اسرار اعمال حج: تفاوت میان نسخه‌ها
| خط ۷۲: | خط ۷۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
* '''اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار'''، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم. | * '''اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار'''، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم. | ||
* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش | * '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش | ||
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش. | * '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش. | ||
* '''المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء'''، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق . | * '''المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء'''، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق . | ||
* ''' | * '''المراقبات (اعمال السنة)'''، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه. | ||
* ''' | * '''الوافی''' : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق . | ||
* '''بحار الانوار''' : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | * '''بحار الانوار''' : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | ||
* '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش . | * '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش . | ||
* '''تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق)''': احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش. | |||
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق. | |||
* '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش. | |||
* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش. | |||
* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش. | * '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش. | ||
* ''' | * '''در بارگاه نور''': حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش . | ||
* ''' | * '''درسنامه مناسک حج'''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴ | ||
* '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛ | * '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛ | ||
*''' | * '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق . | ||
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م . | * '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م . | ||
* '''کشف الاسرار''': میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش. | * '''کشف الاسرار''': میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش. | ||
* ''' | * '''گزیده نوش بندگی'''، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش. | ||
* '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق. | |||
* '''مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه'''، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰. | |||
* '''من لا یحضره الفقیه'''، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم. | |||
* '''مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید'''، خمينى، سيد روح اللّه موسوى، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش. | |||
* '''نمادها و رمزواره‌های حج'''، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش. | |||
* '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق. | |||
*''' المحاسن''': ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش. | |||
*''' المدونة الکبری''': مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده. | |||
*''' المقنعه''': المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق. | |||
*''' تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)''': القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق. | |||
*''' علل الشرایع''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق. | |||
*''' علل الشرایع(فارسی)''': شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش. | |||
*''' عیون اخبار الرضا(ع)''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق. | |||
*''' کشاف القناع''': منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق. | |||
*''' مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي )''': المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش. | |||
*''' معجم الفاظ الفقه الجعفری''': احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق. | |||
*'''أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة''': السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش. | |||
*'''اسرار حج (فارسی)''' حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش. | |||
*'''اسرار عرفانی حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش. | |||
*'''اسرار عرفانی عمره''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش. | |||
*'''اسلام، آيين رستگارى''' حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش. | |||
*'''السنن الکبری''': البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر . | |||
*'''درسنامه اسرار حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش. | |||
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش. | |||
*'''عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی)''' شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش. | |||
*'''مستدرک الوسائل'''، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق. | |||
*'''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق. | |||
{{پایان}}{{حج و عمره}} | {{پایان}}{{حج و عمره}} | ||
[[رده:اسرار حج]] | [[رده:اسرار حج]] | ||
[[رده:مقالات آماده ارزیابی]] | [[رده:مقالات آماده ارزیابی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۱
اسرار اعمال حج، معانی، حکمت‌ها و آثار معنوی و تربیتیِ مناسک حج است. در منابع اسلامی، برای اعمال حج افزون بر جنبه فقهی و ظاهری، معانی و حکمت‌هایی مانند بندگی، توحید، تقوا، توبه، تزکیه نفس، دوری از تعلقات مادی و توجه به آخرت بیان شده است. این معانی در اعمال مختلف حج، از احرام و تلبیه تا طواف، سعی، وقوف در عرفات و مشعر، رمی جمرات، قربانی و حلق و تقصیر، به صورت‌های گوناگون بازتاب یافته‌اند.
در این مقاله، اسرار اعمال حج و برخی از حکمت‌های مربوط به مناسک حج، همچنین فضائل و اسرار مکان‌های مرتبط با آن بررسی می‌شود. این بررسی، علاوه بر اعمال اصلی حج، برخی مقدمات و احکام مرتبط با احرام و نیز فضایل معنوی مکه و مسجدالحرام را دربرمی‌گیرد و بر تبیین جنبه‌های تربیتی و معنوی مناسک در کنار ظاهر عبادی آنها تمرکز دارد.
اسرار احرام و فلسفه احکام آن[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اسرار احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
احرام افزون بر آغاز مناسک حج و عمره، در برخی منابع دارای معانی و اهدافی مانند آمادگی برای ورود به حرم مکی،[۱] تواضع در برابر خداوند، احترام به کعبه و دوری از مسائل مادی دانسته شده است.[۲] در روایات اهل بیت(ع)، احرام زمینه‌ای برای تقویت خشوع، صبر و امید به ثواب معرفی شده[۳] و لباس احرام نیز به‌دلیل شباهت به کفن، یادآور مرگ و آخرت دانسته شده است.[۴]
| واجبات |
| شروع از میقات • نیت • لباس احرام • تلبیه |
| محرمات احرام |
| مشترک بین زن و مرد |
| شکار حیوانات خشکی • کشتن جانوران بدن • کندن درختان • التذاذ جنسی • آمیزش • استمناء • عقد ازدواج • فسوق • جدال • زینت • بوی خوش • روغن مالیدن به بدن • نگاه کردن در آینه • سرمه کشیدن • ازاله مو • ناخن گرفتن • خون برون آوردن • کشیدن دندان • حمل سلاح |
| ویژه مردان |
| پوشیدن لباس دوخته • پوشاندن سر • استظلال |
| ویژه زنان |
| پوشاندن صورت • پوشاندن دست |
| دیگر احکام |
| مستحبات احرام • مکروهات احرام |
اسرار محرمات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پرهیز از محرمات احرام در منابع اسلامی، افزون بر جنبه تکلیفی، با مفاهیمی مانند تقوا، تسلیم در برابر خدا و دوری از تعلقات مادی و خودپسندی مرتبط دانسته شده است. محرمات احرام زمینه‌ای برای کاهش خودپرستی و آسایش‌طلبی و تقویت تقوا در دوره حج فراهم می‌کند.[۵]
اسرار مکروهات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مکروهات احرام اعمالی است که انجام آنها توسط مُحرم کراهت دارد؛ از جمله حمام رفتن، استفاده از گیاهان خوشبو، احتباء و حنا زدن.[۶][۷][۸] که برخی از منابع و پژوهش‌ها به اسرار و نتایج پرهیز از این اعمال پرداخته‌اند. [۹][۱۰]
اسرار مستحبات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مستحبات احرام مجموعه‌ای از اعمال پیش و هنگام احرام است که برای برخی از آنها معانی معنوی بیان شده است. غسل احرام نمادی از پاکی باطن، شست‌وشوی جان از گناهان و توبه از تعلقات دنیوی دانسته شده[۱۱] و دعاهای هنگام احرام نیز بر توبه، پاکی و رسیدن حاجی به مقام توبه‌کنندگان تأکید دارند.[۱۲]
اسرار کلیات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اسرار اقسام حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حج در سه صورت حج تمتع، حج افراد و حج قِران انجام می‌شود. در روایتی از امام رضا(ع)، علت تشریع حج تمتع، رحمت و تخفیفی برای کاهش دشواری احرام و امکان انجام هم‌زمان عمره و حج دانسته شده است.[۱۳] تنوع اقسام حج نیز برای تسهیل تکلیف متناسب با شرایط [۱۴]و توانایی افراد[۱۵] و امکان انجام مناسک حج برای افراد دارای محدودیت در برخی صورت‌های حج بیان شده است.[۱۶][۱۷]
اسرار مقدمات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
آمادگی برای حج پیش از سفر، زمینه بهره‌مندی بیشتر از مناسک حج را فراهم می‌کند. در روایات بر برنامه‌ریزی و پس‌انداز برای حج، تأمین هزینه آن از مال حلال و تهیه توشه مناسب تأکید شده است؛ اموری که به تقویت انگیزه،[۱۸] توجه معنوی و رعایت شأن جامعه اسلامی کمک می‌کنند.[۱۹][۲۰]
اسرار مجازات تَرک حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
ترک حج برای فرد مستطیع در منابع اسلامی نکوهش شده[۲۱] و در قرآن[۲۲] و روایات، پیامدهای دینی و اخروی برای آن بیان شده است. برخی روایات نیز ترک حج را موجب محرومیت از پاداش‌ها، برکات[۲۳] و آثار دنیوی و اجتماعی آن، از جمله رفع فقر و گرفتاری، دانسته‌اند.[۲۴][۲۵] همچنین برپایی حج در جامعه اسلامی ضروری دانسته شده و ترک جمعی آن دارای پیامدهای اجتماعی و دینی معرفی شده است.[۲۶]
اسرار طواف[ویرایش | ویرایش مبدأ]
طواف افزون بر جنبه عبادی، نمادی از توحید و حرکت انسان به سوی خدا دانسته شده است. در برخی منابع عرفانی، هفت دور طواف به مراحل سلوک و گذر از صفات ناپسند و رسیدن به فضایل اخلاقی[۲۷] و شروع آن از حجرالاسود به ورود به حریم قدسی کعبه و تجدید پیمان با خداوند تفسیر شده است.[۲۸]
اسرار نماز طواف[ویرایش | ویرایش مبدأ]
نماز طواف نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند[۲۹] و وسیله معراج زائر به سوی او دانسته شده است.[۳۰] نماز در مقام ابراهیم نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر حضرت ابراهیم(ع) ارتباط یافته و نماز طواف، توجه به ولایت و نقش نبوت و امامت در هدایت انسان و زمینه‌ساز یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است.[۳۱]
اسرار تلبیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
تلبیه از اذکار هنگام احرام در حج و عمره و شعار حج دانسته شده و بر بلند گفتن آن تأکید شده است.[۳۲] مضمون «لبیک» بیانگر پاسخ به دعوت خداوند و آمادگی برای اطاعت از اوست و در برخی منابع، تلبیه با خوف و رجا و بیم از پذیرفته نشدن این پاسخ همراه شده است[۳۳] و یادآوری دعوت حضرت ابراهیم(ع) و تصمیم بر اطاعت از خداوند و دوری از گناه مرتبط شده است.[۳۴]
اسرار وقوف در عرفات[ویرایش | ویرایش مبدأ]
وقوف در عرفات از ارکان حج و در روایات «حقیقت حج» و «حج اکبر» دانسته شده است.[۳۵] عرفات محل توبه، آمرزش و بهره‌مندی از رحمت الهی معرفی شده[۳۶] و حضور حاجیان در آن، زمینه تضرع و آمادگی روحی پیش از ورود به حرم دانسته شده است.[۳۷] اجتماع حاجیان و کوتاهی زمان وقوف نیز در برخی منابع یادآور قیامت و کوتاهی فرصت زندگی برای توشه آخرت دانسته شده[۳۸] و بر توجه به خدا و دوری از وسوسه‌های شیطان تأکید شده است.[۳۹]
اسرار وقوف در مشعر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
وقوف در مشعر از اعمال واجب و ارکان حج است که پس از عرفات انجام می‌شود. مشعرالحرام در روایات آستانه ورود به بخش اصلی حرم مکی و زمینه آمادگی برای قربانی، زیارت خانه خدا و رمی جمرات دانسته شده است.[۴۰] مشعر همچنین جایگاه رحمت، آمرزش و استجابت دعا[۴۱] و محل ذکر و خوف از خداوند معرفی شده[۴۲] و تقوا، فروتنی و افزایش صبر از حکمت‌ها و آداب وقوف در آن شمرده شده است.[۴۳]
اسرار رمی جمرات[ویرایش | ویرایش مبدأ]
رمی جمرات از اعمال واجب حج است که در منا انجام می‌شود و در منابع، ریشه آن به رویارویی حضرت ابراهیم(ع) با شیطان نسبت داده شده است.[۴۴] این عمل نمادی از بندگی، مقابله با وسوسه‌های شیطانی و مبارزه با شهوات و رذایل درونی دانسته شده و پرتاب سنگ‌ها بیانگر رویارویی با موانع معنوی و اخلاقی است.[۴۵][۴۶] تکرار رمی و وجود سه جمره نیز نشانه ضرورت استمرار این مبارزه با شیطان و اجتماع حاجیان، نمادی از همبستگی آنان در این مسیر معرفی شده است.[۴۷]
اسرار سعی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
سعی میان صفا و مروه از اعمال حج و عمره و یادآور تلاش حضرت هاجر(س) برای یافتن آب برای حضرت اسماعیل(ع) است و نمادی از کوشش، امید و توکل بر خداوند دانسته شده است.[۴۸] در برخی منابع، صفا و مروه نماد پاکی دل و مروت و سعی، زمینه‌ساز تزکیه نفس و تقویت روحیه خدمت و کاهش تکبر معرفی شده است.[۴۹] هروله نیز نماد دوری از هواهای نفسانی و مبارزه با شیطان[۵۰] و رفت‌وآمد میان صفا و مروه، نشانه حرکت میان خوف و رجا و تکرار هفت‌باره آن نماد پایداری در مسیر بندگی دانسته شده است.[۵۱]
اسرار قربانی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
قربانی از اعمال واجب حج و شعائر الهی است که در منا برای تقرب به خداوند انجام می‌شود. در منابع اسلامی، قربانی نشانه تقوا، پیروی از سنت حضرت ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر فرمان الهی و زمینه‌ساز آمرزش و تقرب دانسته شده است.[۵۲] در برخی منابع، ذبح حیوان نمادی از مبارزه با هواهای نفسانی و غلبه بر خصلت‌های ناپسند معرفی شده[۵۳] و اطعام نیازمندان و همسایگان از حکمت‌ها و آثار اجتماعی آن دانسته شده است.[۵۴]
اسرار حلق و تقصیر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حلق و تقصیر از اعمال پایانی حج و عمره و نشانه خروج از احرام است که در منابع اسلامی معانی تربیتی و معنوی نیز برای آن بیان شده است. تراشیدن یا کوتاه کردن مو نمادی از پاک‌سازی باطن از گناهان، هواهای نفسانی و دلبستگی‌های مادی[۵۵] و زدودن آرزوهای دور و دراز دانسته شده است.[۵۶] همچنین حلق نشانه فروتنی و عبودیت در برابر خداوند و مرتبط با امنیت زائران و شجاعت مؤمنان در مسجدالحرام معرفی شده است.[۵۷]
مقاله‌های مرتبط[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۴؛ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (فارسی)، ص۱۶۷.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ علل الشرایع (فارسی)، ج۲، ص۳۴۱؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ اسلام، آیین رستگاری، ص۲۷۷؛ اسرار حج (فارسی)، ص۲۸؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۴۹.
- ↑ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۶-۱۴۵؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ ذخیرة المعاد، ج۱، ص۶۰۳؛ کفایة الاحکام، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ مستند الشیعه، ج۱۲، ص۵۰؛ جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۳.
- ↑ الشرح الکبیر، ج۳، ص۳۲۷؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۷۶؛ الحدائق، ج۱۵، ص۵۶۰.
- ↑ مکارم الاخلاق، ص104 .
- ↑ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۲-۱۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۲۶ و ابواب تروک احرام، باب۲۸ و ۳۸.
- ↑ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص۱۷۷؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۶؛ آداب الصلوة، ص۷۴.
- ↑ مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۱۸؛ المزار، ص۱۲۰.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۳۲.
- ↑ النهایة، ص209؛ توضیح المناسک، ص67؛ نک: المجموع، ج8، ص382-384.
- ↑ المعتبر، ج2، ص785؛ المغنی، ج3، ص247.
- ↑ الخلاف، ج2، ص272؛ تحریر الاحکام، ج1، ص557.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۵.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۶؛ کافی، ج۴، ص۲۸۰-۲۸۱.
- ↑ مناسک حج، ص۳۶؛ مناسک جامع حج، ص۳۶؛ تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۶۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۸۲.
- ↑ التهذیب، ج5، ص18؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص448؛ دعائم الاسلام، ج1، ص288.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 97 ؛ مرآة العقول، ج7، ص103.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۹۷؛ مرآة العقول، ج۷، ص۱۰۳؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۸۶-۸۷.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۱۰؛ الکافی، ج۴، ص۲۷۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۵؛ کافی، ج۲، ص۴۵۱.
- ↑ الحج في الكتاب و السنه صص ۱۴۵ ، ۱۴۶ ، ۱۴۷ .
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۲؛ کافی، ج۴، ص۲۷۲.
- ↑ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۴ و ۳۶۶-۳۷۰؛ اسرار الشریعة، ص۲۴۰ و ۲۴۳.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۴؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۲۰؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.
- ↑ اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷۹.
- ↑ الحج و العمرة فی الکتاب و السنة، ص۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۳۷، ح۱ و باب۵۲، ح۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۲۰.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۶ و ۴۱۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶ و ۲۳۵.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۳۴؛ الکافی، ج۴، ص۲۶۵؛ سنن ترمذی، ج۲، ص۶۵.
- ↑ الفقيه، ج۲، ص۲۱۱؛ کافی، ج۴، ص۵۴۱؛ دعائم الاسلام، ج۲، ص۲۹۴؛ بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۵۰؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۰.
- ↑ کشف الاسرار، ج۱، ص۵۲۵؛ جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳.
- ↑ پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص۲۲؛ در بارگاه نور، ص۹۷؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۹.
- ↑ کافی، ج۱، ص۲۲۴؛ التهذیب، ج۵، ص۴۴۸؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶.
- ↑ سنن ابن ماجه، ح۳۰۲۴؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ وسائل، ج۱۴، ص۶؛ علل الشرایع، ص۴۴۴؛ المحاسن، ج۱، ص۱۴۱؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۲۲۲، ۲۲۵؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۰-۲۱۲.
- ↑ قرب الاستاد، ص۵۳۲؛ کنز الفرائد، ص۸۲؛ علل الشرایع، ج۱، ص۴۳۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۸-۲۱۹؛ فقیه، ج۲، ص۲۱۴؛ کافی، ج۴، ص۴۸۰.
- ↑ کافی، ج۴، ص۴۷۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۰ و ۲۲۲.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۴۱-۴۴؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.
- ↑ الکافی، ج۴، ص۴۳۴؛ مصباح الشریعة، ص۴۷؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۴۹؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۲؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۱۲۴.
- ↑ تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۴۳؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۳؛ صهبای حج، ص۴۰۱؛ در بارگاه نور، ص۷۴-۷۵.
- ↑ المحاسن، ج۱، ص۶۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶-۲۹۸؛ سوره حج، آیه ۳۷؛ صافات، آیه ۱۰۷.
- ↑ معراج السعاده، ص۷۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۹؛ مصباح الشریعه، ص۹۲.
- ↑ از میقات تا عرفات، ص۱۳۰-۱۳۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۴؛ علل الشرایع، ص۴۳۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۷۴.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۹-۲۴۰؛ مصباح الشریعة، ص۷۶؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۷.
- ↑ اسرار و معارف حج، ص۵۶؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۹۶، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۶۲؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۲-۲۴۴؛ تحلیلی بر مناسک حج، ص۲۷۲.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم.
- الحج و العمرة فی الکتاب و السنه: ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش
- الکافی: الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
- المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق .
- المراقبات (اعمال السنة)، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.
- الوافی : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق .
- بحار الانوار : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- پرتوی از اسرار حج : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
- تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق): احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.
- تهذیب الأحکام، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
- جرعه‌ای از صهبای حج، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
- حج در اندیشه اسلامی ، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
- حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- در بارگاه نور: حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .
- درسنامه مناسک حج، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴
- دعائم الاسلام: النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛
- سنن الترمذی ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
- علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
- کشف الاسرار: میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.
- گزیده نوش بندگی، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش.
- مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
- مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰.
- من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم.
- مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، خمينى، سيد روح اللّه موسوى، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش.
- نمادها و رمزواره‌های حج، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش.
- وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- المحاسن: ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش.
- المدونة الکبری: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
- المقنعه: المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن): القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- علل الشرایع: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
- علل الشرایع(فارسی): شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
- عیون اخبار الرضا(ع): الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق.
- کشاف القناع: منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ): المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش.
- معجم الفاظ الفقه الجعفری: احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
- أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة: السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
- اسرار حج (فارسی) حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- اسرار عرفانی حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
- اسرار عرفانی عمره محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش.
- اسلام، آيين رستگارى حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- السنن الکبری: البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر .
- درسنامه اسرار حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
- درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
- عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی) شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش.
- مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
- من لا یحضره الفقیه: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.