اسرار رمی جمرات: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+'''اَسرار رَمی جَمرات''' به حکمت‌ها، اهداف و معانی باطنی [[رمی جمرات]]، می‌پردازد. رَمی جمرات از [[اعمال حج (ابهام‌زدایی)|اعمال واجب]] [[حج]] است که به معنای پرتاب ریگ به [[جمره‌ها]] در [[منا]] انجام می‌باشد. این عمل شامل رمی جمره عقبه در روز دهم ذی‌حجه و رمی هر سه جمره در روزهای یازدهم و دوازدهم ذی‌حجه است و با شرایطی مانند استفاده از ریگ، نیت قربت و برخورد مستقل هر سنگ به جمره انجام می‌شود.
+در منابع اسلامی باطن و حقیقت رمی جمرات، مبارزه با شیطان، پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]]، سنگ زدن به درون خود جهت رویارویی با رذایل اخلاقی و اظهار بندگی در برابر خداوند دانسته شده است. روایات و آثار اخلاقی و عرفانی، رمی جمرات را زمینه‌ساز طهارت باطنی، آمرزش گناهان، تقویت اراده در برابر وسوسه‌های شیطانی و استمرار در مبارزه با نفس و مبارزه جمعی با دشمنان الهی معرفی کرده‌اند.
 == رمی جمرات ==
@@ خط ۷: / خط ۸: @@
 رَمْی جمرات پرتاب سنگ به جمره است و شامل دو عمل از اعمال حج است<ref>درسنامه مناسک حج، ص۷۶.</ref>؛ یکی پرتاب هفت سنگ به [[جمره عقبه]] در عید قربان (روز دهم ذی‌حجه) و دیگری پرتاب هفت سنگ به هر کدام از [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] (جمره اولی، جمره وسطی، جمره کبری) در روزهای ۱۱ و ۱۲ ذی‌حجه است.<ref name=":1">درسنامه مناسک حج، ص۷۷.</ref>
-بنا بر فقه [[شیعه]] و بیشتر فقیهان اهل‌سنت، سنگ‌ها باید ریگ باشد<ref>مناسک محشی، ص۴٠٩.</ref> و قبل از آن برای رمی استفاده نشده باشد.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠۵؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج ١، ص۵٢٧؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠١ و ۶٠٠؛ الفقه علی المذاهب‌الخمسه، ج ١، ص ٣٩١؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٢٩.</ref> به‌فتوای فقیهان شیعه سنگ‌ها باید از [[حرم مکی]] به‌جز [[مسجد الحرام]] و [[مسجد جن]]، جمع‌آوری شده باشند.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠٩.</ref>
+بنا بر فقه [[شیعه]] و بیشتر فقیهان اهل‌سنت، سنگ‌ها باید ریگ باشد<ref>مناسک محشی، ص۴٠٩.</ref> و قبل از آن برای رمی استفاده نشده باشد.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠۵؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج ١، ص۵٢٧؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠١ و ۶٠٠؛ الفقه علی المذاهب‌الخمسه، ج ١، ص ٣٩١؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٢٩.</ref> به‌فتوای فقیهان شیعه سنگ‌ها باید از [[حرم مکی]] به‌جز [[مسجد الحرام]] و [[مسجد جن]]، جمع‌آوری شده باشند.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠٩.</ref> فقیهان شیعه، نیت و قصد خالصانه را از واجبات رمی دانسته‌اند.<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٨، مناسک محشی، ص ۴١١؛ درسنامه مناسک حج، ص۶۶ و ۶۷.</ref> به نظر همه مذاهب اسلامی، هر کدام از سنگ‌ها باید با پرتاب جداگانه به جمره برخورد کند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ مناسک محشی، ص ۴١١؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج١، صص۶٠٢ - ۵٩٩؛ المدونه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ٣٩٩.</ref> و مستحب است حاجی هنگام پرتاب هر سنگ [[تکبیر]] بگوید.<ref name=":4">مناسک محشی، صص ۴١۶–۴١۴، شرائع الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠۵–۵٩٩؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٣٣؛ الکافی لابن قدامه (فقه حنبلی) صص ١٠۴۶ و ١٠۴۵؛ بدایةالصنائع (فقه حنفی)، ص ١٠١؛ المهذب (فقه شافعی)، ص ٨٠١؛ الکافی فی فقه اهل‌المدینه (فقه مالکی) ص ۵٠٢؛ المصادر الفقهیه، ج١٠، ص ١٠١ و ص ۵٠٢ و ج ١١، ص ٨٩١.</ref>
-فقیهان شیعه، نیت و قصد خالصانه را از واجبات رمی دانسته‌اند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٨، مناسک محشی، ص ۴١١؛ درسنامه مناسک حج، ص۶۶ و ۶۷.</ref>. به نظر همه مذاهب اسلامی، هر کدام از سنگ‌ها باید با پرتاب جداگانه به جمره برخورد کند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ مناسک محشی، ص ۴١١؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج١، صص۶٠٢ - ۵٩٩؛ المدونه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ٣٩٩.</ref> و مستحب است حاجی هنگام پرتاب هر سنگ [[تکبیر]] بگوید.<ref name=":4">مناسک محشی، صص ۴١۶–۴١۴، شرائع الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠۵–۵٩٩؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٣٣؛ الکافی لابن قدامه (فقه حنبلی) صص ١٠۴۶ و ١٠۴۵؛ بدایةالصنائع (فقه حنفی)، ص ١٠١؛ المهذب (فقه شافعی)، ص ٨٠١؛ الکافی فی فقه اهل‌المدینه (فقه مالکی) ص ۵٠٢؛ المصادر الفقهیه، ج١٠، ص ١٠١ و ص ۵٠٢ و ج ١١، ص ٨٩١.</ref>
+== اسرار رمی جمرات ==
+منابع [[شیعه]] حکمت‌ها و حقیقت‌های باطنی برای عمل [[رمی جمرات]] بیان کرده‌اند که حکایت از علت [[تشریع]]، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.
-<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212</ref>
+=== مبارزه با شیطان ===
+مقصود باطنی [[حج گزار]] از سنگ انداختن را اظهار بندگی محض و مبارزه با شیطان دانسته‌اند. برخی کتب عرفانی به وسوسه شیطان و مانع شدن او از انجام [[رمی جمرات]] با القاء افکار مختلف در ذهن حاجی اشاره کردند. برخی نوشتند: «با رمی جمرات، در واقع سنگ بر چهره شیطان میزنی و پشت او را می‌شکنی زیرا خواری و مقهوریت شیطان جز با تعظیم و امتثال امر الهی حاصل نمی شود.»<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 218.</ref>
+=== شباهت به پیامبران(ص) ===
+سنگباران شیطان شیوه ابراهیمی در مبارزه است؛ بر اساس روایات، شیطان بر [[حضرت ابراهیم(ع)|ابراهیم (ع)]] ظاهر شد و [[جبرئیل]] به ابراهیم دستور داد که او را با هفت سنگ بزند. سپس در محل دوم و سوم ظاهر شد و ابراهیم (ع) هر بار با هفت سنگ او را مورد حمله قرار داد.<ref>قرب الاستاد، ص ۵۳۲ ؛ کنز الفرائد، ص ۸۲ ؛ علل الشرایع، ج ۱، ص ۴۳۷ ؛ الحج و العمرة في الكتاب و السنه ص ۲۳۰ .</ref> این عمل ابراهیم (ع) را آموزه ای برای همه نسل ها دانسته‌اند که با شیطان (و شیطان صفتان دنیا) مبارزه کنند. در منطقه جمرات شیطان بر آن شد که [[آدم(ع)]] را فریب دهد؛ ولی موفق نگردید. [[پیامبر (ص)]] نیز هنگامی که [[روز عید قربان]] از [[مشعر]] به [[منا]] رفت نزد [[جمره عقبه]] آمده و آن را با هفت سنگ زد. این امر در [[اسلام]] نیز سنت گردید<ref>دعائم الاسلام، ص ۳۲۳، ج ۱.</ref> و همین گونه در مورد [[جمره اولی|جمره اول و دوم]] عمل کرد.<ref>سنن الدارمی، ج ۲، ص ۶۳ السنن الكبرى، ص ۲۴۱، ح ۹۶۶۶۲ .</ref>
+=== مقابله با صفات زشت ===
+به نقل از [[امام صادق (ع)]]: حاجی باید در رمی جمرات، شهوات و پستی‌ها و صفات ناپسند را از خود دور کند و آنها را با تیر سنگ خویش هدف قرار دهد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 218.</ref> سنگ زدن به [[جمرات|جمره‌ها]] یک تمرینِ عملیِ هدفدار و سازنده برای زنده نگه داشتن روح مبارزه با رذایل و مفاسد اخلاقی، زدودن تفکرات و وسوسه‌های ابلیسی و رفع شرك و آلودگی از درون وجود آدمی و محیط زندگی دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref>
+=== طهارت و محو گناهان ===
+براساس روایتی از [[امام صادق(ع)]] طهارت ظاهری و باطنی به هنگام [[رمی]]، مستحب دانسته شده<ref>کافی، ج4، ص 478 .</ref> و برخی سِرّ این طهارت را چنین بیان کردند که کسی بهتر می‌تواند شیطان پلید را براند که خود از ناپاکی‌های معنوی به دور باشند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref> دسته‌ای دیگر از روایات پرتاب سنگ را موجب محو گناهان<ref>فقیه، ج ۲، ص ۲۱۴، ح ۲۱۹۶ ؛ کافی ج ۴، ص ۴۸۰، ح ۷ .</ref> و ایجاد نوری برای حاجی در قیامت دانستند<ref>الترغيب والترهيب، ص ۲۰۷ ؛ الحج و العمره في الكتاب و السنه، ص ۲۳۴ .</ref> و بر این اساس گفته شده که همین دور کردن شیطان باعث دوری از پلیدی و جریان یافتن لطف الهی نسبت به پرونده گذشته حاجی می‌شود.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref>
+=== تکرار جمرات، نشانه لزوم استمرار ===
+به اعتقاد برخی [[محققان اسرار حج|محققان]] [[اسرار حج]]، شاید تکرار جمرات در سه [[روزهای انجام اعمال حج|روز پیاپی در اعمال حج]] (که جمعا هفت نوبت سنگ زدن و هر دفعه 7 سنگ دارد)، اشاره به لزوم تداوم در مبارزه با شیطان باشد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 220.</ref> همچینن وجود سه [[جمرات|جمره]]، نشانه‌ای بر وجود موانع متعدد برای رسیدن به خداوند دانسته شده.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 222.</ref> هجوم همگانی حاجیان علیه شیطان در [[جمره عقبه]] این درس مهم را می‌دهد که بایستی مسلمانان نیروی خود را علیه دشمنان اصلی متمرکز کرده و متحد شوند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 222.</ref>
 == مقاله‌های مرتبط ==
-* [[مشعر]]
+* [[جمرات]]
 * [[اسرار حج]]
@@ خط ۲۳: / خط ۳۷: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-* '''ادعیه و آداب مکه مکرمه'''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
 * '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''تذکرة الفقها'''، علّامهٔ حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
+* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
+* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
+* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
+*'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
+*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
+* '''درسنامه مناسک حج '''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
+* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
+* '''سنن الدارمي''' ، دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، تحقیق سبع علمی، خالد عبد اللطیف و زمرلی، فواز احمد . محمد، معراج، کراچی پاکستان، بی‌تا .
+* '''السنن الکبری''': بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
 * '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
-* '''الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه'''، شهید اول، شیخ محمد بن مکی العاملی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
+* '''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
-* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
+* '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''الصحاح:‌تاج اللغة و صحاح العربیة'''،‌ جوهری، اسماعیل بن حماد، تصحیح عطار، احمد عبدالغفور، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۳۷۶ق.
+* '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
+* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
+* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
 * '''الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)'''، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
+* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
 * '''الکافی فی فقه اهل المدینه'''، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقه‌المالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
+* '''مناسک حج با حواشی مراجع'''، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
-* '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
-* '''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
-* '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''الفقه الإسلامی و أدلته'''، وهبة الزحیلی، دمشق، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
 * '''المدونه (الفقه‌المالکی)'''، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''مفردات الفاظ القرآن'''، راغب اصفهانی، حسین بن محمد، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
 * '''المقنع (الفقه الحنبلی)'''، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
-* '''مناسک حج با حواشی مراجع'''، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
 * '''مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید'''، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
+*'''المهذب في فقه الإمام الشافعي'''، ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، محقق و مصحح علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دارالمعرفة، بیروت، 1424 ق/ 2003 میلادی .
+*'''قرب الاسناد'''، عبدالله بن جعفر حمیری، موسسه آل البیت علیه السلام لاحیاء التراث، قم، 1371ش / 1413 ق.
+*'''دعائم الاسلام '''، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف ، بیروت،  1383ق .
+*'''الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف'''، منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، عماره، مصطفی محمد، دارالفکر ، بیروت، 1408ق / 1988 م .
-*'''اخلاق'''، عبد الله شبر ، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، 1374ش.
+{{پایان}}{{حج و عمره}}
-* '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
-* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
-*'''ترجمه و متن کتاب من لا یحضره الفقیه'''، شیخ صدوق (ابن بابویه)، ترجمه محمدجواد غفاری، بی‌جا، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
-*[https://hadith.inoor.ir/fa/hadithlist?pagenumber=1&pagesize=14&sortcolumn=default&sortdirection=desc&searchtype=and&book=1347&isgroup=0&isfulltext=0&iserab=1&pagesizegrouping=10000&isflexibleforstem=0&isflexibleforletter=1 '''من لا یحضره الفقیه''']، محمد بن علی بن‌بابویه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
-* '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
-* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
-* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
-* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
-*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
-* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
-* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
-* '''شفاء الغرام باخبار البلد الحرام''': محمد بن احمد، محقق عمر عبد السلام تدمری ، بیروت لبنان ، دار الکتاب العربی ، 1364 ش / 1405 ق .
-* '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
-* '''سنن ابن ماجه''': ابن ماجه (م. 275ق.)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1395ق.
-* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
-* '''سلسله الینابیع الفقیه''': علی اصغر مروارید، بیروت لبنان ، الدار الاسلامیه ، 1410 ق / 1990 م .
-* '''مرآت الحرمین ''': ایوب صبری پاشا، تهران ، به کوشش علی قاضی عسکر و عبدالرسول منشی،  مشعر ، 1392 ش .
-*'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
-*'''المحاسن'''، احمد بن محمد برقی ، مصحح جلال الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا .
-* '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
-*'''المناقب'''، محمد بن علی ابن شهر آشوب ، تصحیح هاشم رسولی و محمد حسین آشتیانی، علامه، بی‌تا .
-* '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}
 [[رده:اسرار حج]]