اسرار قربانی: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''اسرار قربانی''' حقایق و حکمتهای پنهانِ ذبح چهارپایان توسط [[حجگزاران]] در سرزمین [[منا]] است. | |||
| خط ۶: | خط ۸: | ||
همه مذاهب اسلامی برای حیوان قربانی شرایطی مانند پیر و لاغر نبودن را ذکر کردهاند.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .</ref> بر اساس منابع روایی شیعه، قربانی نباید ناقص باشد.<ref>مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.</ref> به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، مستحب است حاجی گوشت قربانی را سه قسمت کند؛ بخشی را هدیه کند، بخش دیگر را [[صدقه]] دهد و قدری را بخورد.<ref>النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.</ref> در مقابل، به نظر فقیهان [[مذهب شافعی|شافعی]]، خوردن گوشت قربانیِ واجب جایز نیست.<ref>مُغْنِی الْمُحْتَاج، ج۱، ص۵۳۱.</ref> | همه مذاهب اسلامی برای حیوان قربانی شرایطی مانند پیر و لاغر نبودن را ذکر کردهاند.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .</ref> بر اساس منابع روایی شیعه، قربانی نباید ناقص باشد.<ref>مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.</ref> به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، مستحب است حاجی گوشت قربانی را سه قسمت کند؛ بخشی را هدیه کند، بخش دیگر را [[صدقه]] دهد و قدری را بخورد.<ref>النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.</ref> در مقابل، به نظر فقیهان [[مذهب شافعی|شافعی]]، خوردن گوشت قربانیِ واجب جایز نیست.<ref>مُغْنِی الْمُحْتَاج، ج۱، ص۵۳۱.</ref> | ||
ذبح شتر در درجه نخست و گاو در درجه دوم، از مستحبات قربانی است.<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۵.</ref> همچنین فربه بودن حیوان<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۳ از ابواب ذبح.</ref>، و ذبح پس از طلوع آفتاب روز [[عید قربان]]، از مستحبات قربانی است.<ref>مسالک الافهام،ج۲، ص۳۱۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۱۹؛ سنن الترمذی، ج۳، ص۲۴۱.</ref> بر اساس حدیثی از [[امام علی(ع)]]، اگر مردم به فواید قربانی آگاه بودند، حتی با قرض گرفتن قربانی میکردند.<ref>علل الشرائع، ج 2، ص 440.</ref> | |||
== فلسفه قربانی == | == فلسفه قربانی == | ||
| خط ۱۲: | خط ۱۴: | ||
=== بخشش گناهان و تقرب به خداوند === | === بخشش گناهان و تقرب به خداوند === | ||
آنچه از قربانی به حج گزار میرسد، تقوا و پرهیزکاری و پاکی اعمال است.<ref>حج، آیه ۳۷.</ref> بر اساس روایتی، [[امام صادق(ع)]] در پاسخ به فلسفه قربانی، اولین قطره خون قربانی را باعث بخشید شدن گناهان صاحب قربانی دانسته است و قربانی را وسیلهای برای آزمودن تقوای او شمرده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.</ref> در حدیثی نقل شده که خداوند قربانی کردن را دوست دارد<ref>وسائل الشیعه، ج16، ص374.</ref> | آنچه از قربانی به حج گزار میرسد، تقوا و پرهیزکاری و پاکی اعمال است.<ref>حج، آیه ۳۷.</ref> بر اساس روایتی، [[امام صادق(ع)]] در پاسخ به فلسفه قربانی، اولین قطره خون قربانی را باعث بخشید شدن گناهان صاحب قربانی دانسته است و قربانی را وسیلهای برای آزمودن تقوای او شمرده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.</ref> در حدیثی نقل شده که خداوند قربانی کردن را دوست دارد<ref>وسائل الشیعه، ج16، ص374.</ref> بر اساس آیات قرآن، قربانی کردن باعث تقرب به خداوند<ref>سوره مائده، آیه 27 .</ref> و ایجاد تقوا در [[حجگزار]] است.<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> | ||
=== همراهی با ابراهیم(ع) === | === همراهی با ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر امر الهی === | ||
به باور برخی، قربانی در روز عید قربان، نوعی تأسی از [[حضرت ابراهیم(ع)]] است، که با تسلیم امر | به باور برخی، قربانی در روز عید قربان، نوعی تأسی از [[حضرت ابراهیم(ع)]] است، که با تسلیم دربرابر امر خدا، اقدام به ذبح فرزندش [[حضرت اسماعیل(ع)|اسماعیل]] کرد و خدا ذبح عظیمی را فدای او کرد.<ref>صافات، آیه ۱۰۷.</ref> براساس برداشت برخی محققان از آیات قرآن، هدف از انجام عمل [[قربانی]] توسط [[حاجیان]]، طلب فضل و خشنودی پروردگارشان است <ref>سوره مائده، آیه 2.</ref> و عمل قربانی در هر امتی با هدف یادکردن نام خدا و تسلیم دربرابر خداوند<ref>سوره حج ، آیه 34 .</ref>، [[تشریع]] شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.</ref> | ||
=== ذبح مقام حیوانی و کشتن هوای نفسانی === | |||
حقیقت قربانی کردن در روز عید را کشتن ذات حیوانی در وجود انسان دانستهاند.<ref name=":0">اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی، ص 40 و 41 .</ref> [[امام صادق(ع)]] به حجگزاران توصیه میکند که هنگام قربانی کردن، گلوی هوای نفس و طمع را قطع کنند.<ref>مصباح الشریعه، ص92 .</ref> برخی بر این باورند که عمل قربانی به حاجی میآموزد که برای رسیدن به کمال انسانی، نفس حیوانی خویش را در همین جا بکشد و به دنبال هوا و هوس نرود و در قیامت خود را از آتش جهنم نجات دهد.<ref>معراج السعاده، ص71 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 229.</ref> به نقل از [[امام سجاد(ع)]]: «هر گاه حاجی حیوان را ذبح کند از آتش جهنم نجات می یابد.»<ref>المحاسن، ج1، ص67.</ref> | |||
فقیهان مذاهب اسلامی به تصریح [[آیه ۱۹۶ سوره بقره]] برآنند که اگر کسی از قربانی کردن ناتوان شد، باید به جای آن، سه روز پیاپی در حج و هفت روز پس از بازگشت از حج، [[روزه]] بگیرد.<ref>.الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۱۷ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۶؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۴۰۰؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۴۳.</ref> برخی کتب عرفانی، این حکم فقهی را اشاره به این نکته دانستند که «اگر حاجی قدرت محو کردن جنبه حیوانیت خود را با قربانی ندارد، پس دست کم با روزه گرفتن مقام حیوانی را تضعیف و ناتوان کند.»<ref name=":0" /> | |||
| خط ۲۸: | خط ۳۵: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
*'''اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی'''، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش. | |||
*'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق. | *'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق. | ||
نسخهٔ ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۰
اسرار قربانی حقایق و حکمتهای پنهانِ ذبح چهارپایان توسط حجگزاران در سرزمین منا است.
قربانی
قُربانی ذبح گوسفند یا گاو، یا نحر شتر و از اعمال واجب حج است.[۱] واژه «قربان» به معنای نزدیک شدن است، قربانی نیز که از همین ریشه است، موجب قرب و نزدیکی انسان به خدا میشود.[۲] به فتوای فقیهان شیعه، مکان قربانی منا[۳] و زمان آن روز عید قربان است.[۴] بیشتر فقیهان اهلسنت زمان قربانی را روزهای دهم، یازدهم و دوازدهم ذیحجه دانستهاند.[۵]
همه مذاهب اسلامی برای حیوان قربانی شرایطی مانند پیر و لاغر نبودن را ذکر کردهاند.[۶] بر اساس منابع روایی شیعه، قربانی نباید ناقص باشد.[۷] به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، مستحب است حاجی گوشت قربانی را سه قسمت کند؛ بخشی را هدیه کند، بخش دیگر را صدقه دهد و قدری را بخورد.[۸] در مقابل، به نظر فقیهان شافعی، خوردن گوشت قربانیِ واجب جایز نیست.[۹]
ذبح شتر در درجه نخست و گاو در درجه دوم، از مستحبات قربانی است.[۱۰] همچنین فربه بودن حیوان[۱۱]، و ذبح پس از طلوع آفتاب روز عید قربان، از مستحبات قربانی است.[۱۲] بر اساس حدیثی از امام علی(ع)، اگر مردم به فواید قربانی آگاه بودند، حتی با قرض گرفتن قربانی میکردند.[۱۳]
فلسفه قربانی
بر اساس قرآن، خداوند قربانی را از شعائر و نشانههای الهی[۱۴] معرفی کرده و وسیله قیام[۱۵] و برپا بودن مردم شمرده است.[۱۶] همچنین در آیه ۳۶ سوره حج، سفارش شده از گوشت قربانی مستمندان قانع و فقیر اطعام شوند.[۱۷] منابع شیعه، حکمتها و حقیقتهای باطنی برای عمل قربانی بیان کردهاند که حکایت از علت تشریع، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.
بخشش گناهان و تقرب به خداوند
آنچه از قربانی به حج گزار میرسد، تقوا و پرهیزکاری و پاکی اعمال است.[۱۸] بر اساس روایتی، امام صادق(ع) در پاسخ به فلسفه قربانی، اولین قطره خون قربانی را باعث بخشید شدن گناهان صاحب قربانی دانسته است و قربانی را وسیلهای برای آزمودن تقوای او شمرده است.[۱۹] در حدیثی نقل شده که خداوند قربانی کردن را دوست دارد[۲۰] بر اساس آیات قرآن، قربانی کردن باعث تقرب به خداوند[۲۱] و ایجاد تقوا در حجگزار است.[۲۲]
همراهی با ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر امر الهی
به باور برخی، قربانی در روز عید قربان، نوعی تأسی از حضرت ابراهیم(ع) است، که با تسلیم دربرابر امر خدا، اقدام به ذبح فرزندش اسماعیل کرد و خدا ذبح عظیمی را فدای او کرد.[۲۳] براساس برداشت برخی محققان از آیات قرآن، هدف از انجام عمل قربانی توسط حاجیان، طلب فضل و خشنودی پروردگارشان است [۲۴] و عمل قربانی در هر امتی با هدف یادکردن نام خدا و تسلیم دربرابر خداوند[۲۵]، تشریع شده است.[۲۶]
ذبح مقام حیوانی و کشتن هوای نفسانی
حقیقت قربانی کردن در روز عید را کشتن ذات حیوانی در وجود انسان دانستهاند.[۲۷] امام صادق(ع) به حجگزاران توصیه میکند که هنگام قربانی کردن، گلوی هوای نفس و طمع را قطع کنند.[۲۸] برخی بر این باورند که عمل قربانی به حاجی میآموزد که برای رسیدن به کمال انسانی، نفس حیوانی خویش را در همین جا بکشد و به دنبال هوا و هوس نرود و در قیامت خود را از آتش جهنم نجات دهد.[۲۹] به نقل از امام سجاد(ع): «هر گاه حاجی حیوان را ذبح کند از آتش جهنم نجات می یابد.»[۳۰]
فقیهان مذاهب اسلامی به تصریح آیه ۱۹۶ سوره بقره برآنند که اگر کسی از قربانی کردن ناتوان شد، باید به جای آن، سه روز پیاپی در حج و هفت روز پس از بازگشت از حج، روزه بگیرد.[۳۱] برخی کتب عرفانی، این حکم فقهی را اشاره به این نکته دانستند که «اگر حاجی قدرت محو کردن جنبه حیوانیت خود را با قربانی ندارد، پس دست کم با روزه گرفتن مقام حیوانی را تضعیف و ناتوان کند.»[۲۷]
مقالههای مرتبط
پانویس
- ↑ شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ منتهی المطلب، ج۱۱، ص۱۸۳ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹،ص۱۳۶؛ البدائع،ج۵، ص۶۹، المجموع،ج۸، ص۳۹۸، المغنی، ج۱۱، ص۹۶، ۱۱۸؛ صحیح مسلم، ج۲، ص۹۵۵ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۱ و ۲ و۵.
- ↑ مقاییس اللغه، ج۵، ص۸۰.
- ↑ تذکره الفقهاء ، ج۸، ص۲۵۲ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۰۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۰ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۲۸ از ابواب ذبح، ح۲ ؛ باب ۴ از ابواب ذبح، ح۱ و ۵و۶ و ۷.
- ↑ مدارک الاحکام، ج۸، ص۲۷ ؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۲۹۹؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۲۳.
- ↑ الموسوعه الفقهیه الکویتیه، ج۴۲، ص۲۴۹.
- ↑ شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .
- ↑ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.
- ↑ النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.
- ↑ مُغْنِی الْمُحْتَاج، ج۱، ص۵۳۱.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۵.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۳ از ابواب ذبح.
- ↑ مسالک الافهام،ج۲، ص۳۱۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۱۹؛ سنن الترمذی، ج۳، ص۲۴۱.
- ↑ علل الشرائع، ج 2، ص 440.
- ↑ مائده، آیه ۲ ؛ حج آیه ۳۶.
- ↑ مصباح المنیر، ریشه قوم.
- ↑ تفسیر کبیر، ج۱۲، ص۱۰۰ ؛ تفسیر المیزان، ج۶، ص۱۴۲ ؛ تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۰.
- ↑ حج، آیه ۳۶.
- ↑ حج، آیه ۳۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.
- ↑ وسائل الشیعه، ج16، ص374.
- ↑ سوره مائده، آیه 27 .
- ↑ سوره حج ، آیه 36 .
- ↑ صافات، آیه ۱۰۷.
- ↑ سوره مائده، آیه 2.
- ↑ سوره حج ، آیه 34 .
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.
- ↑ ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی، ص 40 و 41 .
- ↑ مصباح الشریعه، ص92 .
- ↑ معراج السعاده، ص71 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 229.
- ↑ المحاسن، ج1، ص67.
- ↑ .الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۱۷ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۶؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۴۰۰؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۴۳.
منابع
- اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش.
- مدارک الاحکام، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
- مستند الشیعه، احمد النراقی (م.۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.
- ریاض المسائل، سید علی الطباطبائی (م.۱۲۳۱ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- المغنی، عبدالله بن قدامه (م.۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه.
- تذکرة الفقهاء، العلامة الحلی (م.۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- الفقه الاسلامی و ادلته، وهبة الزحیلی، دمشق، دار الفکر.
- المبسوط فی فقه الشیعهه، الطوسی (م.۴۶۰ق)، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه.
- کشف اللثام، الفاضل الهندی (م.۱۱۳۷ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
- سلسلة الینابیع الفقهیه، علی اصغر مروارید، بیروت، دار التراث، ۱۴۱۰ق.
- المبسوط، السرخسی (م.۴۸۳ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
- الفتاوی الهندیه، الشیخ نظام و الجماعة من علماء الهند، دار الفکر، ۱۴۱۱ق.
- آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۹ش.
- «عن مشروع الأضاحی»، الاضاحی، تاریخ بازدید: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- بدائع الصنائع (الفقهالحنبلی)، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
- حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ریشهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
- علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
- کنز الفوائد، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
- درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
- درسنامه مناسک حج ، محمدحسین فلاحزاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
- الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، الشهید الثانی، شیخ زینالدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- سنن الدارمي ، دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، تحقیق سبع علمی، خالد عبد اللطیف و زمرلی، فواز احمد . محمد، معراج، کراچی پاکستان، بیتا .
- السنن الکبری: بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
- شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
- الفقه علی المذاهب الأربعه، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
- الفقه علی المذاهب الخمسه، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- فقه السنه، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی: مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
- الکافی: الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
- الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- کتاب الخلاف فی الفقه، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
- الکافی فی فقه اهل المدینه، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقهالمالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج با حواشی مراجع، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
- المدونه (الفقهالمالکی)، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- المقنع (الفقه الحنبلی)، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
- المهذب في فقه الإمام الشافعي، ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، محقق و مصحح علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دارالمعرفة، بیروت، 1424 ق/ 2003 میلادی .
- قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر حمیری، موسسه آل البیت علیه السلام لاحیاء التراث، قم، 1371ش / 1413 ق.
- دعائم الاسلام ، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف ، بیروت، 1383ق .
- الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف، منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، عماره، مصطفی محمد، دارالفکر ، بیروت، 1408ق / 1988 م .