قصد قربت

معنا

قصد قربت یعنی نیت انسان از انجام یک عمل، نزدیک شدن به خداوند باشد و نیت خود را از هرگونه آلودگی و ناخالصی پاک کند و عمل را تنها برای رضای خدا انجام دهد و ستایش دیگران در او اثر نداشته باشد.

تفاوت با اخلاص

اخلاص در عمل است اما قصد قربت مربوط به حوزه نیت و انگیزه انجام دادن عمل است و از این جهت، مقدم بر عمل است. رعایت اخلاص موجب افزایش ارزش هر عمل عبادی می‌شود ولی رعایت قصد قربت در نیت، موجب صحت انجام عمل عبادی است.

اهمیت

آیه ﴿وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾ بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید با قصد قربت باشد. همچنین آیه «ولله على الناس حج البیت من استطاع إلیه سبیلاً» بر این معنا دلالت دارد. قصد قربت و اخلاص نیز از شروط قبولی حج دانسته شده است.

قصد ریا در نیت

ریا از موانع اخلاص و در مقابل آن است و به انجام عمل با انگیزه خودنمایی در برابر مردم گفته می‌شود. قرآن کریم از ریا نهی کرده و آن را موجب بی‌اثر شدن عمل دانسته است. «سُمعه» نیز به معنای مطرح کردن عمل نزد دیگران و رساندن آن به گوش مردم با هدف جلب توجه آنان است. در عبادات، اگر ریا یا سمعه در هنگام انجام عمل و در نیت عبادت دخالت داشته باشد، با قصد قربت ناسازگار است و می‌تواند موجب بطلان عمل شود

قصد قربت در حج

رعایت قصد قربت در طول سفر حج توصیه شده و گفته‌اند حاجی باید در تمام مراحل حج، از آغاز سفر تا بازگشت، نیت خود را بر قرب الهی و انجام تکلیف شرعی استوار کند و از آمیختن این سفر عبادی با انگیزه‌هایی مانند تفریح، سیاحت و جهانگردی پرهیز کند. چراکه تنها در صورت ارائه خالصانه عمل، پذیرفته شده و پاداش داده می‌شود. در قرآن، ضمن گزارش دعای ابراهیم و اسماعیل(ع) پس از بنای کعبه، از درخواست آنان برای پذیرش عملشان با تعبیر «رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا» یاد شده است؛ تعبیری که در کنار درخواست پذیرش، بیانگر تواضع آنان و ناچیز شمردن عمل خود در مقام بندگی دانسته شده است.

امام صادق(ع) بر پاکی نیت و زدودن دل از هر چیز غیر الهی در هنگام نیت حج تأکید کرده است.

مرحوم فیض در محجة البیضاء می‌فرماید: حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هرگونه شرک خفی و جلی پاک باشد. همان‌گونه که شیر خالص نه رگه‌های خون در آن است و نه اثری از آلودگی درون شکم، نیت و عمل خالص نیز باید هیچ انگیزه‌ای جز انگیزه اله بر آن حاکم نباشد. اخلاص در عمل، مربوط به حوزه نیت و انگیزه انجام دادن عمل است و از این جهت مقدم بر عمل است. ارزش هر عمل عبادی به میزان رعایت اخلاص در آن است.

نیتِ صحیح و مقبول، یعنی اخلاص، دشواری فراوانی دارد و هرگز دشواریِ کار به اندازه دشواری نیّت آن نیست. مرحوم فیض در محجة البیضاء می فرماید:

حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هرگونه شرک خفی و جلی پاک باشد؛ چنانچه، قرآن می فرماید: (وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ.…). شیر خالص آن است که نه رگه های خون در آن باشد و نه اثری از آلودگی درون شکم؛ صاف و پاک و بدون غل و غش باشد. نیت و عمل خالص نیز همین گونه است؛ باید هیچ انگیزه ای جز انگیزه اله بر آن حاکم نشود.

فتاوای اخلاص در حج

در طواف، مانند دیگر عبادات حج و عمره، اخلاص و انجام عمل برای خداوند لازم است. بر اساس فتاوای فقها، انگیزه انجام عبادت می‌تواند محبت و اطاعت خداوند، ترس از کیفر الهی یا امید به پاداش و نعمت‌های اخروی باشد؛ در همه این موارد، معیار آن است که عمل در چارچوب عبادت و برای خداوند انجام شود.

ریا در اعمال عبادی حج و عمره، به معنای انجام عمل برای نشان دادن آن به دیگران و جلب توجه آنان، با اخلاص ناسازگار است و موجب بطلان عمل می‌شود. همچنین اگر رضایت شخص یا هدفی غیرالهی در نیت عبادت، به‌گونه‌ای با قصد الهی آمیخته شود که عمل دیگر خالص برای خداوند نباشد، عمل صحیح نخواهد بود.

در زیارت

همچنین در برخی روایات، پاداش زیارت رسول خدا۹ یا امیرالمؤمنین۷ یا امام حسن۷ و امام حسین۷ با قصد قربت، بهشت دانسته شده است.اهل سنت یکی از آداب زیارت رسول خدا۹ را اخلاص در نیت و تقرب به پروردگار بیان کرده و اخلاص در زیارت مسجدالنبی را مستحب دانسته اند.

جستارهای وابسته

• آداب حج
• اسرار حج
• زیارت‌نامه‌های مدینه
• زیارت
• بقیع

منابع

• ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
• ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع) ، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
• بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج
• میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
• تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل): البیضاوی (م. 685ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
• مخزن العرفان: سیده نصرت امین (م. 1362ش.)، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.
• تفسیر قشیری (لطائف الاشارات): النیشابوری القشیری (م. 465ق.)، به کوشش بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة.
• بیان السعاده: الجنابذی (م. 1327ق.)، تهران، 1344ش.
• لغت‌نامه: دهخدا (م. 1334ش.) و دیگران، مؤسسه لغت‏نامه و دانشگاه تهران، 1373ش.
• «شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
• عالم آرای عبّاسی، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.
• قصص الخاقانی، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، كاشف الغطاء، احمد، مؤسسة كاشف الغطاء، نجف اشرف‌، 1367ق‌.
• راهنمای حرمین شریفین، غفاری، ابراهیم، انتشارات اسوه، ۱۳۷۰ش.
• مصباح الشریعه، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) (-۱۴۸ق)، بیروت، الاعلمی۱۴۰۰ق.
• مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، حسین نوری الطبرسی (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق)، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
• لولو و مرجان، حسین نوری طبرسی، تحقیق حسین استاد ولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۹ش.

• البیان، محمدبن مکی، شهیداول، چاپ محمد حسون، قم، ۱۴۱۲ق.
• آثار اسلامی مکه و مدینه، جعفریان، رسول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش
• المزار الکبیر، شیخ مفید، مکتبة العلامه المجلسی، قم، ۱۴۳۴ق.
• بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره، نجمی، محمدصادق، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
• تحفة الزائر، مجلسی، محمدباقر، مؤسسه امام هادی، قم، ۱۳۸۶ش.
• مفتاح الجنات في الأدعیة و الأعمال و الصلوات و الزیارات، امین، سید محسن، مؤسسه اعلمی، بیروت، بی‌تا.
• ميزان الحكمه محمدی ری‌شهری.