اسرار سعی
اسرار سَعی به حکمتها، اهداف و معانی باطنی سعی بین صفا و مروه، میپردازد. این عمل، افزون بر آنکه از ارکان حج و عمره است، دارای معانی عمیق معنوی و تربیتی میباشد. این عمل یادآور تلاش حضرت هاجر(س) در جستوجوی آب برای حضرت اسماعیل(ع) و نماد کوشش مستمر، امید به رحمت الهی و توکل بر خدا است.
در منابع اسلامی، از مهمترین اسرار سعی میتوان به تزکیه نفس، صفای دل، تقویت مروت و روحیه خدمت، شکستن تکبر، و تربیت انسان بر پایه تلاش و استقامت اشاره کرد. همچنین هروله که در بخش مشخصی از مسیر برای مردها مستحب است، نماد گریز از هوای نفس، مبارزه با شیطان و شتاب در اطاعت الهی معرفی شده است.
رفتوآمد مکرر میان صفا و مروه، تنها پیمودن فاصله میان دو کوه نیست، بلکه نماد حرکت همیشگی انسان میان خوف و رجا و استمرار در مسیر بندگی است و به حاجی میآموزد که با صبر، امید و مجاهدت، در جستوجوی رضایت الهی باشد.
سعی بین صفا و مروه
سَعْی یکی از اعمال واجب[۱] عمره مفرده و عمره تمتع و به معنای هفت بار پیمودن[۲] فاصلهٔ میان دو کوه صفا و مروه در مکه است.[۳] به صورت کلی فاصله این دو کوه که حدود ۳۷۵ متر است، مسعی نامیده میشود.[۴] این عمل پس از نماز طواف و پیش از تقصیر انجام میشود.[۵]
فقیهان درباره برخی جزئیات سعی، مانند موالات [۶] و سعی در طبقات مختلف مسعی[۷]، اختلافنظر دارند؛ اما اصل وجوب و کیفیت کلی آن مورد اتفاق است. همچنین برای سعی، مستحباتی مانند نوشیدن آب زمزم[۸]، ذکر و دعا[۹]، هروله مردان در بخش مشخصی از مسیر، حضور قلب، رفتن بالای صفا و رو کردن به کعبه و حمد و ثنای الهی و یادکردن از نعمتهای خداوند توصیه شده است.[۱۰]
سعی از واجبات حج و عمره به شمار میآید و باید با نیت قربت انجام شود.[۱۱] این عبادت یادآور تلاش هاجر در جستوجوی آب برای حضرت اسماعیل(ع) و از مهمترین مناسک حج و عمره است.[۱۰]
فضایل و اهمیت سعی
یکی از ابعاد عرفانی سعی به نقل از حضرت محمد (ص) این است که حج گزار وقتی بین صفا و مروه سعی میکند از گناهانش بیرون میرود.[۱۲] پاک شدن درون را عامل ایجاد نورانیت در باطن حاجی دانستهاند.[۱۳] در روایتی از پیامبر، پاداش سعی میان صفا و مروه با پاداش حج پیاده و پاداش آزاد کردن هفتاد بنده برابر شمرده شده است.[۱۴] در روایاتی از امامان شیعه بر فضیلت محل سعی تاکید شده است.[۱۵][۱۶] از امام صادق(ع) نقل شده که در نزد خداوند، هیچ بقعهای محبوبتر از محل سعی نیست؛ زیرا هر زورگویی در آن، خوار میشود.[۱۷]
فلسفه سعی
سعی بین صفا و مروه عملی عبادی دارای اسرار و آثار گوناگون است که به بعضی از آنها اشاره میشود:
ایجاد صافی و جوانمردی
امام صادق(ع) در روایتی با هدف بیان حقیقت صفا و مروه، توصیه کردند که با ایستادن بر کوه صفا روح و درون خود را برای روز دیدار با خداوند تصفیه کن و جلا ده و نزد مروه صاحب مروت و اوصافی وارسته باش.[۱۸]
برخی با توجه به مبارزه با شیطان در رمی جمرات و مبارزه با نَفس در قربانی و حلق، این مرحله از اعمال حج را دارای باطن و کاربرد اجتماعی دانسته و صفا را اشاره به صافی دل دوستان در مقام معرفت و مروه را اشاره به مروت عارفان در راه خدمت معرفی کردهاند.[۱۹] به عبارت دیگر آن صفوت و این مروت در نهاد بشریت است و قلب حاجی از این صفا و مروت و با نور خدایی منور میشود. [۲۰]نتیجتا حاجی پس از بازگشت از حج در مقابل مردم مدارا و مردانگی بیشتری نشان خواهد داد.[۲۱]
ذلت متکبران
بر اساس روایات، سعی واجب شده است برای خوار کردن جباران[۲۲] و نزد خداوند هیچ بقعه ای محبوبتر از محل سعی نیست زیرا هر گردنکشی در آن خوار میشود.[۲۳] برخی احساس ذلت متکبران و گردنکشان در این مکان را به سبب جمعیت عظیمی که برای عبادت خداوند در حرکتند دانستهاند.[۲۴] برخی روایات، هروله هنگام سعی را به معنای گریز و دوری جستن از قدرت خود در برای قدرت خداوند دانستهاند[۲۵] که موجب کاهش تکبر در انسان میشود.[۲۶]
هروله، حمله به شیطان
هروله در محدوده خاصی از مسعی، برای مردان مستحب است[۲۷] و در این مورد ادعای اجماع بین مذاهب اسلامی شده[۲۸] هروله را به معنای حمله به ابلیس و پیروان و یاران او دانستهاند.[۲۹] امام صادق(ع) علت استحباب هروله را چنین بیان کردند که در این مکان، شیطان بر حضرت ابراهیم(ع) ظاهر شد و آن حضرت به فرمان جبرئیل برای دور کردن وی به دنبال او هروله نمود، پس از این عمل شیطان فرار کرده و از آن حضرت دور شد، از این رو این عمل در میان حجگزاران سنت شد.[۳۰] حدیثی دیگری هروله را نشانه فرار از هواس نفس دانسته است.[۳۱]
آموزش تلاش و امیدواری
سعی بین صفا و مروه را عامل یادآوری خاطرات و تلاشهای هاجر و ابراهیم(ع) در محدوده حرم مکی[۳۲] و توجه به این دانستهاند که بدون سعی و تلاش کسی به جایی نمیرسد.[۳۳] مطابق یک آموزه اخلاقی، انسان همیشه باید بین ترس از عملکرد گذشته و امید به رحمت الهی مردد باشد.[۳۴] رفت و آمد حجاج بین صفا و مروه را یادآور «تردد بین خوف و رجا» دانستهاند[۳۵] و حاجی را در این رفت و آمد، تشبیه به خدمتکاری کردهاند که به امید جلب رضایت صاحب خانه بارها در رفت و آمد است.[۳۶]
هفت مرتبه تردد بین صفا و مروه اشاره به کثرت و استمرار است[۳۷] که در حقیقت به حجگزار لزوم تلاش و تکرار در مشکلات را آموزش میدهد.[۳۸] تلاش دائمی هاجر در یافتن آب، آموزهای برای امیدواری دائمی دانسته شده تا خداوند از راهی که تصور نمیشود به انسان کمک کند.[۳۹]
نجات از هفت طبقه دوزخ
برخی اسرارنویسان معتقدند که هفت بار انجام سعی میتواند معانی باطنی داشته باشه به این بیان که موجب امیدواری برای حاجی جهت نجات از هفت طبقه جهنم باشد.[۴۰] برخی هفت بار رفت و آمد را به معنای عهدی با خداوند جهت پاک نگهداشتن هفت عضو چشم، گوش، زبان، دست، شکم، مغز و قدم از گناه دانستهاند و یا هفت بار سعی را وسیله یادآوری برای لزوم رهایی از هفت صفت بد در وجود انسان معرفی کردهاند.[۴۱]
سر آغاز کردن از صفا
سِرّ شروع کردن سعی از صفا این است که خداوند در قرآن از صفا آغاز کرده است[یادداشت ۱] و نام صفا را بر مروه مقدم نموده است. رسول خدا(ص) هنگام سعی از صفا شروع کرد و فرمود: از همان جا آغاز کنید که خدای سبحان آغاز کرد.[۴۲] آغاز کردن از صفا را شکلی از رعایت ادب در برابر خداوند دانستهاند که همچون کلام خداوند، در عمل سعی نیز اول از صفا شروع شود.[۴۳]
مقالههای مرتبط
پانویس
- ↑ . الخلاف، ج2، ص328-330؛ منتهی المطلب، ج10، ص427؛ أحکام القرآن، ج1، ص118
- ↑ . المبسوط(سرخسی)، ج1، ص 362؛ مدارک الاحکام، ج8، ص207؛ الروضة البهیة، ج2، ص263.
- ↑ . المبسوط فی فقه الإمامیة؛ ج1، ص 307؛ شرائع الإسلام، ج1، ص179؛ منتهی المطلب، ج10، ص 414، 418، 427.
- ↑ نگاه کنید به: «صفا و مروه»، سيدعلى قاضى عسكر، در «فصلنامه ميقات حج»، ش٩، ص۸۸-۱۰۶ .
- ↑ . المبسوط فی الفقه الامامیه، ج1، ص361؛ السرائر، ج1، ص578؛ شرائع الإسلام، ج1، ص 203-204 ، المجموع، ج8، ص 63،78؛ المبسوط، (سرخسی)، ج4، ص46؛ حاشیة الدسوقی، ج2، ص34.
- ↑ . المعتمد فی شرح المناسک، ج5، ص64-66؛ التهذیب فی مناسک الحج و العمره، ج3، ص88؛ مناسک حج (محشی)، ص336.
- ↑ مجمع المسائل، ج1، ص487؛ تحریر الوسیله، ج1، ص437؛ منیة السائل، ص80.
- ↑ . تذکرة الفقهاء، ج8، ص130؛ الحدائق الناضره، ج16، ص258؛ دلیل الناسک، ص283.
- ↑ ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، بخش دعاهای مسعی؛ ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)]، ادعیه سعی بین صفا و مروه.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ درسنامه مناسک حج، ص۴۱–۴۴ ؛ ویژهنامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸ ؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین .
- ↑ . تذکرة الفقهاء، ج8، ص132؛ شرائع الإسلام، ج1، ص204؛ الروضة البهیة، ج2، ص 263.
- ↑ التهذيب، ج ۵، ص ۱۹، روایت ۵۶ ؛ فقیه، ج ۲، ص ۲۰۸، روایت ۲۱۶۷ .
- ↑ عوارف المعارف، ص ۲۹۳-۲۹۶ .
- ↑ بحار، ج٩۶، ص٢٣۶.
- ↑ بحار، ج٩۶، ص٢٣۵.
- ↑ بحار، ج٩۶، ص٢٣۴.
- ↑ الکافی، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ مصباح الشریعه، ص47.
- ↑ كشف الاسرار، ج۱، ص ۴۳۰ ؛ بیان السعادة، ج۱، ص ۱۵۷ .
- ↑ درسنامه اسرار حج، ص149.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 192.
- ↑ فروع کافی ج ۴، ص ۳۳۴، روایت ۳ ؛ علل الشرایع، ص ۴۳۳ روایت ۲ ؛ فقیه، ج ۲، ص ۱۹۶، روایت ۲۱۲۴ .
- ↑ فروع کافی، ج ۴، ص ۴۳۴، روایت ۵ .
- ↑ اسرار عرفانی حج، ص422.
- ↑ بحار الانوار، ج96، ص124.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 191.
- ↑ سنن النسائی، ج۵، ص۲۴۲ و ص۲۴۳؛ السنن الکبری، ج۵، ص۷۹؛ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۴۷۱؛ الکافی، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۱۳۴؛ جواهر الکلام، ج۱۹، ص۴۲۴؛ مجمع الفائدة، ج۷، ص۱۶۸؛ کشف اللثام، ج۶، ص۱۵؛ منتهی المطلب، ج۱۰، ص۴۱۱؛ روضة الطالبین، ج۲، ص۳۶۹؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۲۷۳.
- ↑ درسنامه اسرار حج، ص157.
- ↑ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ بحار الانوار، ج96، ص124.
- ↑ تفسیر نمونه، ج1، ص543.
- ↑ تفسیر نمونه، ج19، ص127.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج10، ص166 ؛
- ↑ صهبای حج، ص401.
- ↑ پرتوی از مشعل هدایت، ص20-21.
- ↑ التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج ۱۱، ص ۸۱.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 193.
- ↑ تفسیر نمونه، ج1، ص543.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 193.
- ↑ در بارگاه نور، ص74-75.
- ↑ تهذيب الأحكام، ج۱، ص ۹۶ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹، ص ۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹ ؛ فروع کافی، ج ۴، ص ۴۳۱، روایت۱ .
- ↑ درسنامه اسرار حج، ص162.
- ↑ سوره بقره، آیه 158. إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ بی تردید صفا و مروه از نشانه های خداست؛ پس کسی که حج خانه کعبه کند، یا عمره انجام دهد، بر او گناهی نیست که بر آن دو طواف کند. و کسی که [به خواست خودش افزون بر واجبات] کار نیکی [چون طواف و سعی مستحب] انجام دهد، بدون تردید خدا [در برابر عمل او] پاداش دهنده و [به کار و حال او] داناست.
منابع
- ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
- ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
- درسنامه مناسک حج، محمدحسین فلاحزاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
- ویژهنامه عمره مفرده: وصال دوست، حوزه نمایندگی ولیفقیه در امور حج و زیارت معاونت فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
- دانشنامه حج و حرمین شریفین، مدخل سعی در جلد هشتم.
- درسنامه اسرار حج، محمد تقی فعالی، تهران، مشعر، 1389ش.
- اسرار عرفانی حج، محمد تقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
- کتاب الخلاف فی الفقه، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
- منتهي المطلب في تحقيق المذهب، حلی، حسن بن یوسف، مشهد، انتشارات بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1414ق.
- احکام القرآن: ابن العربی (م.543ق.)، به کوشش محمد عطا، لبنان، دار الفکر، بیتا.
- المبسوط، سرخسی، محمد بن احمد، بيروت، دار المعرفه، 1406ق.
- مدارک الاحکام: سید محمد بن علی الموسوی العاملی (درگذشت ۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
- الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، الشهید الثانی، شیخ زینالدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
- المبسوط في فقه الاماميه، طوسی، محمد بن حسن، تحقيق محمد باقر البهبودي، تهران، المكتبة المرتضويه، 1387ق.
- شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
- صفا و مروه، سيدعلى قاضى عسكر، «فصلنامه ميقات حج»، ش٩، ص۸۸-۱۰۶ .
- السرائر، ابن ادریس (م.598ق.)، قم، نشر اسلامی، 1411ق.
- حاشیة الدسوقی، محمد بن احمد دسوقی (م.1230ق.)، بیروت، احیاء الکتب العربیه، بیتا.
- المعتمد فی شرح المناسک، سید ابوالقاسم خوئی، به تحقیق سید رضا خلخالی، نجف، مدرسة دار العلم، مؤسسه الخوئی الإسلامیة، چاپ اول، 1409ق.
- التهذیب فی مناسک العمره و الحج، جواد تبریزی، دار التفسیر، قم ، 1423ق.
- مناسک حج محشی، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر، تهران، زمستان ۱۳۷۵ش.
- مجمع المسائل، محمدرضا گلپایگانی، دار القرآن الکریم، قم، بیتا.
- تحریر الوسیلة، خمینی، سید روح اللّه موسوی، مؤسسه مطبوعات دار العلم، قم، بیتا.
- منیة السائل (مجموعه فتاواي هامه اوبالقاسم الخويي دام ظله)، ابوالقاسم خوئی، به کوشش موسی مفیدالدین عاصی العاملی، دارالمجتبی، بیروت، 1370ق.
- تذکرة الفقهاء: العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- الحدائق الناضره: یوسف البحرانی (م.1186ق.)، به کوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، 1363ش.
- دلیل الناسک: السید محسن الحکیم (م.1390ق.)، به کوشش طباطبایی، مدرسه دار الحکمه، 1374ش.
- حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ریشهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
- کنز الفوائد، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
- سنن الدارمي ، دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، تحقیق سبع علمی، خالد عبد اللطیف و زمرلی، فواز احمد . محمد، معراج، کراچی پاکستان، بیتا .
- السنن الکبری: بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
- الفقه علی المذاهب الأربعه، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
- الفقه علی المذاهب الخمسه، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- فقه السنه، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی: مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
- الکافی: الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
- الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- الکافی فی فقه اهل المدینه، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقهالمالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج با حواشی مراجع، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
- المدونه (الفقهالمالکی)، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- المقنع (الفقه الحنبلی)، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
- المهذب في فقه الإمام الشافعي، ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، محقق و مصحح علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دارالمعرفة، بیروت، 1424 ق/ 2003 میلادی .
- قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر حمیری، موسسه آل البیت علیه السلام لاحیاء التراث، قم، 1371ش / 1413 ق.
- دعائم الاسلام ، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف ، بیروت، 1383ق .
- الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف، منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، عماره، مصطفی محمد، دارالفکر ، بیروت، 1408ق / 1988 م .