اسرار حلق و تقصیر
اسرار حَلق و تَقصیر به حکمتها، اهداف و معانی باطنی حلق و تقصیر، میپردازد. حلق (تراشیدن سر) و تقصیر (کوتاه کردن مو یا ناخن) از اعمال پایانی حج و عمره و نشانه خروج از احرام است. این عمل افزون بر بُعد فقهی، دارای معانی تربیتی و معنوی عمیقی است.
از مهمترین اسرار حلق و تقصیر، پاک شدن از آلودگیهای ظاهری و باطنی، آمرزش گناهان و غلبه بر نفس و شیطان است. حلق و تقصیر همچنین نماد بریدن از دلبستگیهای دنیایی، فروتنی در برابر خداوند و کنار گذاشتن غرور است. این عمل یادآور تسلیم کامل در برابر فرمان الهی و آمادگی برای آغازی نو در مسیر بندگی است.
از سوی دیگر، قرآن و روایات، حلق را نشانه امنیت حرم مکی، شجاعت و اعتماد به خدا دانستهاند؛ بهگونهای که حاجی با این عمل، امنیت خود در حرم الهی و آمادگی برای دفاع از دین و ارزشهای الهی را به نمایش میگذارد.
حلق و تقصیر ویرایش
حَلق به معنای تراشیدن سر، و تَقصیر به معنای کوتاه کردن قدری از مو یا ناخن[۱]، یکی از اعمال حج و عمره است.[۲] در فقه شیعه، تقصیر از عبادات است و باید به قصد قربت و به نیت یکی از اعمال حج یا عمره انجام داده شود.[۳] مردان در حج با شرایطی موظف به حلق هستند. آنها در عمره تمتع موظف به تقصیر[۴] و در عمره مفرده بین حلق و تقصیر مختارند[۵]؛ البته مذاهب اهل سنت، مردان را در عمره تمتع نیز، بین حلق و تقصیر مختار دانستهاند.[۶] زنان بر اساس همه مذاهب اسلامی، موظف به تقصیرند.[۷]
حلق یا تقصیر در عمره پس از سعی، و در حج، روز عید قربان انجام میشود[۸] حلق و تقصیر در عمره، مکان خاصی ندارد[۹]؛ ولی در حج طبق فقه شیعه، منا [۱۰] و بر اساس مذاهب اهل سنت، محدوده حرم مکی است.[۱۱]
اهمیت و فضیلت ویرایش
پیامبر اسلام (ص) درباره حلق و تقصیر کنندگان دعای خیر فرموده و رحمت الهی را برای آنها خواسته است.[۱۲] خود آن حضرت نیز در روز عید قربان موی سرش را میتراشید و ناخنهایش را کوتاه میکرد.[۱۳]
فلسفه حلق و تقصیر ویرایش
حلق و تقصیر عملی عبادی دارای اسرار و آثار گوناگون است که به بعضی از آنها اشاره میشود:
پاک شدن از آلودگی ویرایش
یکی از اسرار و فلسفه های حلق را، پاک شدن از آلودگیهای ظاهری و باطنی و دور شدن از عیوب آشکار و پنهان و طهارت و خروج از گناهان دانستهاند تراشیدن موی سر آن هم بعد از سنگ انداختن به شیطان و قربانی کردن، گویای این حقیقت است که حج گزار میخواهد با این عمل شیطان بزرگتر و نفس اماره را نیز مغلوب کند و کاملاً در مسیر توحید قرار بگیرد.[۱۴]
بر اساس سفارش امام صادق (ع) حج گزار باید زشتی های ظاهر و باطن را با تراشیدن مو از بین ببرد.[۱۵] در کلام بعضی از بزرگان نیز نقل شده که: «آن هنگام که موهای سرت را می زدودی آیا اندیشه ات این بود که نفس خویش را از همه آلودگیها پاک میکنی و آنچه را که از مردمان بر عهده داری ادا میکنی و از گناهان و آلودگیها بیرون میآیی مانند روزی که از مادر زاده شده ای؟»[۱۶]
گفته شده بریدن موی سر اشاره به بریدن اضافات زندگی است. براساس روایات، یکی از علتهای آرام راه رفتن در پل صراط، خارها و قلابهایی است که در صراط قرار گرفته و نمیگذارند، کسی عبور کند.[۱۷] در واقع اینها آلودگیها و عیوبی است که در انسانها وجود داشته و در آخرت به شکل خار و قلاب تجسم یافته است؛ اما تراشیدن سر باید قلب حجگزار را کمک کند تا هوا و هوس و شهوت دنیا و تمام صفات بد را از قلبش بیرون کند.[۱۸]
قطع وابستگیها ویرایش
یکی از حکمتهای تراشیدن و کوتاه کردن سر را رهایی از تعلقات دنیوی و مادی دانستهاند. به این بیان که مو که معمولا سبب زینت است و ممکن است وابستگیای برای انسان ایجاد کرده باشد، به عنوان نماد به نمایندگی از تمام زینتهای دنیا از بدن حاجی جدا میشود به امید اینکه حج گزار حب تمام مادیات را در این سفر از خود دور کند. بر این اساس حلق تمرین و آمادگی برای قطع تعلق به دنیا و امتیازات و شئون آن است.[۱۹]
از دیدگاه حکیم رفیعی قزوینی، حلق و تقصیر یعنی اینجا که رسیدم تمام آرزوهای دور و دراز خود را قطع کردم و بیرون ریختم. تراشیدن سر از کوتاه کردن موی سر بهتر است چرا که تراشیدن یعنی از بیخ و بن کندن و اشاره به این است که آنچه آرزو داشتم همه را از بیخ و بن کندم و دور انداختم و دیگر هیچ آرزویی را به دل خود راه نمی دهم. خدایا غیر از آرزوی تو آرزوی دیگری در دل ندارم تمام آرزوها را دور ریختم جز آرزوی هستی و زندگی که آن را نمیشود قطع کرد.[۲۰]
نشانه تواضع و فروتنی ویرایش
گذشتن از موی سر و خود را به شکل غلامان و بندگان در آوردن نشانه فروتنی و خاکساری انسان در برابر آفریدگار و دوری از غرور دانسته شده است.[۲۱] نخستین کسی که به عنوان ادای جزئی از مناسک، حلق یا تقصیر را انجام داد و فلسفه و حکمت این عمل به او ارائه شد حضرت آدم (ع) بود. نقل شده که جبرئیل بعد از رمی شیطان به آدم گفت: سرت را به علامت تواضع در پیشگاه خداوند بتراش.[۲۲]
نشانه امنیت و شجاعت ویرایش
قرآن کریم، سر تراشیدن در حج را علامت امنیت میهمانان خانه خدا دانسته و خداوند در رویای صادق به رسول خدا (ص) فرموده: «به طور قطع شما به خواست خدا با امنیت وارد مسجد الحرام میشوید در حالی که سرهای خود را تراشیده و ناخن و موهای خود را کوتاه کردهاید»[۲۳] از امام صادق (ع) نقل شده که حاجی با عمل سرتراشی علامت امنیت در حرم را در خود ظاهر کرده است.[۲۴]
برخی بر اساس آیه 27 سوره فتح [یادداشت ۱]حدس زدهاند که تراشیدن سر شاید به این جهت واجب شد که حج گزار در برابر کفار نشان دهد که با شجاعت و بدون نیاز به هیچ وسیله دفاعی به حج آمده است.[۲۵] خداوند با نازل کردن این آیه از آینده درخشان اسلام و مسلمین خبر میدهد که آنان با تراشیدن سر و نشان دار کردن خود می رسانند که کوچکترین واهمه ای از دشمن ندارند و با تمام جرات و قدرت از آیین اسلام دفاع میکنند. در نتیجه تراشیدن سر در عصر حاضر میتواند تکرار آن منطق شجاعانه و احترام به سیره مسلمانان نخستین اسلام باشد.[۲۶]
مقالههای مرتبط ویرایش
پانویس ویرایش
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۷۱.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۶۵.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۵۰.
- ↑ مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.
- ↑ مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.
- ↑ مناسک محشی، صص ١٠١ و ١٠٠؛ الکافی فی فقه اهل المدینه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص۵٣۴؛ بدائع الصنائع (فقه حنفی) المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ۶۵.
- ↑ مناسک محشی ص۳۵۶ و ۳۵۷؛ درسنامه مناسک حج، ص۴۹.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۵۰.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۷۲؛ همچنین نگاه کنید به: مناسک محشی، ص۴۴٧؛ الروضةالبهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج١، صص ۵۶١ - ۵٣٩.
- ↑ فقه السنه، ج ١، ص۵۴٠؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج ١، ص ٣٧۴.
- ↑ بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۳۰۲ .
- ↑ وسائل الشيعه، ج ۱۰، ص ۱۸۰، ح ۱۲ .
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 239.
- ↑ مصباح الشريعة، ص ۷۶ .
- ↑ مستدرك الوسائل، ج ۱۰، ص ۱۶۷، ح ۱۱۷۷۰ .
- ↑ اسرار و معارف حج، ص ۵۶ .
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 240.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 238.
- ↑ اسرار و معارف حج، صص 53 و 54 .
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 242.
- ↑ بحار الانوار، ج ۹۶، ص ۳۰، ح ۵ ؛ وسائل الشيعه، ج ۸، ص ۱۶۲، ح ۲۰ .
- ↑ سوره فتح ، آیه 27 .
- ↑ بحار الانوار، ج10 ، ص187 ، ح14.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 244.
- ↑ تحلیلی بر مناسک حج، ص272.
- ↑ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا شما مؤمنان به خواست خدا البته به مسجد الحرام با دل ایمن وارد شوید و سرها بتراشید و اعمال تقصیر بی ترس و هراس به جای آرید، و خدا آنچه را (از مصالح صلح حدیبیه) شما نمیدانستید میدانست و قبل از آن (که فتح مکه کنید) فتح نزدیک (حدیبیّه و خیبر) را مقرر داشت.
منابع ویرایش
- اسرار و معارف حج: با الهام از سخنان حکیم متاله آیت الله سید ابو الحسن رفیعی قزوینی، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش.
- درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
- بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- درسنامه مناسک حج ، محمدحسین فلاحزاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
- مناسک حج محشی، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر، زمستان ۱۳۷۵ش.
- الکافی فی فقه اهل المدینه (الفقه المالکی)، النمری القرطبی، یوسف بن عبدالله، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- المصادر الفقهیه، علیاصغر مروارید، بیروت، دارالتراث، ۱۴۱۹ق.
- بدائع الصنائع (الفقهالحنفی)، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، الشهید الثانی، شیخ زینالدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- فقه السنه، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- الفقه علی المذاهب الخمسه، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه): محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- مصباح الشریعه، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق.
- مستدرک الوسائل، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی.
- تحلیلی از مناسک حج، علی شریعتی، تهران، سپیده باوران، 1393ش.