قصد قربت

معنا و اهمیت

قصد قربت را به معنای انجام یک عمل با نیت نزدیک شدن به خدا و اطاعت فرموده خداوند دانسته‌اند.

تفاوت با اخلاص

قصد قربت ناظر به جهت الهیِ نیت است در حالی که اخلاص ناظر به خالص بودن عمل از غیر خداست. مثلاً اگر کسی نماز بخواند تا به خدا تقرب پیدا کند، قصد قربت دارد. اما اگر در همان حال، نماز را به‌گونه‌ای انجام دهد که دیگران او را فردی متعبد بدانند، قصد او با انگیزه غیرالهی آمیخته شده و اخلاص او خدشه‌دار می‌شود.

احکام اخلاص ناظر به هنگام انجام عمل و بعد از عمل است اما قصد قربت مربوط به حوزه نیت و انگیزه مکلف از شروع تا پایان عمل است و از این جهت، مقدم بر اخلاص است. رعایت اخلاص موجب قبولی و افزایش ارزش هر عمل عبادی می‌شود ولی رعایت قصد قربت در نیت، بنابر مشهور موجب جلوگیری از بطلان عمل عبادی است.

اهمیت

آیه ﴿وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾ بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید با قصد قربت باشد. همچنین آیه ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا﴾ بر این معنا دلالت دارد. قصد قربت از شروط صحت حج دانسته شده است.

قصد قربت در حج

در منابع اسلامی، بر رعایت قصد قربت در تمام مراحل سفر حج، از آغاز حرکت تا بازگشت، تأکید شده است. بر این اساس، حاجی باید نیت خود را بر تقرب به خداوند و انجام تکلیف شرعی استوار کند و از آمیختن این سفر عبادی با انگیزه‌هایی مانند تفریح و سیاحت پرهیز داشته باشد؛ زیرا پذیرش و پاداش عمل عبادی به انجام خالصانه آن ارتباط دارد. به اعتقاد برخی، دستیابی به نیت صحیح، از اصل عمل دشوارتر است.

در قرآن، پس از گزارش بنای کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل(ع)، دعای آنان با درخواست پذیرش عملشان با تعبیر ﴿رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا﴾ نقل شده است. این درخواست، در کنار توجه آنان به قصد قربت و لزوم پذیرش عمل از سوی خداوند، بیانگر فروتنی در برابر خداوند و ناچیز شمردن عمل خود دانسته شده است. امام صادق(ع) نیز بر پاکی نیت و زدودن دل از انگیزه‌های غیرالهی هنگام نیت حج تأکید کرده است.

فتاوای قصد قربت در حج

در طواف، مانند دیگر عبادات حج و عمره، اخلاص و انجام عمل برای خداوند لازم است. بر اساس فتاوای فقها، انگیزه انجام عبادت می‌تواند محبت و اطاعت خداوند، ترس از کیفر الهی یا امید به پاداش و نعمت‌های اخروی باشد؛ در همه این موارد، معیار آن است که عمل در چارچوب عبادت و برای خداوند انجام شود.

ریا در اعمال عبادی حج و عمره، به معنای انجام عمل برای نشان دادن آن به دیگران و جلب توجه آنان، موجب بطلان عمل می‌شود. همچنین اگر رضایت شخص یا هدفی غیرالهی در نیت عبادت، به‌گونه‌ای با قصد الهی آمیخته شود، عمل صحیح نخواهد بود.

در زیارت

در برخی روایات، برای زیارت پیامبر(ص)، امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) با قصد قربت، پاداش بهشت ذکر شده است. در منابع اهل‌سنت نیز قصد تقرب به خداوند از آداب زیارت پیامبر(ص) دانسته شده و زیارت مسجدالنبی با نیت خالص، مستحب شمرده شده است.

جستارهای وابسته

• آداب حج
• اسرار حج
• زیارت‌نامه‌های مدینه
• زیارت
• بقیع

منابع

• ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
• ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع) ، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
• بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج
• میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
• تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل): البیضاوی (م. 685ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
• مخزن العرفان: سیده نصرت امین (م. 1362ش.)، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.
• تفسیر قشیری (لطائف الاشارات): النیشابوری القشیری (م. 465ق.)، به کوشش بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة.
• بیان السعاده: الجنابذی (م. 1327ق.)، تهران، 1344ش.
• لغت‌نامه: دهخدا (م. 1334ش.) و دیگران، مؤسسه لغت‏نامه و دانشگاه تهران، 1373ش.
• «شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
• عالم آرای عبّاسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.
• قصص الخاقانی، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، كاشف الغطاء، احمد، مؤسسة كاشف الغطاء، نجف اشرف‌، 1367ق‌.
• راهنمای حرمین شریفین، غفاری، ابراهیم، انتشارات اسوه، ۱۳۷۰ش.
• مصباح الشریعه، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) (-۱۴۸ق)، بیروت، الاعلمی۱۴۰۰ق.
• مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، حسین نوری الطبرسی (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق)، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
• لولو و مرجان، حسین نوری طبرسی، تحقیق حسین استاد ولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۹ش.

• البیان، محمدبن مکی، شهیداول، چاپ محمد حسون، قم، ۱۴۱۲ق.
• آثار اسلامی مکه و مدینه، جعفریان، رسول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش
• المزار الکبیر، شیخ مفید، مکتبة العلامه المجلسی، قم، ۱۴۳۴ق.
• بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره، نجمی، محمدصادق، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
• تحفة الزائر، مجلسی، محمدباقر، مؤسسه امام هادی، قم، ۱۳۸۶ش.
• مفتاح الجنات في الأدعیة و الأعمال و الصلوات و الزیارات، امین، سید محسن، مؤسسه اعلمی، بیروت، بی‌تا.
• ميزان الحكمه محمدی ری‌شهری.