اسرار اعمال حج
اسرار اعمال حج به بررسی معانی، حکمت‌ها و آثار معنوی و تربیتی اعمال و مناسک حج می‌پردازد. در منابع اسلامی، برای اعمال حج افزون بر جنبه فقهی و ظاهری، معانی و اشاراتی مانند بندگی، توحید، تقوا، توبه، تزکیه نفس، دوری از تعلقات مادی و توجه به آخرت بیان شده است. این معانی در اعمال مختلف حج، از احرام و تلبیه تا طواف، سعی، وقوف در عرفات و مشعر، رمی جمرات، قربانی و حلق و تقصیر، به صورت‌های گوناگون بازتاب یافته‌اند.
در این مقاله، اسرار اعمال حج و برخی از حکمت‌های مربوط به مناسک حج، همچنین فضائل و اسرار مکان‌های مرتبط با آن بررسی می‌شود. این بررسی، علاوه بر اعمال اصلی حج، برخی مقدمات و احکام مرتبط با احرام و نیز فضایل معنوی مکه و مسجدالحرام را دربرمی‌گیرد و بر تبیین جنبه‌های تربیتی و معنوی مناسک در کنار ظاهر عبادی آنها تمرکز دارد.
اسرار احرام و فلسفه احکام آن
اسرار احرام
احرام افزون بر آغاز مناسک حج و عمره، در برخی منابع دارای معانی و اهدافی مانند آمادگی برای ورود به حرم مکی[۱]، تواضع در برابر خداوند، احترام به کعبه و دوری از مادیات دانسته شده است.[۲] در روایات اهل بیت(ع)، احرام زمینه‌ای برای تقویت خشوع، صبر و امید به ثواب معرفی شده[۳] و لباس احرام نیز به‌دلیل شباهت به کفن، یادآور مرگ و آخرت دانسته شده است.[۴]
| واجبات |
| شروع از میقات • نیت • لباس احرام • تلبیه |
| محرمات احرام |
| مشترک بین زن و مرد |
| شکار حیوانات خشکی • کشتن جانوران بدن • کندن درختان • التذاذ جنسی • آمیزش • استمناء • عقد ازدواج • فسوق • جدال • زینت • بوی خوش • روغن مالیدن به بدن • نگاه کردن در آینه • سرمه کشیدن • ازاله مو • ناخن گرفتن • خون برون آوردن • کشیدن دندان • حمل سلاح |
| ویژه مردان |
| پوشیدن لباس دوخته • پوشاندن سر • استظلال |
| ویژه زنان |
| پوشاندن صورت • پوشاندن دست |
| دیگر احکام |
| مستحبات احرام • مکروهات احرام |
اسرار محرمات احرام
پرهیز از محرمات احرام در منابع اسلامی، افزون بر جنبه تکلیفی، با مفاهیمی مانند تقوا، تسلیم در برابر خدا و دوری از تعلقات مادی و خودپسندی مرتبط دانسته شده است. ترک فسوق و جدال، زمینه‌ساز کاهش دشمنی و تقویت همبستگی، و پرهیز از برخی لذت‌های جسمانی، زینت و پوشش‌های خاص، عاملی برای دوری از خودنمایی و توجه بیشتر به امور معنوی دانسته شده است. از این منظر، محرمات احرام زمینه‌ای برای کاهش خودپرستی و آسایش‌طلبی و تقویت تقوا در دوره حج فراهم می‌کند.[۵]
اسرار مکروهات احرام
مکروهات احرام اعمالی است که انجام آنها توسط مُحرم کراهت دارد؛ از جمله حمام رفتن، استفاده از گیاهان خوشبو، احتباء و حنا زدن.[۶][۷][۸] در برخی منابع، کراهت پوشیدن لباس سیاه و ترجیح لباس سفید به ایجاد هماهنگی میان حج‌گزاران و نشاط روحی[۹]، و پرهیز از لباس یا وسایل کثیف به جلوگیری از مشغولیت به شست‌وشو در حال احرام تفسیر شده است. همچنین کراهت لبیک گفتن در پاسخ به دیگران، به اختصاص این ذکر به پاسخ‌گویی به دعوت خداوند ارتباط داده شده است.[۱۰]
اسرار مستحبات احرام
مستحبات احرام مجموعه‌ای از اعمال پیش و هنگام احرام است که برای برخی از آنها معانی معنوی بیان شده است. غسل احرام نمادی از پاکی باطن، شست‌وشوی جان از گناهان و توبه از تعلقات دنیوی دانسته شده[۱۱] و دعاهای هنگام احرام نیز بر توبه، پاکی و رسیدن حاجی به مقام توبه‌کنندگان تأکید دارند.[۱۲]
اسرار کلیات حج
اسرار اقسام حج
حج در سه صورت حج تمتع، حج افراد و حج قِران انجام می‌شود. در روایتی از امام رضا(ع)، علت تشریع حج تمتع، رحمت و تخفیفی برای کاهش دشواری احرام و امکان انجام هم‌زمان عمره و حج دانسته شده است.[۱۳] تنوع اقسام حج نیز برای تسهیل تکلیف متناسب با شرایط [۱۴]و توانایی افراد[۱۵] و امکان انجام مناسک حج برای افراد دارای محدودیت در برخی صورت‌های حج بیان شده است.[۱۶][۱۷]
اسرار مقدمات حج
آمادگی برای حج پیش از سفر، زمینه بهره‌مندی بیشتر از مناسک حج را فراهم می‌کند. در روایات بر برنامه‌ریزی و پس‌انداز برای حج، تأمین هزینه آن از مال حلال و تهیه توشه مناسب تأکید شده است؛ اموری که به تقویت انگیزه[۱۸]، توجه معنوی و رعایت شأن جامعه اسلامی کمک می‌کنند.[۱۹][۲۰]
اسرار مجازات تَرک حج
ترک حج برای فرد مستطیع در منابع اسلامی نکوهش شده[۲۱] و در قرآن کریم[۲۲] و روایات، پیامدهای دینی و اخروی برای آن بیان شده است. برخی روایات نیز ترک حج را موجب محرومیت از پاداش‌ها، برکات[۲۳] و آثار دنیوی و اجتماعی آن، از جمله رفع فقر و گرفتاری، دانسته‌اند.[۲۴][۲۵] همچنین برپایی حج در جامعه اسلامی ضروری دانسته شده و ترک جمعی آن دارای پیامدهای اجتماعی و دینی معرفی شده است.[۲۶]
اسرار طواف
طواف افزون بر جنبه عبادی، نمادی از توحید و حرکت انسان به سوی خدا دانسته شده است. چرخش پیرامون کعبه یادآور توجه به خداوند، فروتنی، توبه و پاکی از گناه و تقویت همدلی میان حاجیان است و حضور جمعی طواف‌کنندگان نمادی از پیوند اجتماعی و حرکت انسان از دنیا به آخرت دانسته شده است.[۲۷] در برخی منابع عرفانی، هفت دور طواف به مراحل سلوک و گذر از صفات ناپسند و رسیدن به فضایل اخلاقی[۲۸] و شروع آن از حجرالاسود به ورود به حریم قدسی کعبه و تجدید پیمان با خداوند تفسیر شده است.[۲۹]
اسرار نماز طواف
نماز طواف نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند[۳۰] و وسیله معراج زائر به سوی او دانسته شده است.[۳۱] نماز در مقام ابراهیم نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر حضرت ابراهیم(ع) ارتباط یافته و نماز طواف، توجه به ولایت و نقش نبوت و امامت در هدایت انسان و زمینه‌ساز یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است.[۳۲]
اسرار تلبیه
تلبیه از اذکار هنگام احرام در حج و عمره و شعار حج دانسته شده و بر بلند گفتن آن تأکید شده است.[۳۳] مضمون «لبیک» بیانگر پاسخ به دعوت خداوند و آمادگی برای اطاعت از اوست و در برخی منابع، تلبیه با خوف و رجا و بیم از پذیرفته نشدن این پاسخ همراه شده است[۳۴] و یادآوری دعوت حضرت ابراهیم(ع) و تصمیم بر اطاعت از خداوند و دوری از گناه مرتبط شده است.[۳۵]
اسرار وقوف در عرفات
وقوف در عرفات از ارکان حج و در روایات «حقیقت حج» و «حج اکبر» دانسته شده است.[۳۶] عرفات محل توبه، آمرزش و بهره‌مندی از رحمت الهی معرفی شده[۳۷] و حضور حاجیان در آن، زمینه تضرع و آمادگی روحی پیش از ورود به حرم دانسته شده است.[۳۸] اجتماع حاجیان و کوتاهی زمان وقوف نیز در برخی منابع یادآور قیامت و کوتاهی فرصت زندگی برای توشه آخرت دانسته شده[۳۹] و بر توجه به خدا و دوری از وسوسه‌های شیطان تأکید شده است.[۴۰]
اسرار وقوف در مشعر
وقوف در مشعر از اعمال واجب و ارکان حج است که پس از عرفات انجام می‌شود. مشعرالحرام در روایات آستانه ورود به بخش اصلی حرم مکی و زمینه آمادگی برای قربانی، زیارت خانه خدا و رمی جمرات دانسته شده است.[۴۱] مشعر همچنین جایگاه رحمت، آمرزش و استجابت دعا[۴۲] و محل ذکر و خوف از خداوند معرفی شده[۴۳] و تقوا، فروتنی و افزایش صبر از حکمت‌ها و آداب وقوف در آن شمرده شده است.[۴۴]
اسرار رمی جمرات
رمی جمرات از اعمال واجب حج است که در منا انجام می‌شود و در منابع، ریشه آن به رویارویی حضرت ابراهیم(ع) با شیطان نسبت داده شده است.[۴۵] این عمل نمادی از بندگی، مقابله با وسوسه‌های شیطانی و مبارزه با شهوات و رذایل درونی دانسته شده و پرتاب سنگ‌ها بیانگر رویارویی با موانع معنوی و اخلاقی است.[۴۶][۴۷] تکرار رمی و وجود سه جمره نیز نشانه ضرورت استمرار این مبارزه با شیطان و اجتماع حاجیان، نمادی از همبستگی آنان در این مسیر معرفی شده است.[۴۸]
اسرار سعی
سعی میان صفا و مروه از اعمال حج و عمره و یادآور تلاش حضرت هاجر(س) برای یافتن آب برای حضرت اسماعیل(ع) است و نمادی از کوشش، امید و توکل بر خداوند دانسته شده است.[۴۹] در برخی منابع، صفا و مروه نماد پاکی دل و مروت و سعی، زمینه‌ساز تزکیه نفس و تقویت روحیه خدمت و کاهش تکبر معرفی شده است.[۵۰] هروله نیز نماد دوری از هواهای نفسانی و مبارزه با شیطان[۵۱] و رفت‌وآمد میان صفا و مروه، نشانه حرکت میان خوف و رجا و تکرار هفت‌باره آن نماد پایداری در مسیر بندگی دانسته شده است.[۵۲] آغاز سعی از صفا نیز به پیروی از سنت پیامبر(ص) و رعایت ادب در برابر فرمان الهی تفسیر شده است.[۵۳]
اسرار قربانی
قربانی از اعمال واجب حج و شعائر الهی است که در منا برای تقرب به خداوند انجام می‌شود. در منابع اسلامی، قربانی نشانه تقوا، پیروی از سنت حضرت ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر فرمان الهی و زمینه‌ساز آمرزش و تقرب دانسته شده است.[۵۴] در برخی منابع، ذبح حیوان نمادی از مبارزه با هواهای نفسانی و غلبه بر خصلت‌های ناپسند معرفی شده[۵۵] و اطعام نیازمندان و همسایگان از حکمت‌ها و آثار اجتماعی آن دانسته شده است.[۵۶]
اسرار حلق و تقصیر
حلق و تقصیر از اعمال پایانی حج و عمره و نشانه خروج از احرام است که در منابع اسلامی معانی تربیتی و معنوی نیز برای آن بیان شده است. تراشیدن یا کوتاه کردن مو نمادی از پاک‌سازی باطن از گناهان، هواهای نفسانی و دلبستگی‌های مادی[۵۷] و زدودن آرزوهای دور و دراز دانسته شده است.[۵۸] همچنین حلق نشانه فروتنی و عبودیت در برابر خداوند و مرتبط با امنیت زائران و شجاعت مؤمنان در مسجدالحرام معرفی شده است.[۵۹]
اسرار و فضایل مکان‌های حج
فضایل مکه
مکه در منابع اسلامی به‌سبب وجود کعبه و مسجدالحرام، سرزمینی مقدس، امن و دارای حرمت ویژه معرفی شده است.[۶۰] حضور در مکه و انجام مناسک حج در آن، زمینه تقرب به خداوند، پاکی از گناه و توجه معنوی دانسته شده و عبادت در این سرزمین فضیلت ویژه‌ای دارد.[۶۱] همچنین اجتماع مسلمانان[۶۲] در مکه نمادی از وحدت و توحید[۶۳]، و رعایت آداب[۶۴][۶۵] و طهارت در آن زمینه‌ای برای پاکی ظاهر و باطن و بهره‌مندی از برکت این سرزمین دانسته شده است.[۶۶][۶۷]
فضایل مسجدالحرام
مسجدالحرام به سبب قرار گرفتن کعبه در آن، جایگاهی ویژه و حرمت و امنیت خاصی در میان اماکن اسلامی دارد و حضور در آن با رعایت طهارت و آداب ویژه همراه دانسته شده است.[۶۸][۶۹] این مسجد در منابع، محل رحمت الهی و پناهندگی و نمادی از توحید معرفی شده و ارتباط آن با کعبه، حج و عبادت بر اهمیت معنوی آن افزوده است.[۷۰] [۷۱][۷۲] همچنین مسجدالحرام در برخی منابع، مرکز مبارزه با شرک و نماد حاکمیت توحید دانسته شده و ورود به آن با یادآوری نفی شرک و پایبندی به توحید همراه شده است.[۷۳][۷۴]
مقاله‌های مرتبط
پانویس
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۴؛ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (فارسی)، ص۱۶۷.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ علل الشرایع (فارسی)، ج۲، ص۳۴۱؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ اسلام، آیین رستگاری، ص۲۷۷؛ اسرار حج (فارسی)، ص۲۸؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۴۹.
- ↑ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۶-۱۴۵؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ ذخیرة المعاد، ج۱، ص۶۰۳؛ کفایة الاحکام، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ مستند الشیعه، ج۱۲، ص۵۰؛ جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۳.
- ↑ الشرح الکبیر، ج۳، ص۳۲۷؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۷۶؛ الحدائق، ج۱۵، ص۵۶۰.
- ↑ مکارم الاخلاق، ص104 .
- ↑ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۲-۱۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۲۶ و ابواب تروک احرام، باب۲۸ و ۳۸.
- ↑ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص۱۷۷؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۶؛ آداب الصلوة، ص۷۴.
- ↑ مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۱۸؛ المزار، ص۱۲۰.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۳۲.
- ↑ النهایة، ص209؛ توضیح المناسک، ص67؛ نک: المجموع، ج8، ص382-384.
- ↑ المعتبر، ج2، ص785؛ المغنی، ج3، ص247.
- ↑ الخلاف، ج2، ص272؛ تحریر الاحکام، ج1، ص557.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۵.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۶؛ کافی، ج۴، ص۲۸۰-۲۸۱.
- ↑ مناسک حج، ص۳۶؛ مناسک جامع حج، ص۳۶؛ تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۶۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۸۲.
- ↑ التهذیب، ج5، ص18؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص448؛ دعائم الاسلام، ج1، ص288.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 97 ؛ مرآة العقول، ج7، ص103.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۹۷؛ مرآة العقول، ج۷، ص۱۰۳؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۸۶-۸۷.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۱۰؛ الکافی، ج۴، ص۲۷۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۵؛ کافی، ج۲، ص۴۵۱.
- ↑ الحج في الكتاب و السنه صص ۱۴۵ ، ۱۴۶ ، ۱۴۷ .
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۲؛ کافی، ج۴، ص۲۷۲.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۰؛ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۰؛ محجة البیضاء، ج۲، ص۳۵۰؛ علل الشرایع، ج۲، ص۳۱۰؛ کافی، ج۴، ص۱۸۸؛ پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ج۱، ص۲۰۶ و ۲۰۹.
- ↑ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۴ و ۳۶۶-۳۷۰؛ اسرار الشریعة، ص۲۴۰ و ۲۴۳.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۴؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۲۰؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.
- ↑ اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷۹.
- ↑ الحج و العمرة فی الکتاب و السنة، ص۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۳۷، ح۱ و باب۵۲، ح۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۲۰.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۶ و ۴۱۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶ و ۲۳۵.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۳۴؛ الکافی، ج۴، ص۲۶۵؛ سنن ترمذی، ج۲، ص۶۵.
- ↑ الفقيه، ج۲، ص۲۱۱؛ کافی، ج۴، ص۵۴۱؛ دعائم الاسلام، ج۲، ص۲۹۴؛ بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۵۰؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۰.
- ↑ کشف الاسرار، ج۱، ص۵۲۵؛ جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳.
- ↑ پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص۲۲؛ در بارگاه نور، ص۹۷؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۹.
- ↑ کافی، ج۱، ص۲۲۴؛ التهذیب، ج۵، ص۴۴۸؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶.
- ↑ سنن ابن ماجه، ح۳۰۲۴؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ وسائل، ج۱۴، ص۶؛ علل الشرایع، ص۴۴۴؛ المحاسن، ج۱، ص۱۴۱؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۲۲۲، ۲۲۵؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۰-۲۱۲.
- ↑ قرب الاستاد، ص۵۳۲؛ کنز الفرائد، ص۸۲؛ علل الشرایع، ج۱، ص۴۳۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۸-۲۱۹؛ فقیه، ج۲، ص۲۱۴؛ کافی، ج۴، ص۴۸۰.
- ↑ کافی، ج۴، ص۴۷۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۰ و ۲۲۲.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۴۱-۴۴؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.
- ↑ الکافی، ج۴، ص۴۳۴؛ مصباح الشریعة، ص۴۷؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۴۹؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۲؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۱۲۴.
- ↑ تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۴۳؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۳؛ صهبای حج، ص۴۰۱؛ در بارگاه نور، ص۷۴-۷۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۵۸؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۹۶؛ وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۱.
- ↑ المحاسن، ج۱، ص۶۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶-۲۹۸؛ سوره حج، آیه ۳۷؛ صافات، آیه ۱۰۷.
- ↑ معراج السعاده، ص۷۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۹؛ مصباح الشریعه، ص۹۲.
- ↑ از میقات تا عرفات، ص۱۳۰-۱۳۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۴؛ علل الشرایع، ص۴۳۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۷۴.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۹-۲۴۰؛ مصباح الشریعة، ص۷۶؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۷.
- ↑ اسرار و معارف حج، ص۵۶؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۹۶، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۶۲؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۲-۲۴۴؛ تحلیلی بر مناسک حج، ص۲۷۲.
- ↑ «تاریخ اماکن متبرکه و عتبات عالیات و مشاهد مشرفه (مکه معظمه)»، ص۲۵۷.
- ↑ بحار الانوار، ج 16، ح8 و 34 و 47.
- ↑ قرب الاسناد ، ص104.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 156.
- ↑ بیهقی ، ج6 ، ص35 ؛ وسائل الشیعه، ج۹، ص۳۶۷.
- ↑ نهج البلاغه ، نامه 67 .
- ↑ وسائل الشيعه، ج ۹ باب ۵ ابواب مقدمات طواف ، ح 1 .
- ↑ بحار الانوار، ج ۹۹، ج ۲۶ ؛ وسائل الشيعه، ج ۹ ابواب مقدمات طواف باب ۱۶، ج۵ .
- ↑ تاريخ مكه، احمد السباعى، ص ١۵٩ ؛ الكعبة المعظمة و الحَرَمان الشريفان، ص ١٠۴ .
- ↑ الکافی، ج۴، ص۳۶۶؛ الجامع للشرایع، ص۲۳۰؛ جامع احادیث الشیعه، ج۱۰، ص۱۷۳.
- ↑ سوره بقره ، آیه 191 .
- ↑ کافی، ج ۴، ص ۴۰۱، ح ۱.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 161 .
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۳۸؛ جامع احادیث الشیعه، ج۱۰، ص۴۲۲؛ احیاء علوم الدین، ج۳، ص۶۶؛ الحج و العمره، ص48، ح 109 .
- ↑ سوره انفال ، آیه 34 ؛ سوره انفال ، آیه 34 .
منابع
- أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة: السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
- اسرار حج (فارسی) حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- اسرار عرفانی حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
- اسرار عرفانی عمره محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش.
- تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن): القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- درسنامه اسرار حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
- اسلام، آيين رستگارى حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی) شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش.
- علل الشرایع: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
- علل الشرایع(فارسی): شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
- عیون اخبار الرضا(ع): الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق.
- کشاف القناع: منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- گزیده نوش بندگی، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش.
- المحاسن: ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش.
- مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
- المدونة الکبری: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
- معجم الفاظ الفقه الجعفری: احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
- مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ): المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش.
- المقنعه: المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- من لا یحضره الفقیه: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- نمادها و رمزواره‌های حج، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش.
- اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم.
- مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، خمينى، سيد روح اللّه موسوى، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش.
- وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- المراقبات (اعمال السنة)، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.
- حج در اندیشه اسلامی ، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
- درسنامه مناسک حج، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴
- تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق): احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.
- الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش
- درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
- الکافی: الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
- جرعه‌ای از صهبای حج، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
- المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق .
- مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰.
- مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
- سنن الترمذی ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
- بحار الانوار : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- پرتوی از اسرار حج : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
- حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- الوافی : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق .
- من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم.
- دعائم الاسلام: النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛
- السنن الکبری: البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر .
- علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
- تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
- کشف الاسرار: میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.
- در بارگاه نور: حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .