پرش به محتوا

اسرار محرمات احرام: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی حج
Heidar (بحث | مشارکت‌ها)
صفحه‌ای تازه حاوی «{| class="wikitable" |+اسرار احرام | colspan="2" |300x300پیکسل احرام و میقات‌ها |- !دسته |مناسک حج |- !مربوط به آیین |عمره و حج |- !مکان |حرم مکی |- !حکم |برای عمره‌گزار و حج‌گزار واجب است |- !پیامد فقهی |حرام شدن برخی از اعمال |- !آداب وابسته |...» ایجاد کرد
 
Heidar (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{| class="wikitable"
'''اَسرار محرمات احرام''' مجموعه‌ای از معانی، اهداف و نتایج برای پرهیز از امور حرام توسط شخص [[محرم (احرام‌گزار)|مُحرِم]] در [[حج]] و [[عمره|عُمره]] است.
|+اسرار احرام
 
| colspan="2" |[[پرونده:لباس_احرام.jpg|300x300پیکسل]]
{{جعبه اطلاعات اعمال
احرام و میقات‌ها
| عنوان = اسرار محرمات احرام
|-
| تصویر = لباس احرام.jpg
!دسته
| توضیح تصویر = احرام و میقات‌ها
|مناسک حج
| فیلم = Video ehram1.mp4
|-
| توضیح فیلم =
!مربوط به آیین
| دسته = مناسک حج
|[[عمره]] و [[حج]]
| مربوط به آیین = [[عمره]] و [[حج]]
|-
| مکان = [[حرم مکی]]
!مکان
| زمان =
|[[حرم مکی]]
| عمل قبلی =
|-
| عمل بعدی =
!حکم
| حکم = برای عمره‌گزار و حج‌گزار واجب است
|برای عمره‌گزار و حج‌گزار واجب است
| کفاره =
|-
| پیامد فقهی = حرام شدن برخی از اعمال
!پیامد فقهی
| ثواب =
|حرام شدن برخی از اعمال
| آداب وابسته = [[غسل]]؛ [[نیت]]؛[[تلبیه]]؛[[لباس احرام|پوشیدن لباس احرام]]؛
|-
| فلسفه و اسرار =
!آداب وابسته
| منشاء و تاریخچه =
|[[غسل]]؛ [[نیت]]؛[[تلبیه]]؛[[لباس احرام|پوشیدن لباس احرام]]؛
| مکان‌های وابسته =
|-
| اشیای وابسته =
!احکام فقهی وابسته
| ذکرهای وابسته =
|[[محرمات احرام]]؛ مستحباب احرام؛ واجبات احرام
| دعاهای وابسته =
|-
| مفاهیم فقهی وابسته =
!جستارهای وابسته
| احکام فقهی وابسته = [[محرمات احرام]]؛ مستحباب احرام؛ واجبات احرام
|[[میقات]]؛[[محرمات احرام]]
| صفحه فتواهای مراجع =
|-
| جستارهای وابسته = [[میقات]]؛[[محرمات احرام]]
| colspan="2" |[[پرونده:Video_ehram1.mp4|300x300پیکسل]]
}}
|}
'''اَسرار اِحرام''' مجموعه‌ای از معانی، اهداف و نتایج عمل احرام در [[حج]] و [[عمره|عُمره]] است.


== احرام ==
== احرام ==
{{اصلی|احرام}}
{{اصلی|احرام}}احرام به معنای این است که [[حج‌گزار]] کارهایی که با اعمال [[حج]] و [[عمره|عُمره]] ناسازگار است، بر خود [[حرام]] می‌شمرَد.<ref>معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص۳۳.</ref> نخستین عمل از اعمال [[عمره]] و [[حج]]، [[احرام]] است. انسان باید در یکی از [[میقات|میقات‌‌ها]]، مانند [[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]] و [[جحفه]] [[لباس احرام]] پوشیده، [[نیت احرام|نیت]] کرده و [[تلبیه|لبیک]] بگوید.<ref>تفسیر قرطبی، ج۶، ص۳۶؛ کشاف القناع، ج۲، ص۴۷۱.</ref> او با این اعمال، [[احرام|مُحرم]] می‌شود.<ref>المدونة الکبری، ج۱، ص۳۶۰؛ المقنعه، ص۴۳۱-۴۳۲.</ref>
احرام به معنای این است که [[حج‌گزار]] کارهایی که با اعمال [[حج]] و [[عمره|عُمره]] ناسازگار است، بر خود [[حرام]] می‌شمرَد. نخستین عمل از اعمال [[عمره]] و [[حج]]، [[احرام]] است. انسان باید در یکی از [[میقات|میقات‌‌ها]]، مانند [[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]] و [[جحفه]] لباس احرام پوشیده، نیت کرده و [[تلبیه|لبیک]] بگوید. او با این اعمال، [[احرام|مُحرم]] می‌شود.
{{احکام احرام عمودی}}
 
== اسرار احرام ==
 
=== دوری از گناه ===
هدف از [[احرام]] دوری از همه گناهان است. [[حج‌گزار]] باید هنگام احرام از لذت‌های حرام فاصله بگیرد و حتی از لذت‌های حلال به اندازه ضرورت استفاده کند. احرام بازگشت به پیمانی قدیمی با خداست به این معنا که زائر در ادامه زندگی نیز حرمت نگه دارد و گناه نکند.
 
=== فقط برای خدا ===
شخص [[حج‌گزار]] خود را فقط وقف خدا کرده و دستور به احرام تذکر به این نکته است که آدمی فقط برای خداست. انسان [[محرم (احرام‌گزار)|مُحرِم]] از انجام برخی اعمال حلال نیز [[محرمات احرام|منع شده]]. به این معنا که آن اعمال به خودی خود حلال هستند ولی در موقعیت خاصِ احرام، این انسان است که بر آن اعمال و اشیاء حرام شده. این نگاه لطیف به احرام اشاره به این دارد که انسان برای خدا خلق شده و اشیاء برای انسان خلق شده‌اند.
 
=== آمادگی، تواضع و امید ===
به نقل از [[امام رضا(ع)]] علت وجوب احرام این است که حجاج قبل از داخل شدن به حرم امن خداوند، از جهت خشوع و تواضع آماده شده و غرور خود را در برابر عظمت خداوند، زمین بگذارند. علت دیگر وجوب احرام ایجاد صبر و امید برای رسیدن به ثواب اعمال است.
 
=== احترام به کعبه ===
در روایتی از [[امام صادق(ع)]] علت واجب شدن احرام برای ورود به محدوده [[حرم مکی|حرم]]، پاسداشت احترام [[کعبه]] و [[مسجدالحرام]] معرفی شده است.


=== حضور در محضر خدا و مجذوب شدن ===
== محرمات احرام ==
برخی پژوهشگران هدف از احرام را حضور در محضر خداوند و راه یافتن به پیشگاه الهی، معرفی کرده و احرام را کوششی برای شروع راه به سمت خداوند می‌دانند که منجر به پذیرش خداوند و مجذوب شدن حاجی در راه سلوک الی الله می‌شود.
{{اصلی|محرمات احرام}}مُحَرَّمات احرام، کارهایی است که انجام آنها پس از [[احرام|مُحرم]] شدن، تا زمان [[تحلل|بیرون آمدن از احرام]] بر انسان ممنوع و حرام است.<ref>تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۲؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.</ref> این محرمات 25 مورد است که برخی میان زن و مرد مشترک، برخی ویژه مردان و برخی ویژه [[حج بانوان|زنان]] است.<ref>مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.</ref> اگر فردی که در حال احرام است یکی از این اعمال را آگاهانه انجام دهد، باید [[کفاره]] آن را بپردازد.<ref>السرائر، ج۱، ص۵۴۸؛ فقه الصادق، ج۹، ص۱۵۳.</ref>


=== پرهیز از مشاهده غیر خدا ===
== اسرار محرمات مشترک بین زن و مرد ==
هدف احرام آن است که حاجی مشاهده محسوسات و مادیات را بر خود حرام کند و در مرحله بعدی دیدن هرچه غیر خداست را از خود دور کند. در نتیجه انسان حریم دل را در اختیار غیر خدا قرار نمی‌دهد و به دیگران اجازه نمی‌دهد که مانع یاد خدا بشوند.
محرمات احرام، مانع تحقق اهداف و [[اسرار احرام]] هستند. محرمات، حجاب‌‌هایی هستند که [[حج‌گزار]] را از رسیدن به حقیقت [[مناسک حج|اعمال حج]] باز می‌دارد و در دام دل‌سپردگی به غیر خدا گرفتار می‌سازد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص136.</ref>


=== جدا شدن از مادیات ===
=== پرهیز از فسوق ===
[[فسوق]] شامل دروغ، فحش و فخر فروشی می‌باشد. انجام این امور با [[اسرار حج|روح و اسرار حج]] که بر اساس تقوا، یادخدا و فروتنی بناشده سازگار نیست. انسانی که فسوق را انجام می‌دهد دارای روحی پرخاشگر، مغرور و حق‌گریز است. نتیجه پرهیز از این عمل حرام، رفع دشمنی و اختلاف میان مسلمانان و ایجاد اتحاد است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص137.</ref>


== اسرار محرمات احرام ==
=== پرهیز از جدال و برتری‌جویی لفظی ===
[[آیه ۱۹۷ سوره بقره]]، ترک [[محرمات احرام|مُحَرَّمات احرام]] را تقوا بر‌شمرده است. در حدیثی، سبب تشریع احرام، ورود [[حاجی|حاجیان]] به [[حرم مکی|حَرَم مکی]] بیان شده است.
محیط حج باید از بحث‌های بی‌فایده خالی باشد زیرا حج محیط عبادت و همبستگی است. برخی نویسندگان جدال را به معنای پافشاری بر خواسته‌های نفسانی و مقدمه ایجاد دشمنی دانسته که باعث حرمت‌شکنی حرم، کعبه و صاحب بیت می‌شود.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص139.</ref>


== آداب ==
لذت‌های شهوانی
{{اصلی|آداب احرام}}
بهتر است به هنگام احرام نیت شود که «همه محرمات خدا را  بر خود حرام می‌کنم». کارهای مستحب پیش از احرام عبارت است از: بلند نگه داشتن موی سر، نظافت کردن بدن، [[غسل احرام|غسل]] و احرام پس از نماز. از هنگام احرام تا پایان آن نیز برخی کارها مستحب است از جمله: بر زبان آوردن [[نیت احرام]]، دعا کردن، [[صلوات|صلوات بر پیامبر(ص)]].


== مقاله‌های مرتبط ==
== مقاله‌های مرتبط ==
خط ۷۶: خط ۵۹:
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
*''' تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)''': القرطبی (ت. ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
*''' تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۴ق.
*''' السرائر''': ابن ادریس (ت. ۵۹۸ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
*''' فقه الصادق(ع)''': سید محمد صادق روحانی، قم، دار الکتاب، ۱۴۱۳ق.
*''' کشاف القناع''': منصور البهوتی (ت. ۱۰۵۱ق)، تحقیق محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
*''' معجم الفاظ الفقه الجعفری''': احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
*''' المدونة الکبری''': مالک بن انس (ت. ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
*''' المقنعه''': المفید (ت. ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
*''' مختلف الشیعه''': العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
*''' مستند الشیعه''': احمد النراقی (ت. ۱۲۴۵ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۵ق.
*'''درسنامه اسرار حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
*'''درسنامه اسرار حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
*'''أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة''': السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
*'''أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة''': السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
خط ۹۸: خط ۹۶:
*'''تحفة الأولياء'''، شیخ کلینی، ترجمه اردکانی، قم، دارالحدیث، 1388ش.
*'''تحفة الأولياء'''، شیخ کلینی، ترجمه اردکانی، قم، دارالحدیث، 1388ش.
*'''خصال'''، شیخ صدوق، بی‌جا، نسیم کوثر، 1382ش.
*'''خصال'''، شیخ صدوق، بی‌جا، نسیم کوثر، 1382ش.
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
*'''ره توشه حج'''، جمعی از نویسندگان، تهران، معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظم رهبری، بی‌تا.
*'''ره توشه حج'''، جمعی از نویسندگان، تهران، معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظم رهبری، بی‌تا.
*'''عرفان حج'''، جوادی آملی، تهران، مشعر، 1383ش.
*'''عرفان حج'''، جوادی آملی، تهران، مشعر، 1383ش.
*'''الكافی(گزيده فارسى)'''، شیخ کلینی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1363ش.
*'''الكافی(گزيده فارسى)'''، شیخ کلینی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1363ش.
*'''مناسک حج با حواشی مراجع'''، سید روح‌الله خمینی، تهران، نشر مشعر، 1385ش.{{پایان}}
*'''مناسک حج با حواشی مراجع'''، سید روح‌الله خمینی، تهران، نشر مشعر، 1385ش.{{پایان}}درج بند{{حج و عمره}}
درج بند
{{حج و عمره}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۳۸

اَسرار محرمات احرام مجموعه‌ای از معانی، اهداف و نتایج برای پرهیز از امور حرام توسط شخص مُحرِم در حج و عُمره است.

اسرار محرمات احرام
احرام و میقات‌ها
دستهمناسک حج
مربوط به آیینعمره و حج
مکانحرم مکی
حکمبرای عمره‌گزار و حج‌گزار واجب است
پیامد فقهیحرام شدن برخی از اعمال
آداب وابستهغسل؛ نیت؛تلبیه؛پوشیدن لباس احرام؛
احکام فقهی وابستهمحرمات احرام؛ مستحباب احرام؛ واجبات احرام
جستارهای وابستهمیقات؛محرمات احرام

احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]

احرام به معنای این است که حج‌گزار کارهایی که با اعمال حج و عُمره ناسازگار است، بر خود حرام می‌شمرَد.[۱] نخستین عمل از اعمال عمره و حج، احرام است. انسان باید در یکی از میقات‌‌ها، مانند مسجد شجره و جحفه لباس احرام پوشیده، نیت کرده و لبیک بگوید.[۲] او با این اعمال، مُحرم می‌شود.[۳]

احکام احرام
واجبات
شروع از میقاتنیتلباس احرامتلبیه
محرمات احرام
مشترک بین زن و مرد
شکار حیوانات خشکیکشتن جانوران بدنکندن درختانالتذاذ جنسیآمیزشاستمناءعقد ازدواجفسوقجدالزینتبوی خوشروغن مالیدن به بدننگاه کردن در آینهسرمه کشیدنازاله موناخن گرفتنخون برون آوردنکشیدن دندانحمل سلاح
ویژه مردان
پوشیدن لباس دوختهپوشاندن سراستظلال
ویژه زنان
پوشاندن صورتپوشاندن دست
دیگر احکام
مستحبات احرام
مکروهات احرام


محرمات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]

مُحَرَّمات احرام، کارهایی است که انجام آنها پس از مُحرم شدن، تا زمان بیرون آمدن از احرام بر انسان ممنوع و حرام است.[۴] این محرمات 25 مورد است که برخی میان زن و مرد مشترک، برخی ویژه مردان و برخی ویژه زنان است.[۵] اگر فردی که در حال احرام است یکی از این اعمال را آگاهانه انجام دهد، باید کفاره آن را بپردازد.[۶]

اسرار محرمات مشترک بین زن و مرد[ویرایش | ویرایش مبدأ]

محرمات احرام، مانع تحقق اهداف و اسرار احرام هستند. محرمات، حجاب‌‌هایی هستند که حج‌گزار را از رسیدن به حقیقت اعمال حج باز می‌دارد و در دام دل‌سپردگی به غیر خدا گرفتار می‌سازد.[۷]

پرهیز از فسوق[ویرایش | ویرایش مبدأ]

فسوق شامل دروغ، فحش و فخر فروشی می‌باشد. انجام این امور با روح و اسرار حج که بر اساس تقوا، یادخدا و فروتنی بناشده سازگار نیست. انسانی که فسوق را انجام می‌دهد دارای روحی پرخاشگر، مغرور و حق‌گریز است. نتیجه پرهیز از این عمل حرام، رفع دشمنی و اختلاف میان مسلمانان و ایجاد اتحاد است.[۸]

پرهیز از جدال و برتری‌جویی لفظی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

محیط حج باید از بحث‌های بی‌فایده خالی باشد زیرا حج محیط عبادت و همبستگی است. برخی نویسندگان جدال را به معنای پافشاری بر خواسته‌های نفسانی و مقدمه ایجاد دشمنی دانسته که باعث حرمت‌شکنی حرم، کعبه و صاحب بیت می‌شود.[۹]

لذت‌های شهوانی

مقاله‌های مرتبط[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص۳۳.
  2. تفسیر قرطبی، ج۶، ص۳۶؛ کشاف القناع، ج۲، ص۴۷۱.
  3. المدونة الکبری، ج۱، ص۳۶۰؛ المقنعه، ص۴۳۱-۴۳۲.
  4. تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۲؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.
  5. مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.
  6. السرائر، ج۱، ص۵۴۸؛ فقه الصادق، ج۹، ص۱۵۳.
  7. درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص136.
  8. درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص137.
  9. درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص139.


منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن): القرطبی (ت. ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
  • تذکرة الفقهاء: العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۴ق.
  • السرائر: ابن ادریس (ت. ۵۹۸ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
  • فقه الصادق(ع): سید محمد صادق روحانی، قم، دار الکتاب، ۱۴۱۳ق.
  • کشاف القناع: منصور البهوتی (ت. ۱۰۵۱ق)، تحقیق محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
  • معجم الفاظ الفقه الجعفری: احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
  • المدونة الکبری: مالک بن انس (ت. ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
  • المقنعه: المفید (ت. ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
  • مختلف الشیعه: العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
  • مستند الشیعه: احمد النراقی (ت. ۱۲۴۵ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۵ق.



  • درسنامه اسرار حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
  • أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة: السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
  • علل الشرایع: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
  • علل الشرایع(فارسی): شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
  • عیون اخبار الرضا(ع): الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۴ق.
  • من لا یحضره الفقیه: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
  • مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
  • المدونة الکبری: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
  • المقنعه: المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
  • المحاسن: ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، به کوشش حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۲۶ش.


  • اسرار عرفانی حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
  • اسرار حج (فارسی) حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
  • اسرار عرفانی عمره محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش
  • اسلام، آيين رستگارى حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
  • اسرار و معارف حج عبدالله جوادی آملی، قم، تبیان، 1387ش.
  • بحار الأنوار، العلامة المجلسی، تهران، ولی عصر، 1397ق.
  • برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، حسینی، داوود، تهران-ایران، مشعر، 1400.
  • تحفة الأولياء، شیخ کلینی، ترجمه اردکانی، قم، دارالحدیث، 1388ش.
  • خصال، شیخ صدوق، بی‌جا، نسیم کوثر، 1382ش.
  • ره توشه حج، جمعی از نویسندگان، تهران، معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظم رهبری، بی‌تا.
  • عرفان حج، جوادی آملی، تهران، مشعر، 1383ش.
  • الكافی(گزيده فارسى)، شیخ کلینی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1363ش.
  • مناسک حج با حواشی مراجع، سید روح‌الله خمینی، تهران، نشر مشعر، 1385ش.

درج بند