال 363ق. کاروان عراق که محمد بن عمر علوی امیر الحاج آن بود، به سبب نداشتن آب، از مکه به مدینه تغییر مسیر دادند و ناچار شدند حج را تعطیل کنند. [۱۰۹] به سال 390ق. به دلیل قحطی شدید، حج مصر تعطیل شد. [۱۱۰] کاروان حج عراق در سال 406 ق. از بیم عطش و بی‌آبی، حج نگزارد. [۱۱۱]

در پایان سال 416ق. نیز قحطی بزرگی در مکه رخ داد که موجب تعطیل حج گشت. [۱۱۲] همچنین قحطی به سال 815ق. در مکه و تاثیر آن بر حج گزارش شده است. [۱۱۳]

پیوند به بیرون[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. تاریخ مکه، ص218
  2. تاریخ الاسلام، ج23، ص374
  3. النجوم الزاهره، ج3، ص227
  4. حسن الصفا، ص107
  5. اتحاف الوری، ج2، ص428-433
  6. مرآة الزمان، ص267
  7. الکامل، ج9، ص76
  8. البدایة و النهایه، ج1، ص337
  9. اتحاف الوری، ج2، ص432-433
  10. النجوم الزاهره، ج4، ص242
  11. الدرر الفرائد، ص252
  12. الانباء، ص189
  13. نک: المنتظم، ج8، ص164
  14. الکامل، ج9، ص609
  15. شفاء الغرام، ج2، ص358-361
  16. اتحاف الوری، ج2، ص455-466
  17. المنتظم، ج8، ص164
  18. نک: اتحاف الوری، ج2، ص444، 446، 450
  19. الدرر الفرائد، ج1، ص539
  20. البدایة و النهایه، ج12، ص45
  21. شفاء الغرام، ج2، ص255
  22. شفاء الغرام، ج2، ص256
  23. اتحاف الوری، ج2، ص483
  24. نک: تاریخ الاسلام، ج47، ص63
  25. میقات حج، ش44، ص77، «حج‌گزاری در کشور مغرب»
  26. تاریخ الشحر، ص89
  27. جامع الشتات، ج1، ص326-331
  28. الذریعه، ج16، ص102
  29. مقالات تاریخی، ج9، ص38، 42، «تیر اجل در صدمات راه جبل»
  30. البدایة و النهایه، ج8، ص308
  31. النجوم الزاهره، ج1، ص188
  32. الانس الجلیل، ج1، ص397، 400-401
  33. تاریخ طبری، ج9، ص346-347
  34. مروج الذهب، ج4، ص311
  35. تاریخ الاسلام، ج23، ص374
  36. النجوم الزاهره، ج3، ص227
  37. تاریخ مکه، ص174، 227
  38. الدرر الفرائد، ج1، ص328
  39. تاریخ امراء مکه، ص387
  40. شفاء الغرام، ج2، ص256
  41. حسن الصفا، ص115
  42. سمط النجوم، ج4، ص290
  43. تاریخ الشحر، ص48
  44. مرآة الزمان، ص218
  45. الاهرام، 3 اکتبر 2009م.، «انقطاع الحج»
  46. تاریخ الاسلام، ج39، ص11
  47. تاریخ الاسلام، ج47، ص63
  48. النجوم الزاهره، ج7، ص20
  49. حسن الصفا، ص122
  50. شرف الدین و تخریب بقاع بقیع و تلاش های جهانی،مجله میقات حج،شماره 111
  51. مرآة الزمان، ص300، 306-307، 309، 324
  52. الدرر الفرائد، ج1، ص339-343
  53. البدایة و النهایه، ج12، ص29
  54. الدرر الفرائد، ج1، ص342
  55. اتحاف الوری، ج3، ص31-32
  56. شفاء الغرام، ج2، ص298
  57. سمط النجوم، ج2، ص396
  58. سلسله‌های اسلامی جدید، ص510
  59. اتحاف الوری، ج3، ص390
  60. الدرر الفرائد، ص315
  61. اتحاف الوری، ج3، ص482
  62. الدرر الفرائد، ص321
  63. اتحاف الوری، ج3، ص574
  64. الدرر الفرائد، ص321
  65. منائح الکرم، ج4، ص182
  66. تاریخ مکه، ص271
  67. تاریخ منتظم، ج2، ص1037
  68. اسناد و مکاتبات سیاسی ایران، ص29
  69. خلاصة الکلام، ص75
  70. تاریخ مکه، ص444
  71. تاریخ مکه، ص371
  72. منائح الکرم، ج4، ص181-182
  73. تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص221-226
  74. تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص221-222
  75. کشف الارتیاب، ص31
  76. عجائب الآثار، ج4، ص141
  77. مفتاح الکرامه، ج6، ص435
  78. مرآة الحرمین، ص511
  79. مفتاح الکرامه، ج6، ص435
  80. الاهرام، 3 اکتبر 2009م.، «انقطاع الحج»
  81. مفتاح الکرامه، ج6، ص435
  82. امراء البلد الحرام، ص282
  83. تاریخ امراء مکه، ص819
  84. تاریخ المملکة العربیة السعودیه، ج2، ص291
  85. آثار اسلامی، ص70
  86. تاریخ مکه، ص721
  87. خلاصة الکلام، ص338
  88. سفرنامه حجاز، ص196
  89. تاریخ مکه، ص593
  90. فرقه‏‌ای برای تفرقه، ص108
  91. آهنگ حجاز، ص285
  92. روابط سیاسی ایران و عربستان، ص84-85
  93. اسناد روابط ایران و عربستان، ص107-124
  94. اسناد روابط ایران و عربستان، ص39، 130-131
  95. ابوطالب یزدی، ص57، 116-117
  96. کیهان، ش13104، 26/5/1366
  97. آشنایی با عربستان، ص69-70
  98. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ص134
  99. الاهرام، 3 اکتبر 2009م.، «انقطاع الحج»
  100. میقات حج، ش55، ص195-196، «حجاج ترکستان»
  101. میقات حج، ش55، ص201، «حجاج ترکستان»
  102. خاطرات سفر مکه، ص49
  103. البدایة و النهایه، ج11، ص265
  104. عجائب الآثار، ج3، ص606
  105. سفرنامه حجاز، ص165-166
  106. نک: پنجاه سفرنامه قاجاری
  107. حج30، ص167
  108. بیانیه مشترک بعثه مقام معظم رهبی و سازمان حج
  109. مرآة الزمان، ص183-184
  110. الاهرام، 3 اکتبر 2009م.، «انقطاع الحج»
  111. مرآة الزمان، ص299
  112. تاریخ صنعاء، ص151
  113. تاریخ مکه، ص358

منبع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

Links.pngمنبع اصلی مقاله: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل تعطیل حج.
  • آثار اسلامی مكه و مدینه: رسول جعفریان، قم، مشعر، 1386ش.
  • آشنایی با عربستان: عبدالله نصیری، تهران، مشعر، 1386ش.
  • آهنگ حجاز: علیرضا حجازی، قم، فارس الحجاز، 1387ش.
  • ابوطالب یزدی شهید مروه: سید علی قاضی عسکر، تهران، مشعر، 1388ش.
  • اتحاف الوری: عمر بن محمد بن فهد (م.885ق.)، به كوشش عبدالكریم، مكه، جامعة ام القری، 1408ق.
  • اسناد و روابط ایران و عربستان سعودی 1304-1357ش: علی محقق، تهران، وزارت امور خارجه، 1379ش.
  • اسناد و مکاتبات سیاسی ایران: عبدالحسین نوایی، تهران، بنیاد فرهنگ، 1360ش.
  • اعانة الطالبین: السید البكری الدمیاطی (م.1310ق.)، بیروت، دار الفكر، 1418ق.
  • الانباء فی تاریخ الخلفاء: ابن‌العمرانی (580ق.)، به كوشش السامرائی، قاهره، الآفاق العربیه، 1419ق.
  • الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل: مجیرالدین الحنبلی (م.928ق.)، به کوشش عدنان یونس، عمان، مکتبة دنیس، 1420ق.
  • الاهرام (روزنامه): مصر.
  • البدایة و النهایه: ابن كثیر (م.774ق.)، به كوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
  • پنجاه سفرنامه حج قاجاری: به كوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، 1389ش.
  • تاریخ الشحر و اخبار القرن العاشر: محمد بن عمر الطیب، به کوشش الحبشی، صنعاء، الارشاد، 1419ق.
  • تاریخ امراء البلد الحرام عبر عصور الاسلام: عبدالفتاح حسین رواه، طائف، مكتبة المعارف، 1407ق.
  • تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر: الذهبی (م.748ق.)، به كوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الكتاب العربی، 1410ق.
  • تاریخ امراء مکة المکرمه: عارف عبدالغنی، دمشق، دار البشائر، 1413ق.
  • تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی: برتولد اشپولر، ترجمه میراحمدی، تهران، علمی و فرهنگی، 1373ش.
  • تاریخ حج‌گزاری ایرانیان: اسراء دوغان، تهران، مشعر، 1389ش.
  • تاریخ صنعاء: اسحق بن یحیی الطبری (م.450ق.)، به کوشش الحبشی، صنعاء، مکتبة السنحانی.
  • تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوك): الطبری (م.310ق.)، به كوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • تاریخ مكه: احمد السباعی (م.1404ق.)، نادی مكة الثقافی، 1404ق.
  • تاریخ المملکة العربیة السعودیه: عبدالله الصالح العثیمین، ریاض، 1997م.
  • تاریخ منتظم ناصری: محمد حسن خان اعتماد السلطنه (م.1313ق.)، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1367ش.
  • جامع الشتات: میرزا ابوالقاسم القمی (م.1231ق.)، به كوشش رضوی، تهران، مؤسسه كیهان، 1413ق.
  • حج 30: سید جواد ورعی و جواد منصوری، تهران، مشعر.
  • الحدائق الناضره: یوسف البحرانی (م.1186ق.)، به كوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، 1363ش.
  • حسن الصفا و الابتهاج: احمد الرشیدی (م.1096ق.)، به کوشش عبداللطیف، مصر، مکتبة الخانجی، 1980م.
  • خاطرات سفر مکه: محمدعلی هدایتی، تهران، ناشر مؤلف، 1343ش.
  • خلاصة الكلام فی بیان امراء البلد الحرام: احمد بن زینی دحلان (م.1304ق.)، مصر، المطبعة الخیریه، 1305ق.
  • الدرر الفرائد المنظمه: عبدالقادر بن محمد الجزیری (م.977ق.)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1422ق.
  • الذریعة الی تصانیف الشیعه: آقا بزرگ تهرانی (م.1389ق.)، بیروت، دار الاضواء، 1403ق.
  • روابط ایران و عربستان در سده بیستم: حمید احمدی، تهران، وزارت امور خارجه، 1386ش.
  • روح المعانی: الآلوسی (م.1270ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • سفرنامه حجاز: محمد لبیب البتنونی، ترجمه انصاری، تهران، مشعر، 1381ش.
  • سلسله‌های اسلامی جدید راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی: ادموند کلیفورد باسورت، ترجمه بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1381ش.
  • السلوك لمعرفة دول الملوك: المقریزی (م.845ق.)، به كوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1418ق.
  • سمط النجوم العوالی: عبدالملك بن حسین العصامی (م.1111ق.) به كوشش عادل احمد و معوض، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1419ق.
  • سنن الترمذی: الترمذی (م.279ق.)، به كوشش عبدالوهاب، بیروت، دار الفكر، 1402ق.
  • سنن الدارمی: الدارمی (م.255ق.)، احیاء السنة النبویة.
  • سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در بستر منافع ملی با نگاهی بر روابط ایران و عربستان: احمد معنوی، تهران، کتاب دانشجو، 1387ش.
  • شفاء الغرام: محمد الفأسی (م.832ق.)، به كوشش گروهی از علما، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1421ق.
  • صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست: رسول جعفریان، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379ش.
  • العبر فی خبر من غبر: الذهبی (م.748ق.)، به كوشش محمد السعید، بیروت، دار الكتب العلمیة.
  • عجائب الآثار: عبدالرحمن الجبرتی (م.1227ق.)، بیروت، دار الجیل.
  • العروة الوثقی: سید محمد كاظم یزدی (م.1337ق.)، قم، النشر الاسلامی، 1420ق.
  • العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین: محمد الفأسی (م.832ق.) به كوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ق.
  • فرقه‌ای برای تفرقه: نجم الدین طبسی، تهران، مشعر، 1386ش.
  • الفقه الاسلامی و ادلته: وهبة الزحیلی، دمشق، دار الفكر، 1418ق.
  • الكافی: الكلینی (م.329ق.)، به كوشش غفاری، تهران، دار الكتب الاسلامیة، 1375ش.
  • الكامل فی التاریخ: علی ابن اثیر (م.630ق.)، بیروت، دار صادر، 1385ق.
  • الكشاف: الزمخشری (م.538ق.)، مصطفی البابی، 1385ق.
  • كشف الارتیاب: سید محسن الامین (م.1371ق.)، به كوشش امین، مكتبة الحریس، 1382ق.
  • مجمع البیان: الطبرسی (م.548ق.)، به كوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، 1415ق.
  • المجموع شرح المهذب: النووی (م.676ق.)، دار الفكر.
  • مرآة الحرمین: ابراهیم رفعت پاشا (م.1353ق.)، قم، المطبعة العلمیة، 1344ق.
  • مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان: سبط ابن الجوزی (م.654ق.)، به کوشش الهموندی، بغداد، الدار الوطنیة، 1369ق.
  • مروج الذهب: المسعودی (م.346ق.)، به كوشش اسعد داغر، قم، دار الهجرة، 1409ق.
  • مستمسك العروة الوثقی: سید محسن حكیم (م.1390ق.)، قم، مكتبة النجفی، 1404ق.
  • مستند الشیعه: احمد النراقی (م.1245ق.)، قم، آل البیت، 1415ق.
  • مغنی المحتاج: محمد الشربینی (م.977ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1377ق.
  • المغنی: عبدالله بن قدامه (م.620ق.)، بیروت، دار الكتب العلمیة.
  • مفتاح الكرامه: سید محمد جواد العاملی (م.1226ق.)، به كوشش خالصی، قم، نشر اسلامی، 1419ق.
  • مقالات تاریخی: رسول جعفریان، قم، دلیل ما، 1387-1388ش.
  • میقات حج،شماره 111: مقاله علامه شرف الدین و تخریب بقاع بقیع و تلاش های جهانی ،محمدسعید نجاتی
  • من لا یحضره الفقیه: الصدوق (م.381ق.)، به كوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق.
  • مناسک حج (محشی): به کوشش محمودی، تهران، مشعر، 1378ش.
  • منائح الكرم: علی بن تاج الدین السنجاری (م.1125ق.)، به کوشش المصری، مكه، جامعة ام القری، 1419ق.
  • المنتظم: ابن الجوزی (م.597ق.)، به كوشش محمد عبدالقادر و دیگران، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1412ق.
  • مواهب الجلیل: الحطاب الرعینی (م.954ق.)، به كوشش زكریا عمیرات، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1416ق.
  • میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
  • النجوم الزاهره: یوسف بن تغری بردی (م.874ق.)، قاهره، به کوشش شلتوت و دیگران، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، 1392ق.
  • وسائل الشیعه: الحر العاملی (م.1104ق.)، به كوشش ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.